Bir bala dýniyege kelgende, biz onyng jýzinen әkesin izdeymiz. Qabaghynan atasyn, minezinen anasyn, qylyghynan naghashysyn kórgimiz kelip jatady. Qalypty jaghday.

«Ákesine tartqan, naghashysyna úqsaghan eken», - deymiz. Biraq adamgha qarap túryp, bir sәt myna súraqty qoyyp kórdik pe:

Biz bala boyynan tek ótkendi ghana kórip túrmyz ba, әlde bolashaqty da kórip túrmyz ba?

Óitkeni әrbir bala- keshegi úrpaqtyng jalghasy ghana emes, ol ertengi úrpaqtyng bastauy desek qatelespeymiz. Onyng boyyna bizding ata-babamyzdan jetken qan ghana emes, bizding býgingi minezimiz de kóshetini sózsiz. Sondyqtan úrpaq tәrbiyesi - balanyng bolashaghyn emes, ózimizden keyingi adamnyng qanday bolatynyn oilau.

Qazaqtyn:

«Ýiding jaqsy bolmaghy - aghashynan,

jigitting jaqsy bolmaghy – naghashydan», - degen sózin keyde jenil qabyldaymyz. Al qazaqtyng aitqan sózining astarynda kóbine tútas bir filosofiya jatyr.

Nege jigitting jaqsysyn naghashysynan izdedi?

Nege qyzdyng tórkinin súrady?

Nege «sheshesine qarap qyzyn al» degen?

Óitkeni babalarymyz adamdy jalghyz adamnyng qasiyeti dep qaramaghan. Adamdy әuletting jalghasy dep týsingen. Al әulet-tek qan emes.

Áulet - minez.

Áulet - tәrbiye.

Áulet - dýniyege kózqaras.

Áulet - úrpaqtan úrpaqqa ýnsiz beriletin ruhany әdet.

Bir әulette bilim qadirli bolsa, bala da bilimge úmtylady.

Bir әulette ýlkendi syilau qalyptassa, bala da syilastyqty tabighy nәrse dep qabyldaydy.

Bir әulette ótirik qalypty nәrsege ainalsa, bala ótirikti ýirenbey-aq, ony qalypty dep qabyldaydy. Demek, balagha eng kýshti tәrbie - aitylghan sóz emes, ózimiz kórsetken ýlgi.

Abaydyng «Kitab Tasdiyqtaghy» bir sózine qayta-qayta oralugha bolady: «Adam boyyndaghy key qasiyetter «tuysynan» keledi, al qalghany jaqsy ata-ana, jaqsy qúrby, jaqsy ústaz arqyly qalyptasady», - dep jazghan joldary bar.

Osy jerde Abaydyng adam tabighatyna degen tereng kózqarasy kórinedi.

Adam - dayyn kýiinde kelmeydi. Biraq ol bos kýiinde de kelmeydi. Onyng boyynda bir bastau bar. Sol bastau keyin tәrbiyege úshyraydy.

Ortagha týsedi.

Mahabbat kóredi.

Qorqynysh kóredi.

Bilim alady.

Qatelesedi.

Tandau jasaydy.

Sóitip baryp adam bolady.

Sondyqtan adamnyng taghdyryn tek túqym qualaushylyqpen týsindirsek, adamnyng bolmysyn tym qarapayymdatyp jiberemiz.

Adamnyng boyynda atadan kelgen qasiyet boluy mýmkin. Biraq sol qasiyetting adamdyqqa ainaluy - tәrbiyege baylanysty.

Shәkәrimning býkil filosofiyasyn bir ghana úghymmen týiindeuge tura kelse, ol - ar.

Sondyqtan adamdy adam etetin nәrse - onyng shyqqan tegi ghana emes, yaghni, ar-úyaty, әdileti, meyirimi, jauapkershiligi, óz nәpsisin jene aluy jәne ózinen әlsizge jasaghan qarym-qatynasy.

