Бжезинскийдің «Еуразиялық Балқан» болжамы 

Қазақстанның көпвекторлы саясаты геосаяси болжамдарға қалай жауап беріп келеді?

Отыз жыл бұрын Орталық Азия туралы сөз болғанда "Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл кеңістіктің тағдыры не болмақ?" деген сауал алға шығатын.

1991 жылы тәуелсіздік алған Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан алдында мемлекеттілік институттарын қалыптастыру, ұлттық экономиканы қайта құру, қауіпсіздік жүйесін орнықтыру секілді аса күрделі міндеттер тұрды.

Оның үстіне бес мемлекет Ресей, Қытай, Иран, Түркия және Батыс елдерінің мүдделері тоғысқан кеңістікте жаңа саяси болмысын қалыптастыруға тиіс еді.

Сол кезеңдегі әлемдік геосаясатты түсіндіруге ұмтылған ықпалды ойшылдардың бірі – америкалық саясаттанушы Збигнев Бжезинский болды.

1997 жылы жарық көрген «Ұлы шахмат тақтасы» еңбегінде ол Еуразияны әлемдік күштер тепе-теңдігі үшін шешуші кеңістік ретінде қарастырды.

Бжезинскийдің пайымынша, Еуразиядағы күштер арақатынасына ықпал ете алатын мемлекет жаһандық саясатқа да елеулі әсер етеді.

Осы тұрғыдан алғанда Орталық Азия мен Кавказдағы жаңа мемлекеттердің тағдыры аймақтық мәселе шеңберінен шығып, халықаралық қауіпсіздік пен геосаясаттың бір бөлігіне айналды.

Ол Орталық Азия мен оған іргелес аумақтардың бір бөлігін «Еуразиялық Балқан» ұғымы арқылы сипаттады.

Бұл атаудың астарында географиялық ұқсастықтан гөрі саяси ескерту жатты.

Әлсіз институттар, шекаралық және этникалық мәселелер, табиғи ресурстар және сыртқы державалардың бәсекесі бір кеңістікте тоғысқан жағдайда тұрақсыздық қаупі күшеюі мүмкін еді.

Бүгін, Бжезинский еңбегі жарық көргеніне шамамен отыз жыл өткенде, оның болжамдарына қайта қарау қызықты.

Кейбір ескертулері өзектілігін сақтады, кейбір сценарийлері жүзеге аспады, ал енді бір тұжырымдары жаңа тарихи жағдайда қайта пайымдауды қажет етеді.

Ең маңыздысы – Орталық Азия мемлекеттері сыртқы ықпалдың нысаны болып қана қалмай, өз стратегияларын қалыптастыра бастады.

«Еуразиялық Балқан» — қауіп пен мүмкіндік

Бжезинский Орталық Азияның маңызын ең алдымен оның географиясымен байланыстырды. Бұл – Ресейдің оңтүстігі мен Қытайдың батысын жалғайтын, Каспий теңізіне шығатын, Ауғанстанға жақын, табиғи ресурстарға бай кеңістік.

Алайда географияның өзі қауіп емес. Қауіп те, мүмкіндік те сол географияға берілетін саяси және экономикалық мазмұнға байланысты.

1990-жылдары Ресейдің тарихи ықпалы, Қытайдың өсіп келе жатқан экономикалық қуаты, Иран мен Түркияның мүдделері, сондай-ақ АҚШ пен Еуропаның энергетикалық және геосаяси есептері Орталық Азияны халықаралық бәсекенің маңызды аймағына айналдырды.

Бжезинскийдің еңбегін осы контексте түсіну қажет.

Оның кітабы Орталық Азия елдерінің ұлттық стратегиясын емес, ең алдымен АҚШ-тың Еуразиядағы геосаяси мүдделерін талдауға арналған.

Сондықтан оның тұжырымдарын Қазақстанның мемлекеттік ұстанымымен теңестіруге болмайды.

Сонымен бірге оның "сыртқы күштер арасындағы бәсеке күшейген кезде шағын және орта мемлекеттердің дербес әрекет ету қабілеті олардың қауіпсіздігі үшін шешуші мәнге ие" деген негізгі ескертуінің бірі бүгін де маңызды.

Қазақстанның географиясы – тәуекел де, ресурс та

Бжезинскийдің геосаяси картасында Қазақстанның орны ерекше еді. Бұған оның аумағы, Ресеймен ұзақ шекарасы, Қытаймен көршілігі, Каспий теңізіне шығуы және табиғи ресурстары себеп болды.

