اباي ءىلىمى بويىنشا بولمىس بولۋگە بولمايتىن ءبىرتۇتاس. بولمىستىڭ بىرتۇتاستىعىن ءتۇسىنىپ، دۇرىس قابىلداي الماي، ونى بولىكتەرگە بولگەندە، الەمدەگى قاراما-قارسى ەكىۇدايىلىق قاسيەتتەر كۇشەيىپ، ارالارىندا الاۋىزدىق تۋىپ، ءتۇرلى قاقتىعىستارعا الىپ كەلەدى. ماتەرياليزم مان يدەاليزم، ءدىن مەن عىلىم، ءتۇرلى ۇلتتار، حالىقتار ارسىنداعى ءورشىپ تۇرعان قاقتىعىستار وسى بىرلىكتىڭ بۇزىلۋىنىڭ كورىنىستەرى عانا.

اباي ءوزىنىڭ وتىز سەگىزىنشى سوزىندە بۇكىل بولمىس بولىكتەرگە بولۋگە بولمايتىن اللا تاعالانىڭ كورىنىسى ەكەنىن جازادى. وعان بىلاي دەپ دالەل كەلتىرەدى: «اللا ءبىر... ول «بiر» دەگەن ءسوز اللا تاعالا عالامنىڭ iشiندە، عالام اللا تاعالانىڭ iشiندە».

اللا تاعالا رۋحاني قۋاتىمەن (نۇرىمەن) ماتەريالدىق الەمدى جاسايدى. ماتەريالدىق الەم رۋحاني جانە ماتەريالدىق بولىكتەردەن قۇرالادى. بۇل بولىكتەر ءبىرتۇتاس، سونىمەن بىرگە، ۇنەمى ءوزارا كۇرەستە. سوندىقتان، ماتەرياليستىك جانە يدەاليستىك كوزقاراستار مەن ولاردىڭ كۇرەسى ماڭگىلىكتى. ءتىپتى، ماتەريالدىق الەمنىڭ ءوزى بولىكتەرگە ءبولىنىپ، ولار دا ۇنەمى ءوزارا كۇرەستە. زاتتىق الەمدە كۇرەس – بۇكىل الەمنىڭ نەگىزگى سيپاتى، ءومىر ءسۇرۋ شارتى. كۇرەستە شىنىعۋ مەن جەتىلۋ بار. ولار بولماسا زاتتىق الەم جويىلىپ جاتادى. سول سياتقى الەمنىڭ رۋحاني بولىگى مەن ماتەريالدىق بولىگى دە ۇنەمى ءوزارا كۇرەستە. قانداي قۇبىلىس بولسا دا، بۇل كۇرەستە رۋحاني بولىگى جەڭگەندە جاراتىلىپ، ال ماتەريلدىق بولىگى جەڭگەندە ءىرىپ-ءشىرىپ جويىلادى. ادامزات قوعامىنداعى ۇيلەسىمدىلىك بۇزىلىپ، ەۋروپادا 15 عاسىردان باستالىپ ماتەريالدىق كوزقاوراس كۇش الىپ، الەمدە بۇگىنگى كۇندەرگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وسىلاي عىلىمي-تەحنيكالىق وركەنيەت پەن ءدىننىڭ اراسىندا شەشىلمەيتىن داعدارىس پايدا بولدى.

بۇل داعدارىستى شەشەتىن بىراق جول بار. ول جول – رۋحانيات جولى. رۋحاني كوزدەن شىعاتىن رۋحانيات بولمىستى ءبىر تۇتاس قابىلدايدى، سوندىقتان ءومىردى ماتەرياليزم مەن يدەاليزمگە بولمەي، ەكەۋىن بىردەي دامىتادى. بۇل جولداعى ادامدى اباي «تولىق ادام» دەپ اتايدى. تولىق ادامنىڭ ءبىلىمى ماتەريالدىق جانە رۋحاني الەمدى بىردەي قامتيتىنگدىقتان، ونىڭ ءبىلىمى تولىق ءبىلىم. بۇل تولىق ءبىلىمدى اباي «عىلىم» دەپ اتايدى. سوندىقتان، دانىشپانىمىز «عىلىم» دەگەن ءسوزدى ءجيى قولدانادى. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ وسى تەرەڭ ماعىنالى ءسوزىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، دۇرىس قولدانا الماي ءجۇرمىز.

