ءبىر بالا دۇنيەگە كەلگەندە، ءبىز ونىڭ جۇزىنەن اكەسىن ىزدەيمىز. قاباعىنان اتاسىن، مىنەزىنەن اناسىن، قىلىعىنان ناعاشىسىن كورگىمىز كەلىپ جاتادى. قالىپتى جاعداي.

«اكەسىنە تارتقان، ناعاشىسىنا ۇقساعان ەكەن»، - دەيمىز. بىراق ادامعا قاراپ تۇرىپ، ءبىر ءسات مىنا سۇراقتى قويىپ كوردىك پە:

ءبىز بالا بويىنان تەك وتكەندى عانا كورىپ تۇرمىز با، الدە بولاشاقتى دا كورىپ تۇرمىز با؟

ويتكەنى ءاربىر بالا- كەشەگى ۇرپاقتىڭ جالعاسى عانا ەمەس، ول ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ باستاۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ بويىنا ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدان جەتكەن قان عانا ەمەس، ءبىزدىڭ بۇگىنگى مىنەزىمىز دە كوشەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ۇرپاق تاربيەسى - بالانىڭ بولاشاعىن ەمەس، وزىمىزدەن كەيىنگى ادامنىڭ قانداي بولاتىنىن ويلاۋ.

قازاقتىڭ:

«ءۇيدىڭ جاقسى بولماعى - اعاشىنان،

جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان»، - دەگەن ءسوزىن كەيدە جەڭىل قابىلدايمىز. ال قازاقتىڭ ايتقان ءسوزىنىڭ استارىندا كوبىنە تۇتاس ءبىر فيلوسوفيا جاتىر.

نەگە جىگىتتىڭ جاقسىسىن ناعاشىسىنان ىزدەدى؟

نەگە قىزدىڭ توركىنىن سۇرادى؟

نەگە «شەشەسىنە قاراپ قىزىن ال» دەگەن؟

ويتكەنى بابالارىمىز ادامدى جالعىز ادامنىڭ قاسيەتى دەپ قاراماعان. ادامدى اۋلەتتىڭ جالعاسى دەپ تۇسىنگەن. ال اۋلەت-تەك قان ەمەس.

اۋلەت - مىنەز.

اۋلەت - تاربيە.

اۋلەت - دۇنيەگە كوزقاراس.

اۋلەت - ۇرپاقتان ۇرپاققا ءۇنسىز بەرىلەتىن رۋحاني ادەت.

ءبىر اۋلەتتە ءبىلىم قادىرلى بولسا، بالا دا بىلىمگە ۇمتىلادى.

ءبىر اۋلەتتە ۇلكەندى سىيلاۋ قالىپتاسسا، بالا دا سىيلاستىقتى تابيعي نارسە دەپ قابىلدايدى.

ءبىر اۋلەتتە وتىرىك قالىپتى نارسەگە اينالسا، بالا وتىرىكتى ۇيرەنبەي-اق، ونى قالىپتى دەپ قابىلدايدى. دەمەك، بالاعا ەڭ كۇشتى تاربيە - ايتىلعان ءسوز ەمەس، ءوزىمىز كورسەتكەن ۇلگى.

ابايدىڭ «كيتاب تاسديقتاعى» ءبىر سوزىنە قايتا-قايتا ورالۋعا بولادى: «ادام بويىنداعى كەي قاسيەتتەر «تۋىسىنان» كەلەدى، ال قالعانى جاقسى اتا-انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستاز ارقىلى قالىپتاسادى»، - دەپ جازعان جولدارى بار.

وسى جەردە ابايدىڭ ادام تابيعاتىنا دەگەن تەرەڭ كوزقاراسى كورىنەدى.

ادام - دايىن كۇيىندە كەلمەيدى. بىراق ول بوس كۇيىندە دە كەلمەيدى. ونىڭ بويىندا ءبىر باستاۋ بار. سول باستاۋ كەيىن تاربيەگە ۇشىرايدى.

ورتاعا تۇسەدى.

ماحاببات كورەدى.

قورقىنىش كورەدى.

ءبىلىم الادى.

قاتەلەسەدى.

تاڭداۋ جاسايدى.

ءسويتىپ بارىپ ادام بولادى.

