Aqyn Adalbek Ahmәdy shygharmashylyghy turaly oi-tolghanys...

«Osy balanyng atyn əu basta Adalbek  dep tauyp qoyghan sekildi. «Atyna-zaty say» dep osynday azamattardy aitady... Múnyng shygharmashylyghy turaly sóz bolghanda, irgetasy myqty qalanghan ýlken saray kózge elesteydi...». Qazaqtyng aimanday aqyny Esenghaly Raushan, janynday jaqsy kórgen inisining bir top ólenin Abay aqparattyq portalynda (23.04.2012)  óz «Betashar sózimen» bastap, osylay aq bata bergen eken.

«Arghy betten qarghyp ótken» qanshama aqyn boldy. Boz ingendey bozdap ótken Jәrken jyrau Bódeshúly, bostandyqtyng boztorghayy Nesipbek Aytúly, «qyzyl syzyq arany bólgenmenen, jýrekting bolmaydy eken shekarasy» dep saghynysh jyryn sapyrghan Marfugha Aytqojina... Bәri de tughan jerdi, saghynyshty, ózekti órter múndy terbedi. Asan Qayghy bolyp anyrady, Dulat Babatay bolyp el men jerdi ózegine sighyzyp ózendey tolqydy. Maghjan, Qasym, Múqaghaly qyratynan ózgeshe samal bolyp anqyldady. Qazaq poeziyasyna óshpes órnek saldy.

Al, Adalbek aqyn da solardyng izin basyp, shekarany «attap-búttap», noqtagha basyn úsynghysy kelmegen asau jyrymen, anyz taghdyrymen otanyna oraldy.

Zamanymyz bir. Zanghar tau – Altaydyng bauyrynda tuyp óstik. Ol Sәden Ánuar syndy belgisiz dýldýl shauyp ótken, Shәriphan Kógedaevtyng izi qalghan kósem ólke – Sauyrdyng týlegi. 1969 jyly 22 nauryzda tughan. Menen eki jastay ghana kishi.

Adalbek jiyrmagha tolar-tolmas jigittik shaghynda: «Babamnyng basy» syndy ólenimen órttey laulady. Sol kezdegi «Shúghyla» jurnalynyng jauapty әdeby redaktory, aqyn Sәly Saduaqasúly onyng ólenin basyp, «Sýirikterge sýisingende» atty maqalasynda tanday qagha, tamsana bagha berdi. Keyinnen osy jaylar sóz bolghanda Adalbek aqyn «Ana tili» gazetine, N.Samatúlyna bergen súhbatynda bylay depti («Ana tili» gazeti, 2002 jyl, №12-13):

«10-12 jastaghy top bala auyl syrtynda dop oinap jýr edik. Bir shúqanaqtan bas sýiek tauyp alyp, dop ornyna jabyla teuip kettik. Sony kórgen Qúniyaz shal «Balalarym-ay, kim biledi, búl bir batyr babamyzdyng basy shyghar? Nege tebesinder?» dep qu basty eppen kóterip alyp, qyrat basyna jerlep, qúran oqydy... Tepkenimiz Mahambet aqynnyng basy bolyp elestey berdi. Aqyry, «Babamnyng bas sýiegi» degen óleng jazdym. Ol 1989 jyly «Shúghyla» jurnalynda jaryq kórdi. Kózi ashyq júrt pikir bildire bastady...».

1993 jyly Shynjanda «Ýkili yrghay» atty jastardyng jyr jinaghy shyqqany bar. Sol kezding ózinde-aq, ««Ýkili yrghaygha» ýnilgende» atty maqala jazyp, jastar shygharmashylyghyna ýnilip, Adalbek aqyndy da airyqsha ataghan edim.

Ádebiyet ólkesine anyzymen kelgen Adalbek osydan keyin esh toqtap qalmady. Altaydyng kýngey, teriskeyin týgendep, Atajúrtqa jetti, almas qylyshtay jarqyldady. Esenghaly aghasy aitqan adaldyghynan ainymady.

Últtyq ruh – qazaqtyng tarihy jady, týrkilik sana, eldik múrat jas aqyn Adalbekti kók týrikter ruhymen órge jeteledi, enkeymeudi ýiretti. Jalghyz jortsa da jalyqpas, jabyqpas jan keshti kýimen baulydy.

Atameken, tughan jer, saghynysh, kósh, shekara, el men jer taghdyry otty jyrynyng ózegine ainaldy. Meken jyrlarymen mekirenip qalmay, adamnyng ishki iyrimin, mahabbat pen ghazauatty nәzik te syrshyl sezimmen jyrlady.

Kórkemdik kókjiyeginde tabighattyng tal besiginde terbeldi, «Tau da ólen, tas ta ólen». Qazaq dalasynyng jartasyn qúshaqtap ta, bir tal jusanyn iyiskelep te emirendi, tebirendi.  Tau – biyiktik. Ózen – ómir. Búlt, túman – mún. Saghym men samal – saghynysh. Tang – ýmit. Asau jel – uaqyt. Qús – erkindik. Qarly shyng – ruh. Týn – jalghyzdyq... Onyng sanasynda, qalamynda qanat bar, shekara joq. Kóginde erkin samghady. Kólinde kósile jýzdi.

Dala jyraularyn jattap ósken Sauyr týlegi qara sózden kende emes. Abaydyng oy terendigin, Maghjannyng syrshyldyghyn, Múqaghalidyng múnyn, Tólegenning keng tynysyn, Jәrken men Marfughanyng saghynysh sarynyn oqy jýrip, toqy jýrip, tolqydy. Aqyndyq qoltanbasyn jasap «Adalbek aqyn» atandy.

«Babasynyng basyn» joqtap jyr jazghan aqynnyng ómiri de, óleni de – endigi jerde ózi sezgen-sezbegen qalypta tútastay poemagha ainaldy.

Onyng aldynda eng ýlken kýdir, eng ýlken danghyl, qan men jastan aman qalghan qaraly kósh – «Qonyrauly keruen» jatty.

...Ayyra almay dosym menen qasymdy,
Qayyra almay tóktim jauyn jasymdy.
Tauyp almay bolmas atamekendi,
Shauyp almay túrghan kezde basymdy.

Ádira qap serkelik pen serilik,
Qashyp baram jýk astynda kómilip.
Tana qyzdar talaghy bop taghdyrdyn,
Telpekterge ketkennen song telinip.

...Óledi eken ózektegi ór ýmit.
Qara týnning aman shyqqan kórinen,
Sering ýshin sergeldeng de seruen.
Atameken qúshaghyndy asha ber,
Kele jatyr qonyrauly keruen...

Búl shyn mәninde, «Babamnyng basy»-nyng jalghasy. Adalbekting «Babasynyng basy»-nyng jalghasy emes, qanaty qyrqylyp qyrgha týnegen qyrannyng qayta týleui, el men jerdi ansay úshqan alapat saghynyshtyng úshqyny. Qantarylghan qazaq kóshi qayta aghytylghan shoghyrda – «Keruen»-de aq boz atty batyr da, aq jýregin qolyna alghan aqyn da keledi. Aqjarma jyrdyng qasiyeti qara jerding tósin solqyldatyp, Atajúrtqa – Qazaq dalasyna shúbady. Jay shúbaghan joq shúbat jyryn, shudaly syryn, balgha malghan kýmis qasyqtay qasiyetti tilin әkeldi.

Adalbek Ahmәdy shygharmalaryndaghy basty úghymdardyng biri – Tughan jer, Atameken. Aqyn ýshin atameken – tughan jer ghana emes, tarihy jadynyn, últtyq bolmystyn, ata-baba ruhynyng simvoly. Onyng auzynan tógilgen marjan jyrlardy jeke adamnyng saghynyshty sezimi dep týsinu kemdik etedi. Onyng jyrlarynda últtyng ortaq saghynyshy, ruhy, ýni bar. Búl aqyn poeziyasyndaghy erekshe bógenay – epikalyq tynys, kókjal ruh, sónbes sәule.

Aqynnyng Atamekenge degen sel sezimi de erekshe:

Aynalayyn atameken, armysyn,
Baylanayyn bosaghana, barmysyn.
Taugha dәiim ketip qalghym keletin,
Shaqyrghanda nәn qaraghay, qarly shyn.

Adal úlyng aldyna kep túr jylap,
Kózim aldy bara jatyr búldyrap.
Áneu jaqta kýn artynan kýn qúlap,
Betalyssyz barady aghyp myng búlaq.

Ýishigimning irgesinen ýrip jel,
Alystadym armandarmen týbin kór.
Qazaghymnyng janary bop jylayyn,
Kiyeli tau kerbez úlgha ghúmyr ber...

«Qazaghymnyng janary bop jylayyn» – aqyn ýshin búl – saghynysh, mahabbat, uaghda-sert. Otandy sheksiz sýigen et jýrekting erekshe әmiri, qanymen, janymen aitqan jan syry.

Ol tәuelsizdikti tek sayasy úghym retinde emes, ruhany azattyq retinde týsindi. Eldik, til, jer, tarih mәseleleri onyng ózeginen óleng bolyp aghyldy.

«Sholpan әli tughan joq» óleninde bylaysha tolqidy:

Tas kereng týndi aq núry Aydyng tilgilep,
Týrtip oyatty tósektegi oidy týngi lep.
Ýzilmey qalghan jabayy jalghyz almaday,
Tózimdi mening keudemde soghyp túr jýrek.

Oyatyp týndi,
Tau jaqta bayghyz shaqyrdy.
Túlpar ólenning taghasy testi basymdy,
Auzyma tistep jetsem dep saghan jýrekti,
Otyrmyn tannyng Sholpanyn kýtip aqyrghy.

Sholpanym menin,
Tuasyng qashan týrip tan,
Jatyrmyn shóldep sәulege sýttey bir úrttam.
Sәulemnyng auyly sonau bir qyrdyng astynda,
Tezirek jetip yzgharyn týnning úmytsam...

Múndaghy teneuler – jay epiytet emes, keyipteu men metaforanyng astasuy. Týn – ýnsizdik pen jalghyzdyqtyng beynesi. Al «tas keren» tirkesi sol ýnsizdikting shegine jetken psihologiyalyq kýi, jannyng alasúrghan órti. «Otyrmyn tannyng Sholpanyn kýtip aqyrghy...» degen tarmaq shygharmanyng filosofiyalyq kilti.

Sholpan – tannyng habarshysy, ýmitting nyshany, jana ómirding belgisi, baqytty kýnning kókjiyegi. Aqynnyng jyrlaghany jay ghana tabighat beynesi emes, onyng Sholpany – adam jany kýtken ruhany jaryq, ómirding mәni. Adamnyng jýrek jarasyn emdeytin ishki  janghyryghyn,  ýmitin, ertenin, qiyal qyryndaghy armanynyng aq qúsyn kýtu. Osylaysha aqyn kýtken aq saghynyshtyng jalauy – bozara dirildegen bozghyl taudyng bauyrynda, Sholpandy kýtip terbele tolqidy. Jay ghana tolqymaydy, aqyndyq leppen jýrekti shymyrlatady.

A.Ahmady poeziyasyndaghy búl tәsil M.Júmabaev poeziyasyndaghy simvolizm men J.Nәjimedenov jyryndaghy filosofiyalyq lirizmdi eske salady.

Aqyn keyde Atamekennen izdegen joghyn taba almay alasúrady. Asau jýregi tar qalagha simay, erkin dalasyn izdeydi. Qiyaly qyr kezedi.

Tik týsken tuyrlyqtyng tesiginen,
Sәulening sýtin emip jetilip em.
Keudeden ketpey qoydy-au, esil beynen,
Terbegen, beu, tughan jer, besigim en... («Tughan jer» óleni)

Nemese:

Týn.
Taulardyng etegi tynysh tabyn,
Qalban-qalbang etedi jynysta kim?!
Ay astynda aqsýiek armanymdy,
Alghash ret ayalap uystadym.

Eles.
Jaryq júldyzdar qashan aqty?
Ay shuaghym, sýt səulem shapaghatty.
Shyghyp ketken jýrekting shenberinen,
Tappay jýrmin ayauly mahabbatty.

Týs.
Bəri de búlynghyr týske ainaldy,
Arghy bette aq tyrnam úshpay qaldy.
Kýte-kýte suyghan sezimderdin,
Kirpigine túnghiyq shyq baylandy.

Tan.
Taghy da saghynysh sarsany ma?..
Uh, jettim-au aqyry ansaryma.
Saqtap kelgen sabyrdyng saqinasyn,
Jýreginning salayyn sausaghyna!...

Aqyn tau-dalagha ainalady. Tau-dala aqyndy terbeydi. Birin-biri qúshaqtap ýnsizdik besiginde ishtey arpalysatyn sәti az emes.

Ruhy biyik bolghanmen jýregi nәzik aqynnyng eng osal túsy – onyng «Jalghyzdyghy». Eger, ol jalghyz qalmay, tobyrlar toyynda toy toylap jýrse, «jalghyz» jýrmese, ol yzyndaghan masanyng dosy, mәngirgen mas tirlikting iyesi. Bir auyz sóben aitqanda janynyng «Jalghyzdyghyn» sezinbegen jan aqyn emes. Kemtar sanaly, kemiyek oily, qarnynyng qampighanyna mәz adam aqyn týgili, qalam ústaugha jaramaydy. Bizding Adal da Jalghyz. Ýnemi «JALGhYZDYQ» qúshaghynda qúsaly keyipte kórindi.

Bәri jalghyz: Jalghyz әlem, Jalghyz Kýn.
Jalghyz emen túr basynda jal-qúzdyn.
Jalghyz Jerde jalghyz jýrmin adasyp,
O, mahabbat, jalghyzsyng ba?! Jalghyzbyn! ...

Jalghyz ómir: Jalghyz ólim, Adamgha.
Jalghyz baqyt jetkilikti maghan da.
Mang dalada jalghyz jýrmin manyrap,
Jalghyz ketken armanymdy tabam ba?!...

Jalghyz baryp múng shaghayyn emenge,
Jalghyz jylu jýgirip jýr denemde.
Ghúmyrymdy ketsem boldy sighyzyp,
Jazylmaghan jalghyz shumaq Ólenge...

Búl jerde jalghyzdyq – tek adamnyng kónil kýii emes, gharyshtyq zandylyq. Álemning ózi jalghyz, adam sol әlemning bir bólshegi. Jalghyzdyq jau emes, Taghdyr. Odan eshkim qashyp qútyla almaydy.

Adalbekting – «Jalghyzdyghy» tipti de basqasha. Aqynnyng – «alang da, alan, alang júrt...» dep jýdegen kónilding jýgenin ústap qyr basynda jýrgen jalghyz kólenkenin, eng sonynda bir ghana armany bar. Jalghyzdyqpen jan jarasyn emdegen, ózegin jaryp shyqqan óleng ólmese bolghany – jalghyz jannyng qúrbandyghynyng óteui qaytady.

Adalbek bildi-bilmedi, sol armanyna jetken aqyn. Kóp aqyndar, jazarmandar, songhy bekiniske, ayaldamagha jetkenshe: «jaqsy dýniyeni endi jazamyn» dep armandaydy. Aygha qaraydy, júldyzdy sanaydy. Ýmit qúsyn ýkilep úshyrady. Shyn mәninde, ol óz biyigin әlde qashan tapqan, júrty da tanyghan, baghalaghan. Mәresine jettim dep mәre-sәre kýy keshpese de, júrt qimaghan «qyzyl shenberden» ozyp ótken, shauyp jetken, kómbesinde kósile oinaqtaghan...

Adal aqyngha da esh shýbә joq. Taghasy tozyp, tabany tasyrqasa da, onyng bәige shúbary әlde qashan tizgin ústatqan.

Aqyn jyrlarynda jary Janargha, qyzy Saghynyshqa arlaghan tәtti jyrlar da tandayda qalady. Aqyn tughan jerin, Atamekenin qalay qúlay sýise – jaryn, balapanyn solay aimalaydy.

Qúday qosqan Janarym – ómirligim,
Kók dónendey tulap túr kónil býgin...
...

Tәnirim sen, Arym sen, Jarym da sen...

Saghynysh – jyr ózegi, aqynnyng qyzghaldaghy. «Saghynysh» atty úzaq tolghauy bar.