سونىڭ جاقسى كورىنىسىن جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى (29.09.2026 ج.) مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىكتىڭ «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى...» دەگەن ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، بايقادىم. بۇل ماقالا ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىن تۇسىنە الماۋدىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلادى.

تولەن ابدىكتىڭ ويىنشا ابايدىڭ «عىلىم» دەگەن ءسوزى تەك قانا ماتەريالدىق ۇعىمدى بىلدىرەدى. ول «بۇگىنگى ماتەريالدىق «عىلىمى» دامىعان اقش، ەۋروپا، جاپون، وڭتۇستىك كورەيا  ءتارىزدى مەملەكەتتەر الدىڭعى قاتارلى ەلدەر» دەپ ابايدىڭ ءسوزىن تەك قانا ماتەريالدىق دەڭگەيدە قابىلددايى. ول ءوزىنىڭ بۇل كوزقاراسىن استانا قالاسىندا (02.10.2026 ج.) قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنداعى سوزىندە بىلاي دەپ تولىقتاردى: «ءبىر كەزدەرى ءوزىم دە نامازعا جىعىلعان ۋاقىتىم بولعان. سوندا كەيدە بايقايمىن، كەشكىلىك سوڭعى نامازعا جاستار قۇيىلىپ كەلىپ جاتادى.  وڭكەي جاستار. ...ماقالامداعى ويىم دا وسى، جاستاردى تەرىس اعىمداردىڭ ىقپالىنا جىبەرمەۋ تۋرالى. جاستارعا بۇل «مودا» سياقتى. ولار ءدىندى دۇرىس ءتۇسىنىپ تە وتىرعان جوق. سوندا وسىنداي جاس بالالاردى وسىلاي تەرىس اعىمعا بەرىپ قويىپ قاراپ وتىرامىز با؟»

وسىلاي ول ءدىندى «تەرىس اعىم» دەپ باعالايدى.

ادامزات قوعامىندا رۋحاني بولمىستىڭ نەگىزى ءدىن بولىپ تابىلادى. سوندىقتان، ماتەريالدىق كوزقاراس ەڭ الدىمەن دىنگە شابۋىل جاسايدى. تولەن ابدىكتىڭ ءدىندى «تەرىس اعىم» دەپ وعان قارسى قارۋلاسۋى وسى ماتەريالدىق كوزقاراستان تۋعان تابيعي قۇبىلىس قانا. سوندىقتان، بۇل ماقالانىڭ ماقساتى جازۋشىنىڭ ويىن تەرىسكە شىعارۋ ەمەس، ابايدىڭ رۋحاني بولمىسىن قورعاۋدا بولىپ تابىلادى. سەبەبى، اركىمنىڭ ءوز ويى بولعانىمەن، ول وي ەلدىڭ بەدەلدى ادامدارىنان شىعاتىن بولسا، قوعامعا تيگىزەتىن اسەرى دە ۇلكەن بولادى. سوندىقتان، ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ ويىن ءبىلدىرىپ، قوعام ومىرىنە دۇرىس باعىت بەرۋگە ات سالىسۋى كەرەك دەگەن ويمەن وسى سوزدەردى جازىپ وتىرمىن.

تولەن ابدىك ءوزىنىڭ ماتەرياليستىك ويىن ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىدەگى «عىلىم» سوزىمەن دالەلدەگىسى كەلەدى. بىراق ونىڭ بۇل ويى ابايدىڭ «عىلىم» دەگەن ءسوزىن دۇرىس تۇسىنە الماۋدان.  ونىڭ ءبىر دالەلى «اللانى عىلىم تانىپ بىلە المايدى. ويتكەنى عىلىمدا جاراتىلىستان تىس، ادامي اقىل-ويدان بولەك سۋبستانتسيانى زەرتتەيتىن ادىستەمە جوق. عىلىم – فاكتىلەردەن، لوگيكادان، دالەلدەمەلەردەن، ەكسپەريمەنتتەردەن تۇرادى». ەگەر عىلىمدى ماتەريالدىق تۇرعىدان الىپ قاراساق، شىنىندا سولاي، دۇرىس ايتىلعان سوزدەر.