Sonymen, tektilik adamnyng teginde bastaluy mýmkin, biraq onyng shynayy ólshemi isinde kórinetinin týsindik.

Ata-babasy han bolghan adam ózi әdiletsiz bolsa - tekti me?

Atasy ghalym bolghan adam ózi bilimge qyzyqpasa - tekti me?

Áuleti jaqsy bolghan adam ózi meyirimsiz bolsa - tekti me?

Áriyne, olay boluy mýmkin emes.

Óitkeni atadan kelgen abyroy - adamnyng jeke enbegi emes ekeni belgili.

Tektilik - múra emes, amanat.

Amanatty saqtau ýshin ony kýn sayyn óz minezinmen dәleldeuing kerek.

Al osy jerde әielding orny erekshe.

Nege?

Sebebi bala dýniyege kelgenge deyin toghyz ay boyy anasynyng ishinde ómir sýredi.

Onyng alghashqy әlemi - anasynyng qúrsaghy.

Alghashqy dybysy - anasynyng jýrek soghysy.

Alghashqy tynyshtyghy - anasynyng qúshaghy.

Alghashqy mahabbaty - anasynyng meyirimi.

Sondyqtan tәrbie balanyng mektepke barghanynan bastalmaydy. Tәrbie - ana qúrsaghynda bastalady.

Búl - anany barlyq nәrsege jauapty etu emes. Búl - ananyng yqpalyn moyyndau.

Ákening de orny bólek.

Ústazdyng da orny bólek.

Qoghamnyng da orny bólek.

Biraq ana - balanyng dýniyemen alghashqy baylanysy.

Sondyqtan qazaq әielding jaghdayyna, tәrbiyesine, tórkinine, shyqqan tegine mәn bergen.

Búl әieldi kemsitu emes.

Kerisinshe, әielge artylghan jauapkershilikting qanshalyqty biyik bolghanyn kórsetedi.

Belgili ghalym Sovethan Ghabbasovtyng aituynsha, adam janynyng 12 kanaly bolady eken. Bala jaryq dýniyege kelgende osy on eki kanaly ashyq nemese jabyq bop tuady eken. Sonda búl jannyng on eki kanaly ananyng qúrsaghynda jatyp-aq ashylady eken ghoy. Al osy janynyng on eki kanaly ashylmaghan bolsa, tolyq sezimi joq, menireu bala dýniyege keledi eken. Ghylym-bilimge enjar, qauqarsyz, qabiletsiz, mahabbatsyz bolyp tuady eken. Ghylym-bilimge enjar, mahabbatsyz bala týpting týbinde Qúdayyn da tanymaydy, ózin de tanymaydy, dýniyeni de tany almaydy. Osydan-aq әielding bala tәrbiyesindegi rolining qanshalyqty manyzdy ekenin óziniz-aq anghara beriniz.

Mәshhýr Jýsipting «menireu әielden menireu bala tuady» degen sózin de osy túrghydan oilanu kerek.

«Menireu» degendi tek qúlaghy estimeytin, kózi kórmeytin adam dep týsinsek, sózding filosofiyalyq salmaghyn joghaltamyz.

Menireu adam - kózi kórip túryp ta dýniyeni kórmeui mýmkin.

Menireu adam - qúlaghy estip túryp ta aqiqatty estimeui mýmkin.

Bilimi bolyp túryp ta jýregi oyanbauy mýmkin.

Ol kóp nәrseni bilui mýmkin, biraq eshtenege tandanbauy mýmkin.

Kóp sóileui mýmkin, biraq bireuding janyn týsinbeui mýmkin.

Mine, ruhany menireulik osy emes pe?

Abaydyng kitabyndaghy «hauas sәliym» - sezimning tolyqtyghy turaly oiy dәl osy tústa terendey týsedi.

Adamnyng adamdyghy aldymen onyng sezimining tiriliginen bastalady.

