Qazirgi kezde Almaty kóshelerinde bayqasanyzdar qaptaghan sheteldik adamdarmen sheteldik kólikter oiqastap jýr.

Ýlken megapolis bolghan song әlemdik qarym qatynas dep ekonomika men sayasatty algha tartyp bәrinde qabylday beremiz ghoy. Biraq sol kelgenderdin, qanshasy qay jaqtan ne sebeppen kelip jýr, qanshasy zandy jolmen kelgen, nemen ainalysyp jýrgenin qadaghalap qarap otyrghan bir mekeme barma?

Áriyne migrasiyalyq polisiya men pasporttyq baqylau bar ghoy degen jauap aitylary sózsiz, solar qanshalyqty óz mindetterin tynghylyqty atqaruda.

Osy jaqynda ghana Astanada sol kóldeneng kók attylargha elimizding zanyn belden basyp, solargha qújattar jasap bergen elimiz ben Otanymyzdy satqan alayaqtar ústaldy degendi estigen bolarsyzdar.

Onyng aldynda eki ýsh jyl búryn Almaty aeroportynda kontrobandalyq jolmen qytaygha shekara asyp bara jatqan ýlken qorap jәshikte ishinde eshbir aty jóni jazylmaghan dayyn kók pasporttarymyzdy tәrkilegeni esterinizde bolar. Osy әreketterding bәride elge qauip tóndiretin soraqylyqtar.

Astanada el senip otyrghan migrasiyalyq mamandar sonday alayaqtyq pen satqyndyq jasap otyrsa basqagha ne joryq.

Almatynyng migrasiya polisiyasynda tek pәk jandar otyrsa jaqsy, әriyne olardyng bәrin arsyz, alayaq dep aitudan aulaqpyn.

Biraq ishterinde oy órisi tómen, aqshagha qúnyqqan bir týk kórmegen satqyn otyruy mýmkin ghoy. Solar zansyz kelgenderge jol ashyp berip býkil zang oryndaryn jerge qaratpasyna kim kepil.

Orystardy kórshi el ghoy, bastaryna kýn tuyp kelip jatyr degen jalpaqshesheylikke saldyq, olar qazir tipti oiqastap jýr.

Qytaylardy da kórshimiz bizge investisiya salyp jatyr dep bórkimizdi aspangha laqtyryp mәz bolyp jýrmiz.

Al investisiyanyng bir kezde qaytarymy bolu kerek, keleshekte ony nemen qaytaramyz? Bizding egemendiligimizge osy kelip jatqan investisiya qauip tóndirmey me degen oy mazalaydy.

Qytaydy qarap otyrsanyz, tarihynda olar eshbir elmen soghysyp jerin alghan emes. Olar kez kelgen elge saudamen kirip sol jerde qalghan.

Songhy bir jyldyng ainalasynda qalamyzda ýndister men filipindikterding kóbeygenin bayqadym. Sonymen birge qazirgi kezde týri de, týsi de basqa, saqaldy aula sypyrushylar tang atpay kóshe sypyryp jýrgenin kórip jýrmin, kim bolsada enbek etken adam ýshin quanamyz ghoy, biraq ózimizding elde júmyssyzdyq qaptap túrghanda búlar nege topyrlap kelip jatyr, ne bitirip jýr?

Ózimiz azbyz erteng osy kelimsekterding tamyry jayylyp ketken song ishinde úrpaghymyz joghalyp ketpey ma? Osylardyng bәrin tekserip bir analitikamen ainalysyp otyrghan adam barma?

Kim kóringen kelip qybyn tauyp júmys istegen bolyp jýrip basqa bir aram pighyldaryn iske asyryp jýrse, ol bizding býgingi selqostyghymyzdan bolary sózsiz.

Qazannan qaqpaq ketse-itten úyat ketedi degen. Bizding elge basqa jaqtan kelgenning bәrin jaman pighylmen keldi demeymin. Biraq sol kelgenderdi arnayy baqylaugha alyp qarap otyrsaq olarda kóp jerde ayaghyn tartar edi, zanymyz ben elimizdi syilap jýretin bolar edi.

Qazirigi kezde keshe kelgen kelimsekter bizding elding azamattaryna óktem sóilep, dauys kóteretindi shygharypty. Qazaq halqy óte kenpeyildimiz ghoy, sony týsinbegen kelimsekter syilaghandy qorqyp túr dep qabyldaytyn siyaqty.

Qúday betin aulaq qylsyn, kez kelgen qazaq azamaty basqa bireumen baylanysyp qalsa biziding polisiya qyzmetkerleri әy shәy joq kelip birden qazaqty kinәlap shygha keluleri әuelden әdetke ainalghan. Eng bastysy bizding polisiya men zang qyzmetkerleri osy oidan aryluy qajet.

Kez kelgen syrttan kelgen meyman biziding últymyz ben kók tuymyzgha qarap qay jerde, qay elde jýrgenderin, búl elding negizigi qojayyndary kim ekenin kýndiz týni esinen shygharmauy kerek.

Siz basqa elge barghanda qanday jaghday bolmasyn sol elding zang oryndary eng birinshi sol elding azamatyn qorghaydy. Al bizde kerisinshe esirip túrghan kelimsekti qútyrtyp, óz azamattarymyzdy túqyrtyp tastaghan son, әriyne olar óktem sóilep qútyra bastaydy.

