Bjezinskiyding «Euraziyalyq Balqan» boljamy 

Qazaqstannyng kópvektorly sayasaty geosayasy boljamdargha qalay jauap berip keledi?

Otyz jyl búryn Ortalyq Aziya turaly sóz bolghanda "Kenes Odaghy ydyraghannan keyin búl kenistikting taghdyry ne bolmaq?" degen saual algha shyghatyn.

1991 jyly tәuelsizdik alghan Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrghyzstan, Tәjikstan jәne Týrikmenstan aldynda memlekettilik instituttaryn qalyptastyru, últtyq ekonomikany qayta qúru, qauipsizdik jýiesin ornyqtyru sekildi asa kýrdeli mindetter túrdy.

Onyng ýstine bes memleket Resey, Qytay, Iran, Týrkiya jәne Batys elderining mýddeleri toghysqan kenistikte jana sayasy bolmysyn qalyptastyrugha tiyis edi.

Sol kezendegi әlemdik geosayasatty týsindiruge úmtylghan yqpaldy oishyldardyng biri – amerikalyq sayasattanushy Zbignev Bjezinskiy boldy.

1997 jyly jaryq kórgen «Úly shahmat taqtasy» enbeginde ol Euraziyany әlemdik kýshter tepe-tendigi ýshin sheshushi kenistik retinde qarastyrdy.

Bjezinskiyding payymynsha, Euraziyadaghy kýshter araqatynasyna yqpal ete alatyn memleket jahandyq sayasatqa da eleuli әser etedi.

Osy túrghydan alghanda Ortalyq Aziya men Kavkazdaghy jana memleketterding taghdyry aimaqtyq mәsele shenberinen shyghyp, halyqaralyq qauipsizdik pen geosayasattyng bir bóligine ainaldy.

Ol Ortalyq Aziya men oghan irgeles aumaqtardyng bir bóligin «Euraziyalyq Balqan» úghymy arqyly sipattady.

Búl ataudyng astarynda geografiyalyq úqsastyqtan góri sayasy eskertu jatty.

Álsiz instituttar, shekaralyq jәne etnikalyq mәseleler, tabighy resurstar jәne syrtqy derjavalardyng bәsekesi bir kenistikte toghysqan jaghdayda túraqsyzdyq qaupi kýsheyi mýmkin edi.

Býgin, Bjezinskiy enbegi jaryq kórgenine shamamen otyz jyl ótkende, onyng boljamdaryna qayta qarau qyzyqty.

Keybir eskertuleri ózektiligin saqtady, keybir ssenariyleri jýzege aspady, al endi bir tújyrymdary jana tarihy jaghdayda qayta payymdaudy qajet etedi.

Eng manyzdysy – Ortalyq Aziya memleketteri syrtqy yqpaldyng nysany bolyp qana qalmay, óz strategiyalaryn qalyptastyra bastady.

«Euraziyalyq Balqan» — qauip pen mýmkindik

Bjezinskiy Ortalyq Aziyanyng manyzyn eng aldymen onyng geografiyasymen baylanystyrdy. Búl – Reseyding ontýstigi men Qytaydyng batysyn jalghaytyn, Kaspiy tenizine shyghatyn, Aughanstangha jaqyn, tabighy resurstargha bay kenistik.

Alayda geografiyanyng ózi qauip emes. Qauip te, mýmkindik te sol geografiyagha beriletin sayasy jәne ekonomikalyq mazmúngha baylanysty.

1990-jyldary Reseyding tarihy yqpaly, Qytaydyng ósip kele jatqan ekonomikalyq quaty, Iran men Týrkiyanyng mýddeleri, sonday-aq AQSh pen Europanyng energetikalyq jәne geosayasy esepteri Ortalyq Aziyany halyqaralyq bәsekening manyzdy aimaghyna ainaldyrdy.

Bjezinskiyding enbegin osy kontekste týsinu qajet.

Onyng kitaby Ortalyq Aziya elderining últtyq strategiyasyn emes, eng aldymen AQSh-tyng Euraziyadaghy geosayasy mýddelerin taldaugha arnalghan.

Sondyqtan onyng tújyrymdaryn Qazaqstannyng memlekettik ústanymymen tenestiruge bolmaydy.

Sonymen birge onyng "syrtqy kýshter arasyndaghy bәseke kýsheygen kezde shaghyn jәne orta memleketterding derbes әreket etu qabileti olardyng qauipsizdigi ýshin sheshushi mәnge iye" degen negizgi eskertuining biri býgin de manyzdy.

Qazaqstannyng geografiyasy – tәuekel de, resurs ta

Bjezinskiyding geosayasy kartasynda Qazaqstannyng orny erekshe edi. Búghan onyng aumaghy, Reseymen úzaq shekarasy, Qytaymen kórshiligi, Kaspiy tenizine shyghuy jәne tabighy resurstary sebep boldy.