بىراق اباي «عىلىم» دەگەن ءسوزدى ماتەريالدىق تۇرعىدان ەمەس، رۋحاني تۇرعىدان ايتىپ وتىر. ونىڭ «عىلىمى» ماتەريالدىق جانە رۋحاني بولمىستى تولىق قامتيتىن تولىق عىلىم. ماسەلە ابايدىڭ «عىلىم» ءسوزىن ماتەريالدىق جانە رۋحاني دەپ بولمەي، ولاردى بىردەي قامتيتىن ءبىلىم جۇيەسى ەكەنىن تۇسىنبەۋدەن بولىپ وتىر.

تولىق ادام دەڭگەيىندەگى حاكىم ابايدىڭ سوزدەرى (بۇل جەردە عانا ەمەس، بارلىق شىعارمالارىندا دا) ماتەريالدىق ەمەس، رۋحاني دەڭگەيدە ەكەنىنە بىرنەشە دالەلدەر كەلتىرۋگە بولادى:

1. ارابتان ەنگەن الدىندا «ع»، «ق»، «ح» ءتارىزدى ءارپى بار سوزدەر – اللا تاعالاعا قاتىسى بار سوزدەر. قازاق تىلىنە اراب سوزدەرى يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ەندى. ەندەشە ول سوزدەر اللا تاعالامەن تىكەلەي بايلانىستى، رۋحاني ماعىناسى بار سوزدەر. مىسالى، رۋحاني باسشىنى بىلدىرەتىن «حاكىم» ءسوزى قازاقشا «اكىم» بولىپ كەتكەن. سول سياقتى «عادالەت»، «قۇكىم»، «حاسا»، «عاقىل»، «عالام»، «حارام» سوزدەرى اللا تاعالانىڭ ادىلەتتىلىگىن، ونىڭ ۇكىمىن، ىستەرىنىڭ اسا كەرەمەتتىلىگىن، اقىلدىلىعىن، ونىڭ ۇكىمىنەن باسقانىڭ بارلىعى ارام ەكەنىن بىلدىرسە، قازاق تىلىنە ولار «ادىلەت»، «ۇكىم»، «اسا»، «اقىل»، «الەم»، «ارام» بولىپ كۇندەلىكتى ءفاني ءومىر كورىنىستەرىن بىلدىرەتىن سوزدەرگە اينالعان. اباي حاكىم بولعاندىقتان، اراب سوزدەرىن ءوزىنىڭ رۋحاني ماعىناسىندا قولدانعان. ەندەشە ابايدىڭ «عىلىم» دەپ وتىرعان ءسوزى رۋحاني تولىق عىلىمدى بىلدىرەدى.

2. ابايدىڭ ءوزى «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات، وعان عاشىقتىقتىڭ ءوزى حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر» دەپ عىلىمنىڭ اللانىڭ سيپاتى ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ال اللا شەكسىز ابسوليۋت بولعاندىقتان، ونىڭ سيپاتتارى عانا ەمەس، ءتىپتى، بارلىق قاسيەتتەرى ونىڭ وزىمەن بىردەي، ايىرماشىلىعى جوق.

3. «ول – حاقيقات» دەپ عىلىمنىڭ ءوزى اللا (حاقيقات) ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.

4. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىندە عىلىمدى تابۋ دەگەنىمىز: «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم، ويلاپ قوي – بەس اسىل ءىس، كونسەڭىز» دەپ رۋحاني بولمىستى، ال وعان قاراما-قارسى ناداندىقتى بىلدىرەتىن «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق – بەس دۇشپانىڭ، بىلسەڭىز» دەپ بەس دۇشپاندى كورسەتەدى. وسىدان ابايدىڭ «عىلىم» دەگەن ءسوزى رۋحاني جانە ماتەريالدىق بولمىستى بىردەي قامتيتىن تولىق ءبىلىم ەكەنى كورىنەدى.