Бүгінде бұл ерекшеліктерге көлік-логистикалық фактор қосылды.

Қазақстан Қытай мен Еуропаны жалғайтын құрлық бағыттарының маңызды бөлігіне айналып отыр.

Демек, елдің географиялық орналасуы бір мезгілде әрі тәуекел, әрі мүмкіндік.

Бір жағынан, екі ірі державаның арасында орналасу сыртқы саяси қысым мен тәуелділік тәуекелін арттырады.

Екінші жағынан, дәл осы орналасу Қазақстанды транзит, энергетика және халықаралық сауда үшін маңызды буынға айналдырады.

Қазақстанның қазіргі сыртқы саясатының мәнін осы қарама-қайшылықтан іздеуге болады. 2020–2030 жылдарға арналған сыртқы саясат тұжырымдамасында көпвекторлық, прагматизм және белсенділік негізгі қағидаттардың бірі ретінде бекітілген. Құжат Қазақстанның әртүрлі мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен өзара тиімді қатынас орнатуын, ұлттық мүдделерді қорғауды және сыртқы саясатты экономикалық даму міндеттерімен ұштастыруды көздейді.

Бжезинскийдің болжамдары және бүгінгі шындық

Бжезинскийдің бірқатар ескертулері уақыт өте өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Ресейдің аймақтағы ықпалы сақталды. Қытайдың экономикалық салмағы айтарлықтай өсті.

Ауғанстан мәселесі қауіпсіздік күн тәртібінде қалды.

Энергетикалық ресурстар мен көлік дәліздерінің стратегиялық маңызы артты.

Бірақ оның ең алаңдатқан сценарийлері толық жүзеге асқан жоқ.

Орталық Азия мемлекеттері тәуелсіздігін сақтап қалды. Аймақта бес мемлекетті қамтитын кең ауқымды соғыс болған жоқ. Этникалық және діни факторлар жекелеген кезеңдерде қауіп тудырғанымен, мемлекеттердің саяси жүйесін күйреткен жоқ.

Геосаяси қауіптің болуы оның міндетті түрде жүзеге асатынын білдірмейді. Мемлекеттік институттар, ішкі тұрақтылық, экономикалық саясат және дипломатиялық маневр кеңістігі ықтимал тәуекелдердің салдарын азайта алады.

Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы сыртқы саясаты осы тұрғыдан қарағанда ерекше тәжірибе қалыптастырды.

Тоқаев және көпвекторлылықтың жаңа мазмұны

Қазақстанның көпвекторлы саясаты Қасым-Жомарт Тоқаевтан басталған жоқ. Оның негізі тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қаланды. Өйткені Қазақстанның географиялық жағдайы бір ғана саяси немесе экономикалық орталыққа тәуелді болуға мүмкіндік бермейді.

Ресеймен қарым-қатынас – ортақ шекара, экономика, көлік және қауіпсіздік мәселелері тұрғысынан маңызды.

Қытай – инвестиция, сауда, өндірістік кооперация және транзит бойынша ірі серіктес.

Еуропа – инвестиция, технология және сауда байланыстары үшін маңызды бағыт.

Түркия және түркі мемлекеттерімен байланыс мәдени факторлармен қатар экономикалық және көлік жобаларымен де толықты.

Сондықтан көпвекторлылықты тек «бәрімен жақсы қарым-қатынас жасау» деп түсіндіру жеткіліксіз.

Оның қазіргі мазмұны – әртүрлі бағыттар арасындағы байланыстарды сақтай отырып, мемлекеттің таңдау мүмкіндігін кеңейту.

Бұл қағида Қазақстанның ресми сыртқы саясат тұжырымдамасында да көрініс тапқан. Құжатта көпвекторлық Қазақстан үшін практикалық тұрғыдан маңызды мемлекеттермен тең құқықты және өзара тиімді қатынастарды дамыту ретінде сипатталады.

2022 жылдан кейін Ресей факторының маңызы бұрынғыдан да күрделене түсті.

Қазақстан мен Ресейдің ортақ тарихы, ұзақ құрлықтық шекарасы, экономикалық байланыстары және халықаралық ұйымдардағы өзара іс-қимылы екі ел арасындағы қатынастың стратегиялық сипатын айқындайды.

