سوڭعى كەزدە ءدىن مەن زايىرلىلىق تۋرالى، سەكۋليارلى مەملەكەت پەن قوعام تۋرالى پىكىرتالاس كوپ بولدى. پىكىرتالاستىڭ وزەگى زاماناۋي قازاقستاننىڭ دىنگە دەگەن قاتىناسى. ءدىن كۇردەلى دە، نازىك قوعامدىق فەنومەن. ونىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار دا ءار ءتۇرلى بولۋى مۇمكىن.

وسى فاكتورلاردىڭ اراقاتىناسىنان قوعامداعى زايىرلىلىق ۇعىمى قالىپتاسادى، تۇرلەنەدى، وزگەرەدى. دەگەنمەن زايىرلىلىق نەمەسە سەكۋلياريزم مەملەكەتتىڭ ءدىن ىسىنە، ءدىننىڭ مەملەكەت ىسىنە ارالاسپاۋىن بىلدىرەتىن كۇردەلى ۇعىم. العاش رەت ەۋروپادا پايدا بولعان بۇل ۇعىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى ءدىننىڭ ساياسي استارىن السىرەتۋ، ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستاردى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالدىرماۋ. شىن مانىندە كاتوليك شىركەۋىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بىرنەشە كرەست جورىقتارىن باستان وتكەرىپ، ۇزاققا سوزىلعان جوقشىلىقتان كەيىن رەسمي كاتوليك شىركەۋىنىڭ دوگمالارىنا قارسىلىق رەتىندە پايدا بولعان پروتەستانتتىق ءدىني باعىتتىڭ قالىپتاسۋىن باستان وتكەرگەن مونارحيالار قانشالىقتى دارەجەدە دىنمەن بايلانىستى بولسا دا، ءدىننىڭ ساياساتتاعى نەگىزگى فاكتورعا اينالۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جويقىن سوعىستارعا الىپ كەلۋى مۇكىن ەكەندىگىن ءتۇسىندى. ەكىنشى جاعىنان ءدىندى قارۋدىڭ كۇشىمەن تاراتۋ، ساياسي دايەك رەتىندە پايدالانۋ ەرتە ورتا عاسىرلاردا عانا ماڭىزدى ورىنعا يە بولدى. بۇل ۇدەرىس يسلامدا وزگەشە ءجۇردى. حح عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنا دەيىن يسلام الەمىندە حاليفات ساقتالىپ، تەك تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىمەن عانا سۇلتانات تا، حاليفات تا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى. دەمەك ەۋروپادا ەرتەرەك باستالعان ۇدەرىس يسلام الەمىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرمەن كەشىرەك ورنادى (كەيبىر ەلدەرىندە ءالى دە ورنامادى). سوندىقتان دا بولار تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ەردوعانعا دەيىنگى داۋىردەگى زايىرلىلىق قاعيدالارى ەرەكشە قاتالدىقپەن ساقتالاتىن ءبىر جاعىنان قۇبىجىق، وزگە جاعىنان دامۋ جانە ىلگەرىلەۋ ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى قۇرال رەتىندە قالىپتاستى. دەمەك قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا بايلانىستى دىنگە دەگەن قاتىناس وزگەرۋى، تۇرلەنۋى مۇمكىن. بىراق سەكۋلياريزمنىڭ ۇعىمى مەن مازمۇنى وزگەرىسسىز قالا بەرەدى.

الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە مەملەكەت پەن ءدىننىڭ اراقاتىناسى وزىندىك ەرەكشەلىكتەر جۇيەسى ارقىلى قالىپتاسقان. مىسالى ۇلىبريتانيا مونارحى اۆتوماتتى تۇردە پروتەستانتتىق باعىتتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن، انگليكان شىركەۋىنىڭ باسشىسى، ءارى قورعاۋشىسى بولىپ تابىلادى. ارينە ءىس جۇزىندە بۇل پروتەكتسيونيزم وزگە دىندەردى شەكتەۋگە باعىتتالماعان. سول سەكىلدى كەيبىر ەلدەردە ءتىپتى مەملەكەت ءدىني ۇيىمداردى تىركەۋدىڭ تىسىندا وزگە ىستەرگە ارالاسۋدى ماقسات ەتىپ قويمايدى. مونارحيالىق ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە وسى نىسان ساقتالعان. سەبەبى فورمالدى بولسا دا مونارح قۇدايدىڭ جەردەگى وكىلى بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ بيلىگى ءتىپتى ءالسىز بولعان كۇننىڭ وزىندە بەلگىلى دارەجەدە ءدىني سيپاتقا يە بولادى.
بۇل تۇرعىدان بىزگە قىزىق ۇلكەن ەرەكشەلىگى بار مەملەكەت تۇركيا بولىپ تابىلادى. ول جەردە مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قاتىناسى ۇزاققا سوزىلعان قايشىلىققا ارقا سۇيەيدى. تۇركيانىڭ العاشقى پرەزيدەنتى ۇزاق ۋاقىت ءدىندى مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەۋشى فاكتور رەتىندە قاراستىردى. سوندىقتان دا بولار حاليفات جويىلعان داۋىردەن باستاپ، زايىرلىلىقتىڭ ەرەكشە ءتيپى قالىپتاستى. ءدىن وكىلدەرىنە قىسىم كورسەتۋ سەكىلدى فاكتورلار جۇيەلى نەگىزگە الىنىپ، جاس رەسپۋبليكانىڭ قارسى ەلەمەنتى رەتىندە ءوربىدى. بۇل جوبا ۇلتتىق مودەرنيزاتسيانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ، شىن مانىندە دىنشىلىدىك پەن ۇلتشىلدىقتىڭ ايماقتاعى جىگىن اجىراتىپ بەرگەندەي بولدى. ۇلتشىل ۇكىمەت ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدى ماقسات ەتتى. سوندىقتان دا بولار بۇل ىقپالدى ەڭ قاتتى سەزىنگەن ءدىن بولاتىن. ەسكىلىكپەن كۇرەستىڭ جالعىز وبەكتىسى ءدىن بولدى دەۋگە كەلمەس. سەبەبى ول كەزدە ءداستۇرلى كيىم كيۋدەن باستاپ، الىپبيگە دەيىنگى اۋقىمدى قامتىعان ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الدى. بىراق شىن مانىندە بۇل رەفورمادلار قالىڭ حالىقتىڭ تامىرىنا جەتە الدى ما؟ ماسەلە وسىندا. ءىرى قالالار زايىرلىلىق ورتالىعىنا اينالىپ، ەڭ بولماعان جاعدايدا زايىرلىلىق نىسانىن ۇستانۋدى ادەتكە اينالدىردى. الايدا ورتا جانە شاعىن قالالار مەن اۋىلدى مەكەندەردە بۇل قاعيدانىڭ كەڭ قانات جايعاندىعى كۇمان تۋدىرادى. ەردوعاننىڭ بيلىككە كەلۋى، ءارى بيلىكتى ساقتاۋى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولسا كەرەك. ەردوعانعا دەيىن ايەل ادامداردىڭ ورامال تاعۋ قۇقىعىنان باستاپ، بالالاردىڭ ءدىني راسىمدەرگە قاتىسۋ ماسەلەسىنە دەيىن، سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا، جاريا ۇيىمدارعا كىرۋ بارىسىنداعى كيىم كيۋ راسىمىنە دەيىنگى ماسەلەلەر ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ قاتىناسىن انىقتايتىن كۇردەلى نورمالارلدىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىردى. الايدا ەردوعان بيلىككە كەلىپ، كيىم كيۋدەن باستاپ، وزگە دە قوعامدىق شەكتەۋلەردىڭ بارلىعىن الدى. ءبىر جاعىنان ليبەرالدى بولىپ كورىنگەن باستاما زايىرلى بولسا دا ءدىندار قاۋىمداستىقتى بىرتىندەپ ءدىنشىل قاۋىمداستىققا اينالدىردى. ەردوعانعا دەيىن ەڭ ءدىندار ساياساتكەردىڭ ايەلى ورامال تاقپاي جۇرگەن بولسا، ەردوعان داۋىرىندە ەڭ زايىرلى پارتيا باسشىلارىنىڭ ايەلدەرى باس ورامالمەن جۇرەدى. بالكىم كۇندەلىكتى ءومىر تۇرعىسىنان ورامال ۇلكەن ماسەلە بولىپ كورىنە قويماس، بىراق قوعامدىق قۇرىلىس قاعيدالارى تۇرعىسىنان بۇل ماڭىزدى سيمۆول بولدى. اتاتۇرىكتىڭ كەزىندەگى قاتاڭ زايىرلىلىق شىن مانىندە زايىرلىلىق بولدى ما؟ ماسەلە وسى ءبىر كىشكەنتاي ساۋالعا جاۋاپتان تۇرادى. زايىرلىلىق دەگەن - ءدىن مەملەكەت ىستەرىنە، مەملەكەت ءدىن ىستەرىنە ارالاسپايدى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ ەگەر بۇل تۇرعىدان قارايتىن بولساق، وندا ادامنىڭ كيىمى، ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى جەكە باستىڭ ماسەلەسى عوي. ال جالپىۇلتتىق مودەرنيزاتسيانىڭ ءبىر بولىگىن ءدىننىڭ قوعام ومىرىنەن شەتتەتۋ تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق، وندا ول مەملەكەتتى زايىرلى دەپ ايتۋعا كەلمەس. ول پرينتسيپتەر ءۇشىن ورامال سيمۆول، سيمۆول بولعاندا دا كەرتارتپالى سيمۆول. سەبەبى ءدىني ىقپالدى جوققا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ قويعان مەملەكەت ءۇششىن، ورامال كونسەرۆاتيۆتى سارىننىڭ جەڭىسىن بىلدىرەدى. ءبىر قىزىعى تۇركيا زايىرلىلىعىنىڭ تىرەگى بولعان ارميا قۇرامىنىڭ نەگىزگى بولىگى ول كەزدە دە، بۇگىن دە اۋىل جاستارىنان قۇرالادى.

اقش-تا ءدىن بوستاندىعى قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرلىگەن ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. ياعني ادام ءوزى قالاعان ءدىننىڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ ءومىر سۇرۋگە، ونى ەركىن ۇگىتتەۋگە قۇقىلى. وسى ورايدا ەڭ كەڭ تارالعان ساۋالداردىڭ ءبىرى ءدىني زاڭ مەن ازاماتتىق زاڭنىڭ اراسىندا قايشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا قانداي زاڭ قولدانىلۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا اقش جوعارعى سوتى ءدىن بوستاندىعى بار، زايىرلى قاۋىمدا دىندەر سانىنىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىندىكتەن، ءدىني نورمالايردى پايدالانۋ كوپتەگەن قايشىلىققا جانە قوعامدىق تۇراقسىزدىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن. قولدانىستاعى زاڭنامانى ءار ءتۇرلى ءدىن، كونفەسسيا وكىلدەرى قابىلداعاندىقتان ازاماتتىق قۇقىقتارعا قايشىلىق تۋدىرماۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى تاراپىنان قابىلدانعان زاڭدارعا باسىمدىق بەرىلەتىندىگىن ايتىپ نۇكتە قويعان. الايدا نانىم-سەنىمنىڭ سۇراعى جەكە سۇراق جانە مەملەكەت ول سالاعا موينىن بۇرمايدى دەلىنگەن.