5. ون جەتىنشى سوزىندەگى قايرات، اقىل، جۇرەك ۇشەۋى ونەرلەرىن ايتىسىپ، تالاسىپ كەلىپ، نەگە عىلىمعا جۇگىنەدى؟ سەبەبى، عىلىم اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ياعني، اللانىڭ ءوزى. «وسى ۇشەۋىڭ ءبىر كىسىدە مەنىڭ ايقانىمداي تابىلساڭدار تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام – سول» دەيدى عىلىم. سەبەبى، ابايدىڭ «عىلىم» دەگەن ءسوزى ماتەريالدىق عىلىمدى عانا ەمەس، بۇكىل بولمىستى تولىق قامتيتىن رۋحاني عىلىمدى دا قامتيدى.

6. اباي ولەڭىندە «مۇنى جازعان بىلگەن قۇل – عۇلاماھي داۋانا» دەپ ءوزىنىڭ عانا ەمەس، اللانىڭ قۇلدارىنىڭ بارلىعىنىڭ ءسوزىن تەك قانا رۋحاني دەڭگەيدە قابىلداۋ كەرەك ەكەنىنە دالەل كەلتىرگەندەي بولادى.

ارينە، حاكىم ابايدىڭ سوزدەرىن تەك قانا رۋحاني دەڭگەيدە قابىلداۋ كەرەكتىگىنە، ونىڭ «عىلىم» تولىق ءبىلىمدى بىلدىرەتىن رۋحاني دەڭگەيدە ەكەنىنە باسقا دا دالەلدەر كەلتىرۋگە بولادى. بىراق وعان ماقالانىڭ كولەمى كەلمەيدى.

اباي ءىلىمى بويىنشا «وركەنيەتتىڭ ماتەريالدىق جاعىنا كوڭىل بولەتىن بولساق، سوندا عانا ەل كوركەيەدى» دەگەن وي وتە قاۋىپتى، جانە بۇكىل الەمدى تىعىرىققا اكەلىپ وتىرعان نەگىزگى سەبەپ بولىپ تابىلادى. بۇعان عىلىمي-تەحنيكالىق وركەنيەتتىڭ باسىمدىلىعى ادامزات ءومىرىن تىعىرىققا اكەلىپ وتىرعانى جاقسى دالەل. ءتىپتى، ماتەريالدىق وركەنيەتتىڭ ءبىر كەزدەگى الىپ كەڭەس يمپەرياسى عانا ەمەس، ادامزات تاريحىنداعى اتلانتيدا، لەمۋريا ءتارىزدى قازىرگى ادامنىڭ ويى جەتە المايتىن، جەتىلدى دەگەن ءىرى وركەنيەتتەر دە جويىلىپ كەتتى. رۋحتىڭ قاسيەتى ماڭگىلىكتى وزگەرمەيتىن، جوعارى سانالى جانە ءلاززاتتى بولسا، ال ماتەريانىڭ قاسيەتى، كەرىسىنشە، ۋاقىتشا، ناداندىق، جانە قاسىرەتكە تولى. قانداي قۇبىلىس بولسا دا  رۋحاني جاعى السىرەپ، ماتەريالىق قاسيەتتەرى كۇشەيگەن كەزدە، ول ماتەريالدىق قاسيەت الىپ، اۋەلى ءىرىپ-ءشىرىپ، اقىرى جويىلىپ كەتىپ جاتادى. بۇل بولمىس زاڭدىلىعى.

سوندىقتان، ۇلى اباي بابامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، قابىلداي ءبىلۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل ادامزات كولەمىندە ۇلكەن ماڭىزى بار.

دوسىم وماروۆ،

ابايتانۋشى، تەولوگ-عالىم

Abai.kz