سوندىقتان ادامنىڭ تاعدىرىن تەك تۇقىم قۋالاۋشىلىقپەن تۇسىندىرسەك، ادامنىڭ بولمىسىن تىم قاراپايىمداتىپ جىبەرەمىز.

ادامنىڭ بويىندا اتادان كەلگەن قاسيەت بولۋى مۇمكىن. بىراق سول قاسيەتتىڭ ادامدىققا اينالۋى - تاربيەگە بايلانىستى.

شاكارىمنىڭ بۇكىل فيلوسوفياسىن ءبىر عانا ۇعىممەن تۇيىندەۋگە تۋرا كەلسە، ول - ار.

سوندىقتان ادامدى ادام ەتەتىن نارسە - ونىڭ شىققان تەگى عانا ەمەس، ياعني، ار-ۇياتى، ادىلەتى، مەيىرىمى، جاۋاپكەرشىلىگى، ءوز ءناپسىسىن جەڭە الۋى جانە وزىنەن السىزگە جاساعان قارىم-قاتىناسى.

سونىمەن، تەكتىلىك ادامنىڭ تەگىندە باستالۋى مۇمكىن، بىراق ونىڭ شىنايى ولشەمى ىسىندە كورىنەتىنىن تۇسىندىك.

اتا-باباسى حان بولعان ادام ءوزى ادىلەتسىز بولسا - تەكتى مە؟

اتاسى عالىم بولعان ادام ءوزى بىلىمگە قىزىقپاسا - تەكتى مە؟

اۋلەتى جاقسى بولعان ادام ءوزى مەيىرىمسىز بولسا - تەكتى مە؟

ارينە، ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس.

ويتكەنى اتادان كەلگەن ابىروي - ادامنىڭ جەكە ەڭبەگى ەمەس ەكەنى بەلگىلى.

تەكتىلىك - مۇرا ەمەس، امانات.

اماناتتى ساقتاۋ ءۇشىن ونى كۇن سايىن ءوز مىنەزىڭمەن دالەلدەۋىڭ كەرەك.

ال وسى جەردە ايەلدىڭ ورنى ەرەكشە.

نەگە؟

سەبەبى بالا دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىن توعىز اي بويى اناسىنىڭ ىشىندە ءومىر سۇرەدى.

ونىڭ العاشقى الەمى - اناسىنىڭ قۇرساعى.

العاشقى دىبىسى - اناسىنىڭ جۇرەك سوعىسى.

العاشقى تىنىشتىعى - اناسىنىڭ قۇشاعى.

العاشقى ماحابباتى - اناسىنىڭ مەيىرىمى.

سوندىقتان تاربيە بالانىڭ مەكتەپكە بارعانىنان باستالمايدى. تاربيە - انا قۇرساعىندا باستالادى.

بۇل - انانى بارلىق نارسەگە جاۋاپتى ەتۋ ەمەس. بۇل - انانىڭ ىقپالىن مويىنداۋ.

اكەنىڭ دە ورنى بولەك.

ۇستازدىڭ دا ورنى بولەك.

قوعامنىڭ دا ورنى بولەك.

بىراق انا - بالانىڭ دۇنيەمەن العاشقى بايلانىسى.

سوندىقتان قازاق ايەلدىڭ جاعدايىنا، تاربيەسىنە، توركىنىنە، شىققان تەگىنە ءمان بەرگەن.

بۇل ايەلدى كەمسىتۋ ەمەس.

كەرىسىنشە، ايەلگە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قانشالىقتى بيىك بولعانىن كورسەتەدى.

بەلگىلى عالىم سوۆەتحان عابباسوۆتىڭ ايتۋىنشا، ادام جانىنىڭ 12 كانالى بولادى ەكەن. بالا جارىق دۇنيەگە كەلگەندە وسى ون ەكى كانالى اشىق نەمەسە جابىق بوپ تۋادى ەكەن. سوندا بۇل جاننىڭ ون ەكى كانالى انانىڭ قۇرساعىندا جاتىپ-اق اشىلادى ەكەن عوي. ال وسى جانىنىڭ ون ەكى كانالى اشىلماعان بولسا، تولىق سەزىمى جوق، مەڭىرەۋ بالا دۇنيەگە كەلەدى ەكەن. عىلىم-بىلىمگە ەنجار، قاۋقارسىز، قابىلەتسىز، ماحابباتسىز بولىپ تۋادى ەكەن. عىلىم-بىلىمگە ەنجار، ماحابباتسىز بالا ءتۇپتىڭ تۇبىندە قۇدايىن دا تانىمايدى، ءوزىن دە تانىمايدى، دۇنيەنى دە تاني المايدى. وسىدان-اق ايەلدىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءوزىڭىز-اق اڭعارا بەرىڭىز.

ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «مەڭىرەۋ ايەلدەن مەڭىرەۋ بالا تۋادى» دەگەن ءسوزىن دە وسى تۇرعىدان ويلانۋ كەرەك.

«مەڭىرەۋ» دەگەندى تەك قۇلاعى ەستىمەيتىن، كوزى كورمەيتىن ادام دەپ تۇسىنسەك، ءسوزدىڭ فيلوسوفيالىق سالماعىن جوعالتامىز.

مەڭىرەۋ ادام - كوزى كورىپ تۇرىپ تا دۇنيەنى كورمەۋى مۇمكىن.

مەڭىرەۋ ادام - قۇلاعى ەستىپ تۇرىپ تا اقيقاتتى ەستىمەۋى مۇمكىن.

ءبىلىمى بولىپ تۇرىپ تا جۇرەگى ويانباۋى مۇمكىن.

ول كوپ نارسەنى ءبىلۋى مۇمكىن، بىراق ەشتەڭەگە تاڭدانباۋى مۇمكىن.

كوپ سويلەۋى مۇمكىن، بىراق بىرەۋدىڭ جانىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن.

مىنە، رۋحاني مەڭىرەۋلىك وسى ەمەس پە؟

ابايدىڭ كىتابىنداعى «حاۋاس ءساليم» - سەزىمنىڭ تولىقتىعى تۋرالى ويى ءدال وسى تۇستا تەرەڭدەي تۇسەدى.

ادامنىڭ ادامدىعى الدىمەن ونىڭ سەزىمىنىڭ تىرىلىگىنەن باستالادى.

بىرەۋدىڭ قايعىسىن سەزىنۋ.

ادەمىلىكتى سەزىنۋ.

ۇياتتى سەزىنۋ.

ادىلەتسىزدىكتى سەزىنۋ.

اقيقاتتى سەزىنۋ.

قۇدايدى سەزىنۋ.

ءوز جۇرەگىڭنىڭ داۋىسىن ەستۋ.

ەگەر وسى سەزىمدەر وشسە، ادامنىڭ سىرتقى ءبىلىمى قانشا جەردەن كوپ بولعانىمەن، ىشكى دۇنيەسى جۇتاڭ بولىپ قالۋى مۇمكىن.

سوندىقتان بالاعا ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، سەزىمىن تاربيەلەۋ كەرەك.

ال سەزىمدى كىم ءبىرىنشى تاربيەلەيدى؟

تاعى دا انا. بىراق اناعا بۇيرىق بەرىپ، «بالاڭدى تاربيەلە» دەپ ايتۋىمىز جەتكىلىكسىز.

ول ءۇشىن اناعا ءبىلىم كەرەك، اناعا مادەنيەت كەرەك، اناعا كىتاپ وقۋ كەرەك، اناعا ءوزىن دامىتۋعا مۇمكىندىك كەرەك، اناعا قۇرمەت كەرەك، اناعا رۋحاني تىرەك كەرەك.

ويتكەنى الەمدى تانىمايتىن ادام بالاعا الەمدى كەڭىنەن تانىتا المايدى.

ءوزى كىتاپ وقىمايتىن انا بالاسىنا كىتاپتىڭ قادىرىن سوزبەن عانا تۇسىندىرەدى، ونداعى دۇنيەلەردى تالداپ تۇسىندىرە المايدى.

ءوزى مەيىرىمدىلىكتى كورمەگەن ادامعا مەيىرىمدىلىكتى بالاعا ۇيرەتۋ قيىن.

سوندىقتان:

«ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە»، دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى الدەقايدا تەرەڭ.

بەسىكتى تۇزەۋ - بالانىڭ ءوزىن عانا تۇزەتۋ ەمەس، بەسىكتى تەربەتەتىن ادامنىڭ دۇنيەسىن تۇزەۋ، تاربيەلەۋ.