Býginde búl erekshelikterge kólik-logistikalyq faktor qosyldy.

Qazaqstan Qytay men Europany jalghaytyn qúrlyq baghyttarynyng manyzdy bóligine ainalyp otyr.

Demek, elding geografiyalyq ornalasuy bir mezgilde әri tәuekel, әri mýmkindik.

Bir jaghynan, eki iri derjavanyng arasynda ornalasu syrtqy sayasy qysym men tәueldilik tәuekelin arttyrady.

Ekinshi jaghynan, dәl osy ornalasu Qazaqstandy tranziyt, energetika jәne halyqaralyq sauda ýshin manyzdy buyngha ainaldyrady.

Qazaqstannyng qazirgi syrtqy sayasatynyng mәnin osy qarama-qayshylyqtan izdeuge bolady. 2020–2030 jyldargha arnalghan syrtqy sayasat tújyrymdamasynda kópvektorlyq, pragmatizm jәne belsendilik negizgi qaghidattardyng biri retinde bekitilgen. Qújat Qazaqstannyng әrtýrli memlekettermen jәne halyqaralyq úiymdarmen ózara tiyimdi qatynas ornatuyn, últtyq mýddelerdi qorghaudy jәne syrtqy sayasatty ekonomikalyq damu mindetterimen úshtastyrudy kózdeydi.

Bjezinskiyding boljamdary jәne býgingi shyndyq

Bjezinskiyding birqatar eskertuleri uaqyt óte ózektiligin joghaltqan joq.

Reseyding aimaqtaghy yqpaly saqtaldy. Qytaydyng ekonomikalyq salmaghy aitarlyqtay ósti.

Aughanstan mәselesi qauipsizdik kýn tәrtibinde qaldy.

Energetikalyq resurstar men kólik dәlizderining strategiyalyq manyzy artty.

Biraq onyng eng alandatqan ssenariyleri tolyq jýzege asqan joq.

Ortalyq Aziya memleketteri tәuelsizdigin saqtap qaldy. Aymaqta bes memleketti qamtityn keng auqymdy soghys bolghan joq. Etnikalyq jәne diny faktorlar jekelegen kezenderde qauip tudyrghanymen, memleketterding sayasy jýiesin kýiretken joq.

Geosayasy qauipting boluy onyng mindetti týrde jýzege asatynyn bildirmeydi. Memlekettik instituttar, ishki túraqtylyq, ekonomikalyq sayasat jәne diplomatiyalyq manevr kenistigi yqtimal tәuekelderding saldaryn azayta alady.

Qazaqstannyng tәuelsizdik jyldaryndaghy syrtqy sayasaty osy túrghydan qaraghanda erekshe tәjiriybe qalyptastyrdy.

Toqaev jәne kópvektorlylyqtyng jana mazmúny

Qazaqstannyng kópvektorly sayasaty Qasym-Jomart Toqaevtan bastalghan joq. Onyng negizi tәuelsizdikting alghashqy jyldarynda qalandy. Óitkeni Qazaqstannyng geografiyalyq jaghdayy bir ghana sayasy nemese ekonomikalyq ortalyqqa tәueldi bolugha mýmkindik bermeydi.

Reseymen qarym-qatynas – ortaq shekara, ekonomika, kólik jәne qauipsizdik mәseleleri túrghysynan manyzdy.

Qytay – investisiya, sauda, óndiristik kooperasiya jәne tranzit boyynsha iri seriktes.

Europa – investisiya, tehnologiya jәne sauda baylanystary ýshin manyzdy baghyt.

Týrkiya jәne týrki memleketterimen baylanys mәdeny faktorlarmen qatar ekonomikalyq jәne kólik jobalarymen de tolyqty.

Sondyqtan kópvektorlylyqty tek «bәrimen jaqsy qarym-qatynas jasau» dep týsindiru jetkiliksiz.

Onyng qazirgi mazmúny – әrtýrli baghyttar arasyndaghy baylanystardy saqtay otyryp, memleketting tandau mýmkindigin keneytu.

Búl qaghida Qazaqstannyng resmy syrtqy sayasat tújyrymdamasynda da kórinis tapqan. Qújatta kópvektorlyq Qazaqstan ýshin praktikalyq túrghydan manyzdy memlekettermen teng qúqyqty jәne ózara tiyimdi qatynastardy damytu retinde sipattalady.

2022 jyldan keyin Resey faktorynyng manyzy búrynghydan da kýrdelene týsti.

Qazaqstan men Reseyding ortaq tarihy, úzaq qúrlyqtyq shekarasy, ekonomikalyq baylanystary jәne halyqaralyq úiymdardaghy ózara is-qimyly eki el arasyndaghy qatynastyng strategiyalyq sipatyn aiqyndaydy.

