قازىرگى كەزدە الماتى كوشەلەرىندە بايقاساڭىزدار قاپتاعان شەتەلدىك ادامدارمەن شەتەلدىك كولىكتەر ويقاستاپ ءجۇر.

ۇلكەن مەگاپوليس بولعان سوڭ الەمدىك قارىم قاتىناس دەپ ەكونوميكا مەن ساياساتتى العا تارتىپ بارىندە قابىلداي بەرەمىز عوي. بىراق سول كەلگەندەردىڭ، قانشاسى قاي جاقتان نە سەبەپپەن كەلىپ ءجۇر، قانشاسى زاڭدى جولمەن كەلگەن، نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن قاداعالاپ قاراپ وتىرعان ءبىر مەكەمە بارما؟

ارينە ميگراتسيالىق پوليتسيا مەن پاسپورتتىق باقىلاۋ بار عوي دەگەن جاۋاپ ايتىلارى ءسوزسىز، سولار قانشالىقتى ءوز مىندەتتەرىن تىڭعىلىقتى اتقارۋدا.

وسى جاقىندا عانا استانادا سول كولدەنەڭ كوك اتتىلارعا ەلىمىزدىڭ زاڭىن بەلدەن باسىپ، سولارعا قۇجاتتار جاساپ بەرگەن ەلىمىز بەن وتانىمىزدى ساتقان الاياقتار ۇستالدى دەگەندى ەستىگەن بولارسىزدار.

ونىڭ الدىندا ەكى ءۇش جىل بۇرىن الماتى اەروپورتىندا كونتروباندالىق جولمەن قىتايعا شەكارا اسىپ بارا جاتقان ۇلكەن قوراپ جاشىكتە ىشىندە ەشبىر اتى ءجونى جازىلماعان دايىن كوك پاسپورتتارىمىزدى تاركىلەگەنى ەستەرىڭىزدە بولار. وسى ارەكەتتەردىڭ بارىدە ەلگە قاۋىپ توندىرەتىن سوراقىلىقتار.

استانادا ەل سەنىپ وتىرعان ميگراتسيالىق ماماندار سونداي الاياقتىق پەن ساتقىندىق جاساپ وتىرسا باسقاعا نە جورىق.

الماتىنىڭ ميگراتسيا پوليتسياسىندا تەك پاك جاندار وتىرسا جاقسى، ارينە ولاردىڭ ءبارىن ارسىز، الاياق دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن.

بىراق ىشتەرىندە وي ءورىسى تومەن، اقشاعا قۇنىققان ءبىر تۇك كورمەگەن ساتقىن وتىرۋى مۇمكىن عوي. سولار زاڭسىز كەلگەندەرگە جول اشىپ بەرىپ بۇكىل زاڭ ورىندارىن جەرگە قاراتپاسىنا كىم كەپىل.

ورىستاردى كورشى ەل عوي، باستارىنا كۇن تۋىپ كەلىپ جاتىر دەگەن جالپاقشەشەيلىككە سالدىق، ولار قازىر ءتىپتى ويقاستاپ ءجۇر.

قىتايلاردى دا كورشىمىز بىزگە ينۆەستيتسيا سالىپ جاتىر دەپ بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىرىپ ءماز بولىپ ءجۇرمىز.

ال ينۆەستيتسيانىڭ ءبىر كەزدە قايتارىمى بولۋ كەرەك، كەلەشەكتە ونى نەمەن قايتارامىز؟ ءبىزدىڭ ەگەمەندىلىگىمىزگە وسى كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا قاۋىپ توندىرمەي مە دەگەن وي مازالايدى.

قىتايدى قاراپ وتىرساڭىز، تاريحىندا ولار ەشبىر ەلمەن سوعىسىپ جەرىن العان ەمەس. ولار كەز كەلگەن ەلگە ساۋدامەن كىرىپ سول جەردە قالعان.

سوڭعى ءبىر جىلدىڭ اينالاسىندا قالامىزدا ۇندىستەر مەن فيليپيندىكتەردىڭ كوبەيگەنىن بايقادىم. سونىمەن بىرگە قازىرگى كەزدە ءتۇرى دە، ءتۇسى دە باسقا، ساقالدى اۋلا سىپىرۋشىلار تاڭ اتپاي كوشە سىپىرىپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىن، كىم بولسادا ەڭبەك ەتكەن ادام ءۇشىن قۋانامىز عوي، بىراق ءوزىمىزدىڭ ەلدە جۇمىسسىزدىق قاپتاپ تۇرعاندا بۇلار نەگە توپىرلاپ كەلىپ جاتىر، نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟

ءوزىمىز ازبىز ەرتەڭ وسى كەلىمسەكتەردىڭ تامىرى جايىلىپ كەتكەن سوڭ ىشىندە ۇرپاعىمىز جوعالىپ كەتپەي ما؟ وسىلاردىڭ ءبارىن تەكسەرىپ ءبىر اناليتيكامەن اينالىسىپ وتىرعان ادام بارما؟

كىم كورىنگەن كەلىپ قىبىن تاۋىپ جۇمىس ىستەگەن بولىپ ءجۇرىپ باسقا ءبىر ارام پيعىلدارىن ىسكە اسىرىپ جۇرسە، ول ءبىزدىڭ بۇگىنگى سەلقوستىعىمىزدان بولارى ءسوزسىز.

قازاننان قاقپاق كەتسە-يتتەن ۇيات كەتەدى دەگەن. ءبىزدىڭ ەلگە باسقا جاقتان كەلگەننىڭ ءبارىن جامان پيعىلمەن كەلدى دەمەيمىن. بىراق سول كەلگەندەردى ارنايى باقىلاۋعا الىپ قاراپ وتىرساق ولاردا كوپ جەردە اياعىن تارتار ەدى، زاڭىمىز بەن ەلىمىزدى سىيلاپ جۇرەتىن بولار ەدى.

قازىرىگى كەزدە كەشە كەلگەن كەلىمسەكتەر ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارىنا وكتەم سويلەپ، داۋىس كوتەرەتىندى شىعارىپتى. قازاق حالقى وتە كەڭپەيىلدىمىز عوي، سونى تۇسىنبەگەن كەلىمسەكتەر سىيلاعاندى قورقىپ تۇر دەپ قابىلدايتىن سياقتى.

قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن، كەز كەلگەن قازاق ازاماتى باسقا بىرەۋمەن بايلانىسىپ قالسا ءبىزىدىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءاي ءشاي جوق كەلىپ بىردەن قازاقتى كىنالاپ شىعا كەلۋلەرى اۋەلدەن ادەتكە اينالعان. ەڭ باستىسى ءبىزدىڭ پوليتسيا مەن زاڭ قىزمەتكەرلەرى وسى ويدان ارىلۋى قاجەت.

كەز كەلگەن سىرتتان كەلگەن مەيمان ءبىزىدىڭ ۇلتىمىز بەن كوك تۋىمىزعا قاراپ قاي جەردە، قاي ەلدە جۇرگەندەرىن، بۇل ەلدىڭ نەگىزىگى قوجايىندارى كىم ەكەنىن كۇندىز ءتۇنى ەسىنەن شىعارماۋى كەرەك.

ءسىز باسقا ەلگە بارعاندا قانداي جاعداي بولماسىن سول ەلدىڭ زاڭ ورىندارى ەڭ ءبىرىنشى سول ەلدىڭ ازاماتىن قورعايدى. ال بىزدە كەرىسىنشە ەسىرىپ تۇرعان كەلىمسەكتى قۇتىرتىپ، ءوز ازاماتتارىمىزدى تۇقىرتىپ تاستاعان سوڭ، ارينە ولار وكتەم سويلەپ قۇتىرا باستايدى.

ءبىزدىڭ قازاق ءوز وزىنەن بوتەن جانعا ۇرىنبايدى، ءبىز تەكتى ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. ال باسقا بىرەۋ مالىنەن اسىپ بارا جاتسا ونى جونگە سالىپ قويۋ كەز كەلگەن نامىستى جىگىتتىڭ بويىنداعى بار قاسيەت.

جاقىندا عانا ۇلكەن ساۋدا ورتالىعىنىڭ بىرىندە جاپ جاس ەكى قارىنداسىمىزعا اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ اڭكىلدەپ ايعايلاپ بوقاۋىز ايتىپ تۇرعان ءبىر كەلىمسەك تەكسىز ۇلتقا كۇا بولدىم. امالسىزدان ارالاسۋعا تۋرا كەلدى. بىزدەر كەز كەلگەن قىز بالالارىمىزدى جات بىرەۋدىڭ رەنجىتۋىنە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ءبارىمىزدىڭ قىزىمىز بەن انامىز بار، قارىنداستارىمىزبەن اپكەلەرىمىز بار.

اناۋ كەلىمسەككە سەن نە اۋزىڭا كەلگەندى وتتاپ تۇرسىڭ، كىم ساعان قازاق قىزدارىن رەنجىتۋگە قۇقىق بەردى. قاڭعىپ كەلىپ ءوزىڭنىڭ تەكسىزدىگىڭدى ءبىزدىڭ يناباتتى قارىنداستارىمىزعا نەگە كورسەتىپ تۇرسىڭ، قازىر مويىنىڭدى بۇراپ جۇلىپ الايىنبا. سەن قايدا جۇرگەنىڭدى ۇمىتقان ەكەنسىڭ، سەن ءوزىڭ حايۋانسىڭ دەگەن سوڭ ساباسىنا ءتۇسىپ، ءبىز ءبىر ءبىرىمىزدى دۇرىس تۇسىنبەي قالدىق دەپ اقتالىپ تايىپ تۇردى.

قاي جەردە بولماسىن جات ەلدىكتەرگە ءبىزدىڭ سالت ءداستۇرىمىزدى قاتاڭ ساقتاۋدى، ءبىزدىڭ ەلدە دە زاڭ بار ەكەنىن، مەنتاليتەتىمىز تىپتەن بولەك ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ولار سوندا تۇسىنەدى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قادىر قاسيەتىن.

ال ءبىزدىڭ قازاق قىزدارىدا جەڭىلتەكتىكتەن اۋلاق بولىپ، باسقا جاقتان كەلگەن جات ۇلتتارمەن جابىسىپ ءجۇرۋدى دوعارعاندارى ابزال، سوندا سىزدەردى كەز كەلگەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز قۇرمەت تۇتىپ، قانداي جاعداي بولسادا سىزدەرگە قورعان بولا الادى.

مەن 1986 جىلى الاڭعا شىعىپ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقاندا، ادام بالاسىنىڭ ميىنا سىيمايتىن قانىشەرلىك پيعىلدارىن كورگەن سوڭ ويلاپ ەدىم، مىنالاردىڭ كىم ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەننەن كەيىن قازاعىم ءتۇسىندى، ەندى قازاق وزگەرەدى، ەندى بار قازاق ءوز انا تىلىندە سويلەيتىن بولادى، بالالارىندا قازاقشا وقىتىپ ۇلتىمىزدىڭ ناعىز ۇلاندارىن تاربيەلەيتىن بولادى دەپ ويلاپ ەدىم. جوق، وكىنىشكە وراي قازاق  وزگەرمەدى......

پريبالتيكا مەن گرۋزياعا بارعاندا، مىنا تۇرعان وزبەك اعايىندارعا بارعاندا سولاردىڭ ءوز انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ۇلتجاندىلىعىنا سۇيسىنەم، ويتكەنى ولاردا نامىس بار. ارينە نەعۇرلىم كوپ ءتىل بىلگەن جاقسى، بىراق ءوز انا تىلىڭە دەگەن قۇرمەت ءبىرىنشى تۇرۋى قاجەت.

ەندى ول ازداي تاعى ءبىر قورقىنىشتى ماسەلە پايدا بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن جاعدايى بار وتباسىلار بالالارىن باقتىرىپ قاراتۋعا فيليپيندىك قىز كەلىنشەكتەردى الدىرىپ، سولارعا بالا باقتىرىپ وتىر. بۇلدا وتە قاۋىپتى  دۇنيە.

ول كەلگەن فيليپين قىزدارى نە قازاقشا نە ورىسشا بىلمەيدى، ولار بالانى ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ اعىلشىن تىلىندە تاربيەلەي باستايدى. اعىلشىن ءتىلىن بىلگەنى جاقسى، بىراق ولار ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇمىتتىرىپ جىبەرەدى، كەيىن ۇقپايتىن بولىپ شىعادى.

ەرتەڭ بالاڭىزدىڭ بار پسيحولوگياسى مەن ءتالىم تاربيەسى، سول باققان ادامنىڭ تۇسىنىك تانىمىندا، سول دەڭگەيدە بولىپ شىعادى. سەبەبى ونىڭ بالاسىنا نە ايتىپ، قالاي تاربيەلەپ جاتقانىن كوبى  بىلە بەرمەيدى.

ول بالا بىرىنشىدەن قازاقي تاربيە مەن تىلىنەن ماقرۇم قالادى. اتا اجەسىنىڭ مەيرىمىن تۇسىنبەيتىن كوز الدارىندا جات ادام بولىپ وسەدى. بىلمەيسىز عوي جات ەلدىڭ تاربيەسىن العان بالا وسە كەلە ەرتەڭ، مەن عاشىق بولىپ قالدىم دەپ ءوزىنىڭ تۋىسىنا ۇيلەنەم دەپ جاتسا نە دەيسىز، سەبەبى ونىڭ تاربيەسى مەن تۇسىنىگىندە وندا تۇرعان ەش ابەستىك جوق بولىپ كورىنۋى مۇمكىن.

ال ءبىزىدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىز دەگەن ول جەر بەتىندە تەڭدەسى جوق تەكتىلىكتەن تۇرادى.

بۇگىنىگى تاڭداعى بىزدەر كورىپ جۇرگەن ساتقىنىدىق پەن ەكىجۇزدىلىك، دۇنيەقوڭىزدىق پەن وركەۋدەلىلىك كەلگەن كەلىمسەكتەردىڭ بىزدەردى  ۇلتسىزداندىرۋ ماقساتىندا نەشە ءتۇرلى ارەكەتتەرىمەن ءبىزدىڭ بويىمىز بەن قوعامعا ءسىڭىرىپ جىبەرگەندىگىنەن پايدا بولعان سوراقىلىق.

مەنىڭ ويىمدى تۇسىنگەن ادامعا ودان ارىلۋدىڭ جالعىز جولى، ۇلت رەتىندە تىلىڭمەن ءدىلىڭدى ساقتاي وتىرىپ وتباسىڭمەن ءوز ءوزىڭدى تاربيەلەۋ، تۋعان ەلىڭمەن تۋعان جەرىڭە قۇرمەتتپەن قاراۋ جانە ونى ءدال سولاي باسقالاردان دا تالاپ ەتۋ.

نۇرباقىت بوكەباەۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مادەنيەتتانۋشى، PHD دوكتورى

Abai.kz