Últymyz tegi terennen bastau alatyn, әlemdegi bayyrghy últtardyng biri. Qatal tarihtyng sýzgisinen taysalmay ótken, óz ata dәstýri men qasiyetin qaz-qalpynda saqtap, býgingige jetkizgen qazaq halqynyng danalyghyna moyynsal bolmay túra almaysyn. Kisini moyynsal etetin sol sipattarynyng biri — onyng ózindik qala mәdeniyeti.

Halqymyzdyng kóshpendi dala mәdeniyetining negizgi múrageri ekenin dýniyejýzi әldeqashan tanyghan. Sonday-aq onyng qala mәdeniyetin qalyptastyrghanyn da әrteden bilgen. Ózindik dala mәdeniyeti de, qala mәdeniyeti de bar halyq eshqashan tozghan emes. Halqymyz — әne sonday ozghan halyqtardyng biri. Biz ózimizding «Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men úy qúrlystary» atty kitabymyzda sol qazaq dalasyndaghy kóne qalalardy bir qatar jinaqtap ótip edik. Áriyne, qalasy bolghan últtyng da ózindik arhiytekturasy bolady.

Qazaq arhiytekturasy qazaq halqy siyaqty tarihtyng tereng qatparynan bastau alady. Aytar bolsaq, qazaq jerin adam balasy osydan 300 myng jyl búryn (paleolit dәuirinen bastap) mekendegeni arheologiyalyq qazbalarmen dәleldenip otyr. Búghan mysalgha Qaratau ónirleri men Balqashtyng soltýstik jaghalauynan tabylghan jay óndelgen tas qúraldary bar tómengi paleolit dәuirine tәn túraqtardy ataugha bolady. Demek, qazaq arhiytekturasy da dәl sodan tartyp qazirge deyin aluan týrli ózgeristerdi bastan keship, býgingige jetti. Ol da úshan-teniz dýniye. Mening búl maqalamda sol tenizding bir tamshysy ghana sóz bolady. Yaghni, qazaq arhiytekturasynyng bir tamyry bolghan ýisinderding arhiytekturasy turaly toqtalmaqpyn. Sózdi bastaudan búryn Ýisin úlysy turaly azghana sóz qozghay keteyik.

Ájelgi ýisinderding qazirgi qazaqtardyng ata-babalarynyng biri ekenin tarih dәleldep otyr. Qytayding tarihy derekterinde ýisinder ejelden Hyshy karidorynyng batysyn mekendep, keyin han patshalyghynyng alghashqy mezgilinde (jana eradan búrynghy 161-jyly) batysqa Ile ózeni angharyna qonys audaryp, Balqash kólining ontýstigi men shyghysyndaghy keng baytaq rayondy mekendegen, sóitip olar batys ónirdegi órisi ken, jan sany kóp, eng iri elge ainaldy dep jazady. Olar bir jaghy kóshpendi bolsa, taghy bir jaghynan otyryqshy da bolghan. Jer jyrtyp, egin ekkeni arheologiyalyq qazbalardan dәleldenip jatyr. Mysalgha, Múnghúlkure audanyndaghy ýisin obalarynyng birinen tabylghan ýsh kilogramm keletin til tәrizdes temir soqany, Múnghúlkure audanyndaghy Saryqoby obasynan tabylghan tas dirmendi, sonday-aq Shapshal audany Sýttibúlaq bayyrghy qabirinen shyqqan tastan jasalghan qol diyirmendi ataugha bolady. Búndaghy eki tastyng birining diametri 34 santiymetr, qalyndyghy 9 santiymetr, ortasyndaghy tesikting diametri 7 santiymetr, al taghy bir tastyng diametri 35 santiymetr, qalyndyghy 7 santiymetr, tesikting diametri 6 santiymetr keledi. Búl eki tasty biriktirip, ortasyndaghy tesikterinen aghash bilik ótkizip jasalghan qol diyirmen ekenin biluge bolady. Ýstindegi tesikten týsirilgen dәn janshylyp ún bolyp shyghady. (Shinjiyang mәdeniyet jәdigerligi — arheologiya zertteu orny: «Shapshaldaghy Sýttibúlaq bayyrghy qabiri», «Shinjiyannyng mәdeniyet — arheologiya qyzmetindegi jana tabystar», Shinjiyang әsemóner — foto baspasy, 1997-jyl).

Búrynghy kenes odaghynyng ýisin úlysy rayonyndaghy arheologiyalyq tekseruleri ýisin úlysynyng auylsharuashylyghy óniri negizinen ózen-kól jaghalarynda ekenin dәleldedi. Aqtasty qystauyndaghy arheologiyalyq tekseru aryq-toghandarynyng orny men kólemi 36 sharshy metrden 150 sharshy metrge jetetin ertedegi ýisin úlysynyng jemis baghynyng júrtyn tauyp, sol kezde-aq olarda súarmaly auylsharuashylyghynyng bolghanyn anyqtady. Zertteushiler ol aradan biday, qonaq, tary siqyldy egis daqyldaryn, ol egis daqyldaryn ýisinderding tastan jasalghan dóngelek diyirmenmen jarmalap istetkenin bayqady. Paydalanushylar qol diyirmenning ýstingi tasyn tesip, oghan astyq jarmalaghanda ústaytyn qol tútqa ornatqan. Osy orynnan múnan basqa qola oraq, diyirmen tasy siqyldylarda shyqty («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 219-bet).