Sonymen qatar Ukrainadaghy soghys halyqaralyq qatynastar jýiesine eleuli ózgerister әkeldi.

Qazaqstan osy kýrdeli jaghdayda Reseymen ekonomikalyq jәne diplomatiyalyq baylanystaryn saqtay otyryp, ózining egemendigi men aumaqtyq tútastyghyna qatysty ústanymdaryn da algha shyghardy.

Sondyqtan Qazaqstannyng búl kezendegi sayasatyn «Reseyge qarsy baghyt» nemese «Batysqa bet búru» siyaqty bir ghana formulamen týsindiru dúrys emes.

Onyng mazmúny – qalyptasqan baylanystardy ýzbey, syrtqy ekonomikalyq jәne sayasy tәueldilikti bir baghytqa shoghyrlandyrmau.

Búl – kópvektorlylyqtyng jana jaghdayda qalay júmys isteytinin kórsetetin manyzdy mysal.

Ortalyq Aziyadaghy manyzdy ózgeristerding biri – Qytaydyng ekonomikalyq yqpalynyng artuy. Qazaqstan ýshin Qytay – iri naryq qana emes, investisiya, tranziyt, óndiristik kooperasiya jәne tehnologiyalyq baylanystar túrghysynan manyzdy seriktes.

Osy jerde Transkaspiy halyqaralyq kólik baghytynyn, yaghny Orta dәlizding manyzy artyp keledi.

Búl baghyt Qytaydan Qazaqstan arqyly Kaspiy tenizine, odan Ázerbayjan men Kavkaz arqyly Týrkiya jәne Europagha shyghugha mýmkindik beredi. Qazaqstan biyligi songhy jyldary osy baghyttyng infraqúrylymyn keneytuge erekshe mәn berip otyr.

Preziydentting 2025 jylghy Últtyq qúryltaydaghy sózinde Orta dәlizdi damytu, Aqtau men Qúryq porttaryna shyghatyn joldardy jetildiru jәne temirjol infraqúrylymyn kýsheytu Qazaqstandy halyqaralyq kólik-logistika ortalyghyna ainaldyru mindetimen baylanystyryldy.

Búl jerde mәsele tek kólik turaly emes.

Qazaqstannyng geografiyasy búryn «Resey men Qytaydyng arasyndaghy kenistik» retinde qabyldansa, qazirgi jaghdayda ol Shyghys pen Batysty jalghaytyn buyn retinde qarastyryla bastady.

Geografiya ózgermeydi. Biraq onyng ekonomikalyq jәne sayasy mәni ózgerui mýmkin.

Mәsele – sol geografiyany memleketting óz mýddesine qanshalyqty tiyimdi paydalana aluynda.

Ortalyq Aziya — syrtqy bәsekeden ónirlik subektilikke

Bjezinskiyding 1990-jyldardaghy modelinde Ortalyq Aziya kóbine syrtqy derjavalardyng bәsekesi túrghysynan qarastyryldy. Býginde oghan ónir memleketterining ózara baylanysy degen taghy bir ólshem qosyldy.

Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrghyzstan, Tәjikstan jәne Týrikmenstan arasyndaghy sayasy dialogtyng jandanuy, sauda, kólik, energetika, su jәne qauipsizdik mәselelerin birlesip talqylau qajettiligi Ortalyq Aziyanyng ishki subektiligin kýsheytip keledi.

Búl prosesti tek syrtqy derjavalardyng yqpaly arqyly týsindiru jetkiliksiz. Óitkeni ónir elderining ózara mýddeleri de bar.

Ortalyq Aziya memleketterining aldynda ortaq mәseleler az emes: su resurstary, klimattyng ózgerui, kólik dәlizderi, energetikalyq qauipsizdik, shekara many saudasy jәne enbek naryghy. Olardyng kópshiligin jeke-jeke sheshu qiyn.

Sondyqtan ónirlik yntymaqtastyqtyng kýshengi Ortalyq Aziyanyng halyqaralyq sayasattaghy salmaghyn arttyruy mýmkin.

Ortalyq Aziyanyng songhy otyz jyldaghy ózgerisin bir sózben sipattau kerek bolsa, ol – subektilik.

Tәuelsizdikting alghashqy kezeninde basty mindet memlekettilikti saqtau boldy. Keyin ekonomikalyq damu men investisiya tartu aldynghy oryngha shyqty. Býginde oghan taghy bir mindet qosyldy: halyqaralyq sayasatta óz mýddesin derbes qalyptastyru.

Qazaqstannyng ózin orta derjava retinde tanytugha úmtylysy da osy kontekste qarastyrylady. Búl superderjava bolu degen sóz emes.