Сонымен қатар Украинадағы соғыс халықаралық қатынастар жүйесіне елеулі өзгерістер әкелді.

Қазақстан осы күрделі жағдайда Ресеймен экономикалық және дипломатиялық байланыстарын сақтай отырып, өзінің егемендігі мен аумақтық тұтастығына қатысты ұстанымдарын да алға шығарды.

Сондықтан Қазақстанның бұл кезеңдегі саясатын «Ресейге қарсы бағыт» немесе «Батысқа бет бұру» сияқты бір ғана формуламен түсіндіру дұрыс емес.

Оның мазмұны – қалыптасқан байланыстарды үзбей, сыртқы экономикалық және саяси тәуелділікті бір бағытқа шоғырландырмау.

Бұл – көпвекторлылықтың жаңа жағдайда қалай жұмыс істейтінін көрсететін маңызды мысал.

Орталық Азиядағы маңызды өзгерістердің бірі – Қытайдың экономикалық ықпалының артуы. Қазақстан үшін Қытай – ірі нарық қана емес, инвестиция, транзит, өндірістік кооперация және технологиялық байланыстар тұрғысынан маңызды серіктес.

Осы жерде Транскаспий халықаралық көлік бағытының, яғни Орта дәліздің маңызы артып келеді.

Бұл бағыт Қытайдан Қазақстан арқылы Каспий теңізіне, одан Әзербайжан мен Кавказ арқылы Түркия және Еуропаға шығуға мүмкіндік береді. Қазақстан билігі соңғы жылдары осы бағыттың инфрақұрылымын кеңейтуге ерекше мән беріп отыр.

Президенттің 2025 жылғы Ұлттық құрылтайдағы сөзінде Орта дәлізді дамыту, Ақтау мен Құрық порттарына шығатын жолдарды жетілдіру және теміржол инфрақұрылымын күшейту Қазақстанды халықаралық көлік-логистика орталығына айналдыру міндетімен байланыстырылды.

Бұл жерде мәселе тек көлік туралы емес.

Қазақстанның географиясы бұрын «Ресей мен Қытайдың арасындағы кеңістік» ретінде қабылданса, қазіргі жағдайда ол Шығыс пен Батысты жалғайтын буын ретінде қарастырыла бастады.

География өзгермейді. Бірақ оның экономикалық және саяси мәні өзгеруі мүмкін.

Мәселе – сол географияны мемлекеттің өз мүддесіне қаншалықты тиімді пайдалана алуында.

Орталық Азия — сыртқы бәсекеден өңірлік субъектілікке

Бжезинскийдің 1990-жылдардағы моделінде Орталық Азия көбіне сыртқы державалардың бәсекесі тұрғысынан қарастырылды. Бүгінде оған өңір мемлекеттерінің өзара байланысы деген тағы бір өлшем қосылды.

Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан арасындағы саяси диалогтың жандануы, сауда, көлік, энергетика, су және қауіпсіздік мәселелерін бірлесіп талқылау қажеттілігі Орталық Азияның ішкі субъектілігін күшейтіп келеді.

Бұл процесті тек сыртқы державалардың ықпалы арқылы түсіндіру жеткіліксіз. Өйткені өңір елдерінің өзара мүдделері де бар.

Орталық Азия мемлекеттерінің алдында ортақ мәселелер аз емес: су ресурстары, климаттың өзгеруі, көлік дәліздері, энергетикалық қауіпсіздік, шекара маңы саудасы және еңбек нарығы. Олардың көпшілігін жеке-жеке шешу қиын.

Сондықтан өңірлік ынтымақтастықтың күшеюі Орталық Азияның халықаралық саясаттағы салмағын арттыруы мүмкін.

Орталық Азияның соңғы отыз жылдағы өзгерісін бір сөзбен сипаттау керек болса, ол – субъектілік.

Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде басты міндет мемлекеттілікті сақтау болды. Кейін экономикалық даму мен инвестиция тарту алдыңғы орынға шықты. Бүгінде оған тағы бір міндет қосылды: халықаралық саясатта өз мүддесін дербес қалыптастыру.

Қазақстанның өзін орта держава ретінде танытуға ұмтылысы да осы контексте қарастырылады. Бұл супердержава болу деген сөз емес.

Орта держава ұғымы халықаралық қатынастарда өз мүмкіндігіне сай дипломатиялық, экономикалық және географиялық ресурстарды пайдаланып, өңірлік және жаһандық күн тәртібіне ықпал етуге ұмтылатын мемлекетке қатысты қолданылады. Қазақстанның ресми материалдарында да елдің өзін «middle power» ретінде қарастыратыны көрсетілген.