Bizding qazaq óz ózinen bóten jangha úrynbaydy, biz tekti elding úrpaghymyz. Al basqa bireu mәlinen asyp bara jatsa ony jónge salyp qong kez kelgen namysty jigitting boyyndaghy bar qasiyet.

Jaqynda ghana ýlken sauda ortalyghynyng birinde jap jas eki qaryndasymyzgha auzyna kelgenin aityp әnkildep aighaylap boqauyz aityp túrghan bir kelimsek teksiz últqa kýә boldym. Amalsyzdan aralasugha tura keldi. Bizder kez kelgen qyz balalarymyzdy jat bireuding renjituine jol bermeuimiz kerek. Bәrimizding qyzymyz ben anamyz bar, qaryndastarymyzben әpkelerimiz bar.

Anau kelimsekke sen ne auzyna kelgendi ottap túrsyn, kim saghan qazaq qyzdaryn renjituge qúqyq berdi. Qanghyp kelip ózinning teksizdigindi bizding inabatty qaryndastarymyzgha nege kórsetip túrsyn, qazir moyynyndy búrap júlyp alayynba. Sen qayda jýrgenindi úmytqan ekensin, sen ózing hayuansyng degen song sabasyna týsip, biz bir birimizdi dúrys týsinbey qaldyq dep aqtalyp tayyp túrdy.

Qay jerde bolmasyn jat eldikterge bizding salt dәstýrimizdi qatang saqtaudy, bizding elde de zang bar ekenin, mentaliytetimiz tipten bólek ekenin eskertip otyruymyz kerek. Olar sonda týsinedi bizding elimizding qadyr qasiyetin.

Al bizding qazaq qyzdaryda jeniltektikten aulaq bolyp, basqa jaqtan kelgen jat últtarmen jabysyp jýrudi dogharghandary abzal, sonda sizderdi kez kelgen bizding azamattarymyz qúrmet tútyp, qanday jaghday bolsada sizderge qorghan bola alady.

Men 1986 jyly alangha shyghyp Jeltoqsan oqighasyna qatysqanda, adam balasynyng miyna syimaytyn qanisherlik pighyldaryn kórgen song oilap edim, mynalardyng kim ekenin óz kózimen kórgennen keyin qazaghym týsindi, endi qazaq ózgeredi, endi bar qazaq óz ana tilinde sóileytin bolady, balalarynda qazaqsha oqytyp últymyzdyng naghyz úlandaryn tәrbiyeleytin bolady dep oilap edim. Joq, ókinishke oray qazaq  ózgermedi......

Pribaltika men Gruziyagha barghanda, myna túrghan ózbek aghayyndargha barghanda solardyng óz ana tiline degen qúrmeti men últjandylyghyna sýisinem, óitkeni olarda namys bar. Áriyne neghúrlym kóp til bilgen jaqsy, biraq óz ana tiline degen qúrmet birinshi túruy qajet.

Endi ol azday taghy bir qorqynyshty mәsele payda bolyp otyr. Býgingi tanda kóptegen jaghdayy bar otbasylar balalaryn baqtyryp qaratugha filipindik qyz kelinshekterdi aldyryp, solargha bala baqtyryp otyr. Búlda óte qauipti  dýniye.

Ol kelgen filipin qyzdary ne qazaqsha ne oryssha bilmeydi, olar balany birinshi kýnnen bastap aghylshyn tilinde tәrbiyeley bastaydy. Aghylshyn tilin bilgeni jaqsy, biraq olar ózining ana tilin úmyttyryp jiberedi, keyin úqpaytyn bolyp shyghady.

Erteng balanyzdyng bar psihologiyasy men tәlim tәrbiyesi, sol baqqan adamnyng týsinik tanymynda, sol dengeyde bolyp shyghady. Sebebi onyng balasyna ne aityp, qalay tәrbiyelep jatqanyn kóbi  bile bermeydi.

Ol bala birinshiden qazaqy tәrbie men tilinen maqrúm qalady. Ata әjesining meyrimin týsinbeytin kóz aldarynda jat adam bolyp ósedi. Bilmeysiz ghoy jat elding tәrbiyesin alghan bala óse kele erten, Men ghashyq bolyp qaldym dep ózining tuysyna ýilenem dep jatsa ne deysiz, sebebi onyng tәrbiyesi men týsiniginde onda túrghan esh әbestik joq bolyp kórinui mýmkin.

Al biziding últtyq tәrbiyemiz degen ol jer betinde tendesi joq tektilikten túrady.

Býginigi tandaghy bizder kórip jýrgen satqynydyq pen ekijýzdilik, dýniyeqonyzdyq pen órkeudelilik kelgen kelimsekterding bizderdi  últsyzdandyru maqsatynda neshe týrli әreketterimen bizding boyymyz ben qoghamgha sinirip jibergendiginen payda bolghan soraqylyq.

Mening oiymdy týsingen adamgha odan aryludyng jalghyz joly, últ retinde tilinmen dilindi saqtay otyryp otbasynmen óz ózindi tәrbiyeleu, tughan elinmen tughan jerine qúrmettpen qarau jәne ony dәl solay basqalardan da talap etu.

Núrbaqyt Bókebaev,

Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri, Mәdeniyettanushy, PHD doktory

Abai.kz