Bireuding qayghysyn sezinu.

Ádemilikti sezinu.

Úyatty sezinu.

Ádiletsizdikti sezinu.

Aqiqatty sezinu.

Qúdaydy sezinu.

Óz jýreginning dauysyn estu.

Eger osy sezimder óshse, adamnyng syrtqy bilimi qansha jerden kóp bolghanymen, ishki dýniyesi jútang bolyp qaluy mýmkin.

Sondyqtan balagha bilim berumen qatar, sezimin tәrbiyeleu kerek.

Al sezimdi kim birinshi tәrbiyeleydi?

Taghy da ana. Biraq anagha búiryq berip, «balandy tәrbiyele» dep aituymyz jetkiliksiz.

Ol ýshin anagha bilim kerek, anagha mәdeniyet kerek, Anagha kitap oqu kerek, anagha ózin damytugha mýmkindik kerek, anagha qúrmet kerek, anagha ruhany tirek kerek.

Óitkeni әlemdi tanymaytyn adam balagha әlemdi keninen tanyta almaydy.

Ózi kitap oqymaytyn ana balasyna kitaptyng qadirin sózben ghana týsindiredi, ondaghy dýniyelerdi taldap týsindire almaydy.

Ózi meyirimdilikti kórmegen adamgha meyirimdilikti balagha ýiretu qiyn.

Sondyqtan:

«El bolamyn desen, besigindi týze», degen sózding mәni әldeqayda teren.

Besikti týzeu - balanyng ózin ghana týzetu emes, besikti terbetetin adamnyng dýniyesin týzeu, tәrbiyeleu.

Qazaqtyng qyz tәrbiyesine sonsha mәn beruining sebebi de osynda.

Qyz - erteng ana.

Al ana - bir adamnyng ghana emes, birneshe adamnyng minezin qalyptastyratyn túlgha.

Sondyqtan qyzdyng tәrbiyesi - jeke otbasynyng ghana sharuasy emes, últtyng ertenine salynghan investisiya.

Qyzgha bergen biliming - erteng onyng balasynyng dýniyetanymyna ainalady.

Qyzgha kórsetken qúrmeting - erteng onyng óz balasyna kórsetetin qarym-qatynasyna ainalady. Qyzgha bergen meyiriming - erteng onyng shanyraghyndaghy ahualgha ainalady.

Osyny týsingen halyq:

«Qyzgha qyryq ýiden tyiym» dep qana qoyghan joq. Qyzdy el bolashaghynyng anasy dep tanydy.

Biraq bir nәrseni úmytpauymyz kerek.

Tektilikti әielge ghana jýkteu - qatelik.

Bala - eki adamnyng toghysy.

Ákening de qany bar.

Ákening de minezi bar.

Ákening de tәrbiyesi bar.

Ákening de jauapkershiligi bar.

Eger ana - balanyng alghashqy әlemi bolsa, әke - sol әlemning syrtqy shekarasyn kórsetetin túlgha.

Bala әkesinen jauapkershilikti kóredi.

Sózge beriktikti kóredi.

Enbekke kózqarasty kóredi.

Erkekting әielge, әlsizge, ýlkenge jasaghan qarym-qatynasynan adamdyqtyng ólshemin ýirenedi.

Sondyqtan tekti úrpaq - tekti ana men tekti әkening ghana emes, tekti qarym-qatynastyng jemisi.

Sonda bastapqy súraqqa qayta oralayyq:

Tektilik kimnen kóp beriledi?

Ákeden be?

Anadan ba?

Naghashydan ba?

Meninshe, búl súraqtyng ózinde biz bir qatelik jasap jýrmiz.

Tektilikti «kimnen kóbirek beriledi?» dep ólsheu - ony tek túqym qualaytyn qasiyet dep týsinu.