Orta derjava úghymy halyqaralyq qatynastarda óz mýmkindigine say diplomatiyalyq, ekonomikalyq jәne geografiyalyq resurstardy paydalanyp, ónirlik jәne jahandyq kýn tәrtibine yqpal etuge úmtylatyn memleketke qatysty qoldanylady. Qazaqstannyng resmy materialdarynda da elding ózin «middle power» retinde qarastyratyny kórsetilgen.

Osy túrghydan alghanda Bjezinskiy men Toqaevtyng negizgi súraqtary eki týrli.

Bjezinskiy ýshin mәsele – AQSh Euraziyadaghy kýshter tepe-tendigine qalay yqpal ete alady?

Q.Toqaev ýshin mәsele – sol kýshter bәsekesi jaghdayynda Qazaqstan óz egemendigin, ekonomikalyq mýddesin jәne tandau erkindigin qalay saqtay alady?

Eki súraqtyng arasy – otyz jyldyq tarihtyng arasy.

Q.Toqaev Bjezinskiy sipattaghan geosayasy kenistikte ómir sýre otyryp, sol kenistikting shynayylyghyna beyimdelgen ózindik strategiya qalyptastyruda.

Jana Ortalyq Aziyanyng aldynda túrghan mindet

Býgingi Ortalyq Aziya әli de kýrdeli ónir bolyp qala beredi. Resey faktory saqtalady. Qytaydyng ekonomikalyq yqpaly joghary. Europa men basqa da syrtqy seriktesterding qyzyghushylyghy artyp keledi. Aughanstan, su tapshylyghy, klimattyng ózgerui, energetika jәne kólik dәlizderi ónirding kýn tәrtibinde qala beredi.

Biraq búrynghy kezenmen salystyrghanda bir manyzdy aiyrmashylyq bar.

Ortalyq Aziya elderi ózderin syrtqy kýshterding bәsekesi ótetin kenistik retinde ghana emes, ortaq mýddeleri bar aimaq retinde qabylday bastady.

Búl – úzaq merzimdi túrghydan manyzdy ózgeris.

Óitkeni syrtqy derjavalar arasyndaghy tepe-tendikti saqtau bir basqa, al ózara ekonomikalyq jәne sayasy baylanystardy kýsheytu – basqa dengey.

Birinshisi memleketti syrtqy ortagha beyimdeydi.

Ekinshisi sol ortany ózgertuge mýmkindik beredi.

Bjezinskiy 1997 jyly Ortalyq Aziyany «Euraziyalyq Balqan» úghymy arqyly sipattaghanda, aimaqtyng túraqsyzdyqqa beyimdiligi men syrtqy derjavalar arasyndaghy bәsekeni aldynghy oryngha shyghardy.

Otyz jyldyq tarih búl eskertudi tolyq joqqa shygharghan joq. Reseyding yqpaly saqtaldy, Qytaydyng salmaghy ósti, energetika men kólik baghyttarynyng geosayasy manyzy artty. Biraq Ortalyq Aziya memleketteri tәuelsizdigin saqtap, ózderining syrtqy sayasy baghyttaryn qalyptastyrdy.

Qazaqstannyng kópvektorly sayasaty osy tarihy jaghdaydyng nәtiyjesinde qalyptasty jәne býgingi kezende jana mazmúngha ie bolyp otyr.

Onyng ózeginde bir ghana derjavany tandau emes, týrli baghyttarmen baylanys ornatu arqyly memleketting ekonomikalyq jәne diplomatiyalyq mýmkindikterin keneytu qaghidaty túr.

Qazaqstannyng resmy syrtqy sayasat tújyrymdamasy da kópvektorlyqty, pragmatizmdi jәne últtyq mýddeni qorghaudy negizgi qaghidattar retinde bekitedi.

Al Ortalyq Aziyanyng jana kezendegi basty mәselesi – syrtqy kýshterding qaysysy basym týsetini ghana emes.

Ónir memleketterining ózara yqpaldastyghy qanshalyqty terendeydi, ekonomikalyq baylanystary qanshalyqty әrtaraptanady jәne halyqaralyq sayasatta óz mýddelerin qanshalyqty derbes qorghay alady degen súraqtar manyzdyraq bola týsude.

Bjezinskiy Euraziyany ýlken shahmat taqtasy retinde kórdi.

Al otyz jyldan keyingi shyndyq bir ghana geosayasy oiynnyng logikasyna syimaydy.

Qazaqstan ýshin negizgi mindet – sol taqtadaghy bir figuranyng rólimen shektelmey, ózining jýris baghytyn aiqynday alatyn memleket retinde әreket etu.

Ortalyq Aziyanyng jana tarihyndaghy eng manyzdy ózgeris te osynda — aimaq endi tek syrtqy derjavalardyng nazaryndaghy kenistik emes, óz bolashaghyn qalyptastyrugha úmtylyp otyrghan ónir.

Ómir Shynybekúly

Abai.kz