Осы тұрғыдан алғанда Бжезинский мен Тоқаевтың негізгі сұрақтары екі түрлі.

Бжезинский үшін мәселе – АҚШ Еуразиядағы күштер тепе-теңдігіне қалай ықпал ете алады?

Қ.Тоқаев үшін мәселе – сол күштер бәсекесі жағдайында Қазақстан өз егемендігін, экономикалық мүддесін және таңдау еркіндігін қалай сақтай алады?

Екі сұрақтың арасы – отыз жылдық тарихтың арасы.

Қ.Тоқаев Бжезинский сипаттаған геосаяси кеңістікте өмір сүре отырып, сол кеңістіктің шынайылығына бейімделген өзіндік стратегия қалыптастыруда.

Жаңа Орталық Азияның алдында тұрған міндет

Бүгінгі Орталық Азия әлі де күрделі өңір болып қала береді. Ресей факторы сақталады. Қытайдың экономикалық ықпалы жоғары. Еуропа мен басқа да сыртқы серіктестердің қызығушылығы артып келеді. Ауғанстан, су тапшылығы, климаттың өзгеруі, энергетика және көлік дәліздері өңірдің күн тәртібінде қала береді.

Бірақ бұрынғы кезеңмен салыстырғанда бір маңызды айырмашылық бар.

Орталық Азия елдері өздерін сыртқы күштердің бәсекесі өтетін кеңістік ретінде ғана емес, ортақ мүдделері бар аймақ ретінде қабылдай бастады.

Бұл – ұзақ мерзімді тұрғыдан маңызды өзгеріс.

Өйткені сыртқы державалар арасындағы тепе-теңдікті сақтау бір басқа, ал өзара экономикалық және саяси байланыстарды күшейту – басқа деңгей.

Біріншісі мемлекетті сыртқы ортаға бейімдейді.

Екіншісі сол ортаны өзгертуге мүмкіндік береді.

Бжезинский 1997 жылы Орталық Азияны «Еуразиялық Балқан» ұғымы арқылы сипаттағанда, аймақтың тұрақсыздыққа бейімділігі мен сыртқы державалар арасындағы бәсекені алдыңғы орынға шығарды.

Отыз жылдық тарих бұл ескертуді толық жоққа шығарған жоқ. Ресейдің ықпалы сақталды, Қытайдың салмағы өсті, энергетика мен көлік бағыттарының геосаяси маңызы артты. Бірақ Орталық Азия мемлекеттері тәуелсіздігін сақтап, өздерінің сыртқы саяси бағыттарын қалыптастырды.

Қазақстанның көпвекторлы саясаты осы тарихи жағдайдың нәтижесінде қалыптасты және бүгінгі кезеңде жаңа мазмұнға ие болып отыр.

Оның өзегінде бір ғана державаны таңдау емес, түрлі бағыттармен байланыс орнату арқылы мемлекеттің экономикалық және дипломатиялық мүмкіндіктерін кеңейту қағидаты тұр.

Қазақстанның ресми сыртқы саясат тұжырымдамасы да көпвекторлықты, прагматизмді және ұлттық мүддені қорғауды негізгі қағидаттар ретінде бекітеді.

Ал Орталық Азияның жаңа кезеңдегі басты мәселесі – сыртқы күштердің қайсысы басым түсетіні ғана емес.

Өңір мемлекеттерінің өзара ықпалдастығы қаншалықты тереңдейді, экономикалық байланыстары қаншалықты әртараптанады және халықаралық саясатта өз мүдделерін қаншалықты дербес қорғай алады деген сұрақтар маңыздырақ бола түсуде.

Бжезинский Еуразияны үлкен шахмат тақтасы ретінде көрді.

Ал отыз жылдан кейінгі шындық бір ғана геосаяси ойынның логикасына сыймайды.

Қазақстан үшін негізгі міндет – сол тақтадағы бір фигураның рөлімен шектелмей, өзінің жүріс бағытын айқындай алатын мемлекет ретінде әрекет ету.

Орталық Азияның жаңа тарихындағы ең маңызды өзгеріс те осында — аймақ енді тек сыртқы державалардың назарындағы кеңістік емес, өз болашағын қалыптастыруға ұмтылып отырған өңір.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz