Abay ilimi boyynsha bolmys bóluge bolmaytyn birtútas. Bolmystyng birtútastyghyn týsinip, dúrys qabylday almay, Ony bólikterge bólgende, әlemdegi qarama-qarsy ekiúdayylyq qasiyetter kýsheyip, aralarynda alauyzdyq tuyp, týrli qaqtyghystargha alyp keledi. Materializm man iydealizm, din men ghylym, týrli últtar, halyqtar arsyndaghy órship túrghan qaqtyghystar osy birlikting búzyluynyng kórinisteri ghana.

Abay ózining otyz segizinshi sózinde býkil bolmys bólikterge bóluge bolmaytyn Alla taghalanyng kórinisi ekenin jazady. Oghan bylay dep dәlel keltiredi: «Alla bir... Ol «bir» degen sóz Alla taghala ghalamnyng ishinde, ghalam Alla taghalanyng ishinde».

Alla taghala ruhany quatymen (Núrymen) materialdyq әlemdi jasaydy. Materialdyq әlem ruhany jәne materialdyq bólikterden qúralady. Búl bólikter birtútas, sonymen birge, ýnemi ózara kýreste. Sondyqtan, materialistik jәne iydealistik kózqarastar men olardyng kýresi mәngilikti. Tipti, materialdyq әlemning ózi bólikterge bólinip, olar da ýnemi ózara kýreste. Zattyq әlemde kýres – býkil әlemning negizgi sipaty, ómir sýru sharty. Kýreste shynyghu men jetilu bar. Olar bolmasa zattyq әlem joyylyp jatady. Sol siyatqy әlemning ruhany bóligi men materialdyq bóligi de ýnemi ózara kúreste. Qanday qúbylys bolsa da, búl kýreste ruhany bóligi jengende jaratylyp, al materildyq bóligi jengende irip-shirip joyylady. Adamzat qoghamyndaghy ýilesimdilik búzylyp, Europada 15 ghasyrdan bastalyp materialdyq kózqaoras kýsh alyp, әlemde býgingi kýnderge deyin jalghasyp keledi. Osylay ghylymiy-tehnikalyq órkeniyet pen dinning arasynda sheshilmeytin daghdarys payda boldy.

Búl daghdarysty sheshetin biraq jol bar. Ol jol – ruhaniyat joly. Ruhany kózden shyghatyn ruhaniyat bolmysty bir tútas qabyldaydy, sondyqtan ómirdi materializm men iydealizmge bólmey, ekeuin birdey damytady. Búl joldaghy adamdy Abay «tolyq adam» dep ataydy. Tolyq adamnyng bilimi materialdyq jәne ruhany әlemdi birdey qamtityngdyqtan, onyng bilimi tolyq bilim. Búl tolyq bilimdi Abay «ghylym» dep ataydy. Sondyqtan, danyshpanymyz «ghylym» degen sózdi jii qoldanady. Ókinishke qaray, onyng osy tereng maghynaly sózin dúrys týsinip, dúrys qoldana almay jýrmiz.

Sonyng jaqsy kórinisin juyrda «Egemen Qazaqstan» gazetindegi (29.09.2026 j.) Memlekettik syilyqtyng laureaty Tólen Ábdikting «Dýnie de ózi, mal da ózi...» degen maqalasyn oqyp otyryp, bayqadym. Búl maqala Abaydyng ruhany múrasyn týsine almaudyng bir kórinisi bolyp tabylady.

Tólen Ábdikting oiynsha Abaydyng «ghylym» degen sózi tek qana materialdyq úghymdy bildiredi. Ol «Býgingi materialdyq «ghylymy» damyghan AQSh, Europa, Japon, Ontýstik Koreya  tәrizdi memleketter aldynghy qatarly elder» dep Abaydyng sózin tek qana materialdyq dengeyde qabylddayy. Ol ózining búl kózqarasyn Astana qalasynda (02.10.2026 j.) QR Últtyq akademiyalyq kitaphanasyndaghy sózinde bylay dep tolyqtardy: «Bir kezderi ózim de namazgha jyghylghan uaqytym bolghan. Sonda keyde bayqaymyn, keshkilik songhy namazgha jastar qúiylyp kelip jatady.  Ónkey jastar. ...Maqalamdaghy oiym da osy, jastardy teris aghymdardyng yqpalyna jibermeu turaly. Jastargha búl «moda» siyaqty. Olar dindi dúrys týsinip te otyrghan joq. Sonda osynday jas balalardy osylay teris aghymgha berip qoyyp qarap otyramyz ba?»

Osylay ol dindi «teris aghym» dep baghalaydy.

Adamzat qoghamynda ruhany bolmystyng negizi din bolyp tabylady. Sondyqtan, materialdyq kózqaras eng aldymen dinge shabuyl jasaydy. Tólen Ábdikting dindi «teris aghym» dep oghan qarsy qarulasuy osy materialdyq kózqarastan tughan tabighy qúbylys qana. Sondyqtan, búl maqalanyng maqsaty jazushynyng oiyn teriske shygharu emes, Abaydyng ruhany bolmysyn qorghauda bolyp tabylady. Sebebi, әrkimning óz oiy bolghanymen, ol oy elding bedeldi adamdarynan shyghatyn bolsa, qoghamgha tiygizetin әseri de ýlken bolady. Sondyqtan, әrbir azamat ózining oiyn bildirip, qogham ómirine dúrys baghyt beruge at salysuy kerek degen oimen osy sózderdi jazyp otyrmyn.

Tólen Ábdik ózining materialistik oiyn Abaydyng «Ghylym tappay maqtanba» ólenidegi «ghylym» sózimen dәleldegisi keledi. Biraq onyng búl oiy Abaydyng «ghylym» degen sózin dúrys týsine almaudan.  Onyng bir dәleli «Allany ghylym tanyp bile almaydy. Óitkeni ghylymda jaratylystan tys, adamy aqyl-oydan bólek substansiyany zertteytin әdisteme joq. Ghylym – faktilerden, logikadan, dәleldemelerden, eksperiymentterden túrady». Eger ghylymdy materialdyq túrghydan alyp qarasaq, shynynda solay, dúrys aitylghan sózder.

Biraq Abay «ghylym» degen sózdi materialdyq túrghydan emes, ruhany túrghydan aityp otyr. Onyng «ghylymy» materialdyq jәne ruhany bolmysty tolyq qamtityn tolyq ghylym. Mәsele Abaydyng «ghylym» sózin materialdyq jәne ruhany dep bólmey, olardy birdey qamtityn bilim jýiesi ekenin týsinbeuden bolyp otyr.

Tolyq adam dengeyindegi hakim Abaydyng sózderi (búl jerde ghana emes, barlyq shygharmalarynda da) materialdyq emes, ruhany dengeyde ekenine birneshe dәlelder keltiruge bolady:

1. Arabtan engen aldynda «gh», «q», «h» tәrizdi әrpi bar sózder – Alla taghalagha qatysy bar sózder. Qazaq tiline arab sózderi islam dinining taraluyna baylanysty endi. Endeshe ol sózder Alla taghalamen tikeley baylanysty, ruhany maghynasy bar sózder. Mysaly, ruhany basshyny bildiretin «hakim» sózi qazaqsha «әkim» bolyp ketken. Sol siyaqty «ghadalet», «qýkim», «hasa», «ghaqyl», «ghalam», «haram» sózderi Alla taghalanyng әdilettiligin, Onyng ýkimin, isterining asa keremettiligin, aqyldylyghyn, Onyng ýkiminen basqanyng barlyghy aram ekenin bildirse, qazaq tiline olar «әdilet», «ýkim», «asa», «aqyl», «әlem», «aram» bolyp kýndelikti fәny ómir kórinisterin bildiretin sózderge ainalghan. Abay hakim bolghandyqtan, arab sózderin ózining ruhany maghynasynda qoldanghan. Endeshe Abaydyng «ghylym» dep otyrghan sózi ruhany tolyq ghylymdy bildiredi.

2. Abaydyng ózi «Ghylym – Allanyng bir sipaty, ol – Haqiqat, Oghan ghashyqtyqtyng ózi haqlyq hәm adamdyq dýr» dep ghylymnyng Allanyng sipaty ekenin týsindiredi. Al Alla sheksiz absolut bolghandyqtan, Onyng sipattary ghana emes, tipti, barlyq qasiyetteri Onyng Ózimen birdey, aiyrmashylyghy joq.

3. «Ol – Haqiqat» dep ghylymnyng ózi Alla (Haqiqat) ekenin dәleldey týsedi.

4. «Ghylym tappay maqtanba» óleninde ghylymdy tabu degenimiz: «Talap, enbek, tereng oi, qanaghat, raqym, oilap qoy – bes asyl is, kónseniz» dep ruhany bolmysty, al oghan qarama-qarsy nadandyqty bildiretin «Ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq – bes dúshpanyn, bilseniz» dep bes dúshpandy kórsetedi. Osydan Abaydyng «ghylym» degen sózi ruhany jәne materialdyq bolmysty birdey qamtityn tolyq bilim ekeni kórinedi.

5. On jetinshi sózindegi qayrat, aqyl, jýrek ýsheui ónerlerin aitysyp, talasyp kelip, nege ghylymgha jýginedi? Sebebi, ghylym Allanyng bir sipaty, yaghni, Allanyng Ózi. «Osy ýsheuing bir kiside mening aiqanymday tabylsandar tabanynyng topyraghy kózge sýrterlik qasiyetti adam – sol» deydi ghylym. Sebebi, Abaydyng «ghylym» degen sózi materialdyq ghylymdy ghana emes, býkil bolmysty tolyq qamtityn ruhany ghylymdy da qamtidy.

6. Abay óleninde «Múny jazghan bilgen qúl – Ghúlamahy Dauana» dep ózining ghana emes, Allanyng qúldarynyng barlyghynyng sózin tek qana ruhany dengeyde qabyldau kerek ekenine dәlel keltirgendey bolady.

Áriyne, hakim Abaydyng sózderin tek qana ruhany dengeyde qabyldau kerektigine, onyng «ghylym» tolyq bilimdi bildiretin ruhany dengeyde ekenine basqa da dәlelder keltiruge bolady. Biraq oghan maqalanyng kólemi kelmeydi.

Abay ilimi boyynsha «Órkeniyetting materialdyq jaghyna kónil bóletin bolsaq, sonda ghana el kórkeyedi» degen oy óte qauypty, jәne býkil әlemdi tyghyryqqa әkelip otyrghan negizgi sebep bolyp tabylady. Búghan ghylymiy-tehnikalyq órkeniyetting basymdylyghy adamzat ómirin tyghyryqqa әkelip otyrghany jaqsy dәlel. Tipti, materialdyq órkeniyetting bir kezdegi alyp Kenes imperiyasy ghana emes, adamzat tarihyndaghy Atlantida, Lemuriya tәrizdi qazirgi adamnyng oiy jete almaytyn, jetildi degen iri órkeniyetter de joyylyp ketti. Ruhtyng qasiyeti mәngilikti ózgermeytin, joghary sanaly jәne lәzzatty bolsa, al materiyanyng qasiyeti, kerisinshe, uaqytsha, nadandyq, jәne qasiretke toly. Qanday qúbylys bolsa da  ruhany jaghy әlsirep, materiyalyq qasiyetteri kýsheygen kezde, ol materialdyq qasiyet alyp, әueli irip-shirip, aqyry joyylyp ketip jatady. Búl bolmys zandylyghy.

Sondyqtan, úly Abay babamyzdyng ruhany múrasyn dúrys týsinip, qabylday biluding elimiz ýshin ghana emes, býkil adamzat kóleminde ýlken manyzy bar.

Dosym Omarov,

abaytanushy, teolog-ghalym

Abai.kz