Al shyn mәninde: tektilik - kimnen kelgeninen búryn, sening boyynda ne bolyp qalghanymen ólshenedi.

Atannyng jaqsy qasiyeti sende jalghaspasa - ol sen ýshin ótken tarih qana bolyp qala beredi.

Anannyng meyirimi sening minezine ainalmasa - ol sening boyyna ananyng aq sýtimen darymaghaýy.

Ákenning adaldyghy sening isinnen kórinbese - onyng adaldyghy saghan abyroy bolyp jazylmaghany.

Sondyqtan әr úrpaq ózine deyingi tekti qayta tiriltui kerek.

Bәlkim, qazaqtyng «tekti jerding qyzyn al» degeni de osyny menzegen shyghar.

Babalarymyz tek baylyqty, ataqty, mansapty izdemegen.

Olar:

«Búl qyzdyng jýreginde ne bar?

Búl ýide qanday sóz aitylady?

Búl әulette adamgha qalay qaraydy?

Búl ananyng balasyna berer dýniyesi qanday?», degen súraqtardy izdegen.

Óitkeni әiel tandaghanda, qazaq bir әieldi ghana tandamaghan, bolashaq úrpaghynyng ruhany ortasyn tandaghan.

Sondyqtan úrpaq tәrbiyesi turaly sóz qozghaghanda, baladan búryn ózimizge qarauymyz kerek.

Men qanday adammyn?

Mening balam meni kórip qanday adam bolghysy keledi?

Mening sózim men isimning arasy qanshalyqty alshaq?

Mening ýiimde adam ómirine ónege bolar kitap bar ma?

Meyirim bar ma?

Sabyr bar ma?

Qúrmet bar ma?

Ádilet bar ma?

Bala menen neni ýirenip jatyr?

Mine, shyn tәrbie osy súraqtardan bastalady.

Óitkeni balagha biz qaldyrghan eng ýlken múra -ýi, dýniye, mal-mýlik emes, bizding minezimiz.

Ár adam ózinen keyin bir nәrse qaldyrady.

Bireu — ýy qaldyrady.

Bireu — dýnie qaldyrady.

Bireu — ataq qaldyrady.

Al eng baqytty adam - jaqsy adam tәrbiyelep, ózinen keyingi úrpaqqa jýregi taza, oiy sergek, ary biyik adam qaldyrady.

Mine, naghyz tektilik osy.

Sondyqtan tektilik - qannan bastaluy mýmkin. Biraq ol qanmen bitpeydi.

Ol tәrbiyege ótedi.

Tәrbie — sanagha ótedi.

Sana — minezge ótedi.

Minez — әreketke ótedi.

Al әreket — kelesi úrpaqqa ýlgi bolady.

Tektilik osylay jalghasady.

Sondyqtan býgin bir balagha qarap:

«Kimge tartqan eken?» - dep súraghannan góri,

«Búl bala erteng kimge ýlgi bolady?» dep súrasaq, bәlkim, úrpaq tәrbiyesine degen kózqarasymyz da ózgerer edi. Óitkeni bala - bizding ótkenimizding nәtiyjesi ghana emes, bala bizding bolashaqqa jazghan tiri hatymyz.

Al ol hattyng ishine ne jazylatyny - býgingi bizding ómirimizge baylanysty.

El bolamyn deseng - besigindi týze.

Besikti týzeu ýshin - besikke deyingi ózindi týze. Ózindi týzeu ýshin - jýregindi týze.

Jýregindi týzeu ýshin - aryndy oyat.

Sonda ghana tektilik atadan balagha jay ghana qan bolyp emes, adamdyqtan adamdyqqa ótetin ruhany amanat bolyp jalghasady.

Mýmkin, babalarymyzdyng «tektiden tekti saralau» degeni dәl osy shyghar.

Tektilik - ótkenmen maqtanu emes.

Tektilik - bolashaqqa úyalmay qarau.

Robert Ghúmarov

Abai.kz