قازاقتىڭ قىز تاربيەسىنە سونشا ءمان بەرۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا.

قىز - ەرتەڭ انا.

ال انا - ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، بىرنەشە ادامنىڭ مىنەزىن قالىپتاستىراتىن تۇلعا.

سوندىقتان قىزدىڭ تاربيەسى - جەكە وتباسىنىڭ عانا شارۋاسى ەمەس، ۇلتتىڭ ەرتەڭىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا.

قىزعا بەرگەن ءبىلىمىڭ - ەرتەڭ ونىڭ بالاسىنىڭ دۇنيەتانىمىنا اينالادى.

قىزعا كورسەتكەن قۇرمەتىڭ - ەرتەڭ ونىڭ ءوز بالاسىنا كورسەتەتىن قارىم-قاتىناسىنا اينالادى. قىزعا بەرگەن مەيىرىمىڭ - ەرتەڭ ونىڭ شاڭىراعىنداعى احۋالعا اينالادى.

وسىنى تۇسىنگەن حالىق:

«قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەپ قانا قويعان جوق. قىزدى ەل بولاشاعىنىڭ اناسى دەپ تانىدى.

بىراق ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

تەكتىلىكتى ايەلگە عانا جۇكتەۋ - قاتەلىك.

بالا - ەكى ادامنىڭ توعىسى.

اكەنىڭ دە قانى بار.

اكەنىڭ دە مىنەزى بار.

اكەنىڭ دە تاربيەسى بار.

اكەنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى بار.

ەگەر انا - بالانىڭ العاشقى الەمى بولسا، اكە - سول الەمنىڭ سىرتقى شەكاراسىن كورسەتەتىن تۇلعا.

بالا اكەسىنەن جاۋاپكەرشىلىكتى كورەدى.

سوزگە بەرىكتىكتى كورەدى.

ەڭبەككە كوزقاراستى كورەدى.

ەركەكتىڭ ايەلگە، السىزگە، ۇلكەنگە جاساعان قارىم-قاتىناسىنان ادامدىقتىڭ ولشەمىن ۇيرەنەدى.

سوندىقتان تەكتى ۇرپاق - تەكتى انا مەن تەكتى اكەنىڭ عانا ەمەس، تەكتى قارىم-قاتىناستىڭ جەمىسى.

سوندا باستاپقى سۇراققا قايتا ورالايىق:

تەكتىلىك كىمنەن كوپ بەرىلەدى؟

اكەدەن بە؟

انادان با؟

ناعاشىدان با؟

مەنىڭشە، بۇل سۇراقتىڭ وزىندە ءبىز ءبىر قاتەلىك جاساپ ءجۇرمىز.

تەكتىلىكتى «كىمنەن كوبىرەك بەرىلەدى؟» دەپ ولشەۋ - ونى تەك تۇقىم قۋالايتىن قاسيەت دەپ ءتۇسىنۋ.

ال شىن مانىندە: تەكتىلىك - كىمنەن كەلگەنىنەن بۇرىن، سەنىڭ بويىڭدا نە بولىپ قالعانىمەن ولشەنەدى.

اتاڭنىڭ جاقسى قاسيەتى سەندە جالعاسپاسا - ول سەن ءۇشىن وتكەن تاريح قانا بولىپ قالا بەرەدى.

اناڭنىڭ مەيىرىمى سەنىڭ مىنەزىڭە اينالماسا - ول سەنىڭ بويىڭا انانىڭ اق سۇتىمەن دارىماعاۇى.

اكەڭنىڭ ادالدىعى سەنىڭ ىسىڭنەن كورىنبەسە - ونىڭ ادالدىعى ساعان ابىروي بولىپ جازىلماعانى.

سوندىقتان ءار ۇرپاق وزىنە دەيىنگى تەكتى قايتا ءتىرىلتۋى كەرەك.

بالكىم، قازاقتىڭ «تەكتى جەردىڭ قىزىن ال» دەگەنى دە وسىنى مەڭزەگەن شىعار.

بابالارىمىز تەك بايلىقتى، اتاقتى، مانساپتى ىزدەمەگەن.

ولار:

«بۇل قىزدىڭ جۇرەگىندە نە بار؟

بۇل ۇيدە قانداي ءسوز ايتىلادى؟

بۇل اۋلەتتە ادامعا قالاي قارايدى؟

بۇل انانىڭ بالاسىنا بەرەر دۇنيەسى قانداي؟»، دەگەن سۇراقتاردى ىزدەگەن.

ويتكەنى ايەل تاڭداعاندا، قازاق ءبىر ايەلدى عانا تاڭداماعان، بولاشاق ۇرپاعىنىڭ رۋحاني ورتاسىن تاڭداعان.

سوندىقتان ۇرپاق تاربيەسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، بالادان بۇرىن وزىمىزگە قاراۋىمىز كەرەك.

مەن قانداي اداممىن؟

مەنىڭ بالام مەنى كورىپ قانداي ادام بولعىسى كەلەدى؟

مەنىڭ ءسوزىم مەن ءىسىمنىڭ اراسى قانشالىقتى الشاق؟

مەنىڭ ۇيىمدە ادام ومىرىنە ونەگە بولار كىتاپ بار ما؟

مەيىرىم بار ما؟

سابىر بار ما؟

قۇرمەت بار ما؟

ادىلەت بار ما؟

بالا مەنەن نەنى ۇيرەنىپ جاتىر؟

مىنە، شىن تاربيە وسى سۇراقتاردان باستالادى.

ويتكەنى بالاعا ءبىز قالدىرعان ەڭ ۇلكەن مۇرا -ءۇي، دۇنيە، مال-مۇلىك ەمەس، ءبىزدىڭ مىنەزىمىز.

ءار ادام وزىنەن كەيىن ءبىر نارسە قالدىرادى.

بىرەۋ — ءۇي قالدىرادى.

بىرەۋ — دۇنيە قالدىرادى.

بىرەۋ — اتاق قالدىرادى.

ال ەڭ باقىتتى ادام - جاقسى ادام تاربيەلەپ، وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا جۇرەگى تازا، ويى سەرگەك، ارى بيىك ادام قالدىرادى.

مىنە، ناعىز تەكتىلىك وسى.

سوندىقتان تەكتىلىك - قاننان باستالۋى مۇمكىن. بىراق ول قانمەن بىتپەيدى.

ول تاربيەگە وتەدى.

تاربيە — ساناعا وتەدى.

سانا — مىنەزگە وتەدى.

مىنەز — ارەكەتكە وتەدى.

ال ارەكەت — كەلەسى ۇرپاققا ۇلگى بولادى.

تەكتىلىك وسىلاي جالعاسادى.

سوندىقتان بۇگىن ءبىر بالاعا قاراپ:

«كىمگە تارتقان ەكەن؟» - دەپ سۇراعاننان گورى،

«بۇل بالا ەرتەڭ كىمگە ۇلگى بولادى؟» دەپ سۇراساق، بالكىم، ۇرپاق تاربيەسىنە دەگەن كوزقاراسىمىز دا وزگەرەر ەدى. ويتكەنى بالا - ءبىزدىڭ وتكەنىمىزدىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس، بالا ءبىزدىڭ بولاشاققا جازعان ءتىرى حاتىمىز.

ال ول حاتتىڭ ىشىنە نە جازىلاتىنى - بۇگىنگى ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە بايلانىستى.

ەل بولامىن دەسەڭ - بەسىگىڭدى تۇزە.

بەسىكتى تۇزەۋ ءۇشىن - بەسىككە دەيىنگى ءوزىڭدى تۇزە. ءوزىڭدى تۇزەۋ ءۇشىن - جۇرەگىڭدى تۇزە.

جۇرەگىڭدى تۇزەۋ ءۇشىن - ارىڭدى ويات.

سوندا عانا تەكتىلىك اتادان بالاعا جاي عانا قان بولىپ ەمەس، ادامدىقتان ادامدىققا وتەتىن رۋحاني امانات بولىپ جالعاسادى.

مۇمكىن، بابالارىمىزدىڭ «تەكتىدەن تەكتى سارالاۋ» دەگەنى ءدال وسى شىعار.

تەكتىلىك - وتكەنمەن ماقتانۋ ەمەس.

تەكتىلىك - بولاشاققا ۇيالماي قاراۋ.

روبەرت عۇماروۆ

Abai.kz