Aldymen Ana, ózinnin,
Shapaghatyndy saghyngham.
Qarashyghynday kózinnin,
Mahabbatymdy saghyngham.
Dirildep kýmis Ay batqan,
Kólindi kerim saghyngham..., – dep bastalatyn jyr, odan әri – «Saghyngham Atamekendi...!, dey kelip:

Sarghayyp jýrip san jyldar,
Sarqylghan kezde jettim men.
Sarghayyp ketkir taghdyrlar,
Aman qalyp tepkinnen.
Ókpesin aityp taghdyrgha
Alatau sening aldynda
Úlaryn, Úlyng jylap túr!..
Sarghayghan sarghysh núryndy
Sar tandaghy shuaq qyl.
Sarghayyp jetken úlyndy
Saryarqagha laqtyr!
Samarqau salqyn sanamdy,
Saghynyshymnan bosatpa.
Saghynyp jetken balandy,
Sary qyzyna qosaqta!
Sary jelmen jarysyp,
Sararqada sandalsyn.
Sary qyzynmen tanysyp,
Saghynyshyn maldansyn,
Sary izinen әn qalsyn
Salqyn dýnie tanghalsyn...., – dep bayaghy jyraular sarynymen arnasynan asyp-tógiledi. Eng sonynda aqyn:

Sýiinshi, Sýiinshi berinder!
Kelinder!.. Ýiime eninder!
Saghynyshymnan jaralghan,
Saghynyshymdy kórinder!
...
Saghynyshymnan jaralghan
Saghynysh degen qyzym bar...
Sarghayyp tughan Sholpanday
Saghynyp kórgen qyzym sen.
Saghynyp jýrip arqanday
Qayter edim ýzilsem?!
Saghynyshymnan jaralghan
Saghynyshym bar menin.
Saghynamyn, jarandar
Saghynamyn mәngi Elim.
Saghynyshym bar menin! – dep tolqidy. Biz aitqan «poemanyn»-da eng sharyqtau shegi, biyigi. Aqynnyng múratyna jetken, asyl armanynyng oryndalghan baqytty sәti!

Adal poemasynyng bir keyipkeri – jary Janary, endi biri qyzy Saghynysh. Onyng jan jarasynyng jalghyzdyghyn emdegen júbanyshtary.

Sózimizdi jinaqtay kelgende, Adalbek aqyn kýrdeli filosofiyalyq oidy beyneli suretpen jetkizgen aqyn. Kóptegen tabighat beynelerin astarly maghynamen bere aldy, simvolizmge sheber. Keyipkerding ishki jan dýniyesin terendey ashyp, adam janynyng nәzik qylyn sheberlikpen shertedi. Ólenderining әuezdiligi erekshe, muzykalyq yrghaq basym. Abay aitqan: «sóz sarasyn» tolqyndata oinatady. Filosofiyalyq oy týiindeuden – uaqyt, ómir, taghdyr, jalghyzdyq mәselelerin tereng tolghanyspen terbeydi.

Aqyn shygharmalarynda qazaq poeziyasynyng dәstýrli mektebi saqtalghan. Qara ólendi qamyrsha iyleuimen erekshelenedi. Kórkemdik tәsilderdi batyl qoldanuda da qúlashyn erkin jayady. Ózgeni qaytalamaydy. Sauyr samalyn sýiip eseygen qara domalaq úldyng tili, sóz qoldanysy da erekshe. «Bóten sózben bylghanbaghan», balghanyng sabynday jyrlardyng arqauy berik. Oqyrmanyn sharshatpay, shaldyqtyrmay ózimen birge ertip jýredi. Has jýirikke tәn belgining bәri bar!

«Sholpan әli tughan joq», «Ayan» syndy birneshe jyr jinaghynyng avtory. Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi. Respublikalyq jyr bayqaularynyng jenimpazy.

Qoryta kelgende,  Adalbek Ahmәdy – qazirgi qazaq poeziyasyndaghy kórkemdik mәdeniyeti joghary, últtyq ruhty tereng jyrlaghan aqynnyng biri.  Jay ghana aqyn emes, targhalang taghdyr ólarasynan suyrylyp shyqqan kókjal ruhty órshil aqyn. Onyng ómirsheng jyrlary qazaq әdebiyetining tәuelsizdik dәuirinde eseygen jas buynynyng jetistik kenistiginde óz jalauyn jelbiretip túr.

Jәdy Shәkenúly,

Jazushy-tarihshy, Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, Euraziya jazushylar odaghynyng mýshesi. Halyqaralyq Alash әdeby syilyghynyng iyegeri.

Abai.kz