ۇزاق ۋاقىت وپپوزيتسيالىق كۇشتەرگە قىسىم كورسەتكەن رەجيمدەردە دىنگە دەگەن قاتىناس وتە كۇردەلى قايشىلىق تۋدىراتىندىعى جانە ايقىن. وعان مىسال بىرقاتار كورشى ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەلدەر. يسلام ابدىعانيۇلىنىڭ كەزەڭىندەگى وزبەكستانداعى وپپوزيتسيانىڭ قۋدالانۋى ءدىندى قوعامدىق توپتاستىرۋشى رەتىندە التەرناتيۆتى ساياسي كۇشكە اينالدىردى. ناتيجەسىندە مەملەكەت قوعامدىق ءدىني كورىنىستەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزدى. رەسمي، ازاماتتىق وپپوزيتسيا بولماعاننان كەيىن، ءدىن مەملەكەتكە قارسى لەگيتيمدى قارسىلىق كۇشىنە اينالدى. مۇنداعى ەسكەرىلۋى كەرەك ماڭىزدى فاكتور وزبەكستان قوعامىنداعى ءدىننىڭ ورنى. كسرو داۋرەن ءسۇرىپ، ءدىني سەنىم بويىنشا قۋعىن-سۇرگىن جۇيەلى نەگىزدە جۇزەگە اسقان كەزدىڭ وزىندە وزبەك اعايىندار ءدىني قاعيداتتاردى جاسىرىن نەگىزدە بەرىك ۇستانا ءبىلدى. ادام ءتانىن قۇرساۋعا العان توتاليتارلىق جۇيەدە، رۋحاني تاڭداۋ ءار ادامنىڭ ەركىندىگىنىڭ كورىنىسى بولىپ قالا بەردى. سوندىقتان دا بولار وزبەكستانداعى زايىرلىلىق قاعيدالارى وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن كورىنىس تاپتى.

ءبىز سەكۋليارلى ەلمىز بە؟ قازاقستان الۋانتۇرلىلىكتى قولدايتىن توللەرانتتى قوعام قۇرىپ كەلە جاتىر. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ كوپتەگەن ەتنوستار مەن ۇلتتار شوعىرلانعان ەلىمىزدىڭ ءبىر ءدىني باعىتتى ۇستانۋى مۇمكىن بولماعاندىعى ايقىن. الايدا ماسەلە سوڭعى سارىنداردا، ورامالمەن بالالاردى مەكتەپكە كىرگىزۋ، ورامالمەن ءجۇرۋ، ساقال قويۋ، ۋاعىز ايتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قوعامنىڭ ۇلكەن الاڭداۋىن تۋعىزۋدا. وسى جەردە ماڭىزدى ءبىر ماسەلە بار. ءدىن وتە نازىك قۇبىلىس. بۇگىنگى كۇنى ءدىن قوعام ءۇشىن ءوز ورنىن ايقىندادى. ءدال وسى ماسەلەنىڭ مەملەكەت ءۇشىن دە ايقىندالعانى دۇرىس. سوڭعى ۋاقىتتاعى سارىنعا نازار اۋدارساق، سەكۋليارلىقتى، ياعني مەملەكەتتىڭ ءدىن ىستەرىنە، تيىسىنشە ءدىننىڭ مەملەكەت ىستەرىنە ارالاسپاۋىن، ءدىندى قوعامنان وقشاۋلاۋ ىنتاسىمەن شاتاستىرىپ وتىرعان سەكىلدى. زايىرلىلىق ءبىرىنشى كەزەكتە ادامنىڭ ءدىني تاڭداۋىن، ونىڭ بوستاندىعىن، سونىڭ ىشىندە پىكىر ايتۋ بوستاندىعىنا ارقا سۇيەيدى. دەمەك، زايىرلىلىق ءدىندى جويۋدى ەمەس، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى كوزدەيدى. بۇل كەپىلدىكتى كونستيتۋتسيا بەرەتىندىگىن ەستەن شىعارماعان ورىندى.

Abai.kz