Teginde ýisin úlysynda qala da bolghan. Tarihy jazbalarda ýisinderding «Chigý» degen qalasy bolghandyghy sóz bolady. Shoqan Uәlihanov: «Ystyqkólding shyghys ontýstiginen ejelgi qala júrty, júrttan han patshalyghy qúrlystary, han patshalyghy dәuirindegi zattar, oiyp jazghan qytaysha jazbalar, qala júrty manynan erte zamandaghy aryq-toghan oryndary kezikti» dep mәlimet beredi. («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 256-bet). Demek, mine búlardan ýisinderding otyraqtasyp egin sharuashylyghymen shúghyldanghanyn aiqyn kórge bolady. Áriyne, otyraqtasqan jerde qúrlys bolatyny tabighi. Endeshe, olardyng arhiytekturasy qanday?!

Tarihy jazbalarda «Ýisin-Dad-Uannyng shyghys soltýstiginde, qashyqtyghy onan shamamen eki myng ly jerdegi kóshpendi el» delingen. («Júngo tarihnamalaryndaghy qazaqqa qatysty derekter» 1-kitap, 188-bet. Últtar baspasy). Al olardyng eginshilikpen ainalysqanyn jogharyda aityp óttik. Demek, ýisin úlysyn kóshpendi, jartylay kóshpendi jartylay otyryqshy, otyryqshy dep ýsh týrge jikteuge bolady.

Kóshpendi túrmystyng baspana jaghdayy

Eljәu biyge úzatylghan han patshalyghynyng hanyshasy Shijýn hanyshanyng jazghan myna bir óleng joldaryna kóz salayyq:

«Meni úzatty әlemning bir jaghyna,
Alystaghy jat elge — ýisyn hanyna.
Dóngelek ýi, tuyrlyk tam ornyna,
et jep, airan ishedi as-suyna». («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 254-bet).

Ólenning «Dóngelek ýi, tuyrlyq tam ornyna» degen tarmaghynan ýisinderding baspanasy kiyiz ýy ekeni anyq bop túr. Ol jyghyp, qayta qúrastyrugha, alyp jýruge ebdeyli. Kóshpeli túrmystyng qajetin qanaghattandyra alatyn negizgi baspana týri. Qazaq jerinde «kiyiz úy jasaudyng prinsiypi jana eradan búryn 1-mynjyldyqtyng ózinde-aq belgili bolghan» («Qazaqstan tarihy», «Ata múra» baspasy, 1996-jyl, Almaty, 230-bet).

Kiyiz úiding qúrlymy onsha kýrdeli bolmaghanymen, biraq, ony jasau edәuir joghary dengeydegi qolónerlik sheberlikti qajet etedi. Ony boran jygha almaytyn, su ótpeytin, aghashyn berik, kiyizin shymyr etip jasau kerek. Ýisinder búl sharttardy týgel oryndap, kiyiz ýiding túlghasyn әlde qashan barlyqqa keltirgen. Áueli ýisinderding aldynda tarih sahanasyna shyqqan saqtar da kiyiz úy paydalanudy әbden iygergen bolatyn. Iledegi Nylqy audanynyng Abyraly tauyndaghy jartas sureti múnyng aiqyn dәleli.

Búl jartas sureti jóninde «Shinjiyang arheologiyasy» jurnaly 1990-jylghy 2-sanynda bylay dep jazady: «Búl úy taqyrybyndaghy jartas sureti, suretting beti ontýstikke qaraghan. Astynghy ong qol jaghyndaghysy dóngelek kiyiz úi, tóbesindegi múrjadan shyqqan týtin qúddy qauashaghynan shyqqan gýl siyaqty syrtqa shúbatylyp shyghyp jatyr, kiyiz ýidegi oi-órnekter tór jaqty toltyryp túr. Ýiding teriskey jaghynda birneshe eshki jayylyp jýr, jaqynyraqtaghy it sergektikpen kýzetude. Jalpy suret qoi saharalyq týs alyp, malshy ómirin beynelegen».

Sol ata-babalardan múra bolyp jalghasqan kiyiz úy talay ghasyrdy bastan keship býgingige jetip otyr. Qazaq halqy búl múradan bir eli aiyrylghan joq. Sondyqtan da bolar kiyiz ýidi keyde «qazaq ýi» dep ataytyny. Ýisinder ýidi kórkemdeu, әshekeyleu jaghynda bar ónerin salghan. Damyghan qolóneri oghan mýmkindik jaratqan. Kezinde ýisinderde edәuir dengeyde damyghan metal qorytu, toqymashylyq, qúm-balshyq ydystar jasau, sýiek-mýiiz mәnerleu, aghashshylyq, zergerlik, temirshilik, teri iyleu siyaqty t.b. qolónerkәsip bar edi. Al oi-órnek jaghy da ózindik mәrede týrli damulargha qol jetkizgen. «Qazaqtyng alghashqy ong-órnek ýlgileri andronov mәdeniyeti men bayyrghy saq, ghún, ýisin óneri múralarynan geometriyalyq, zoomorftyq (jan-januarlardyng tabighy jәne fantastikalyq beyneleri), kógeris órnek pen qiyal-ghajayyp oii-órnekter (aspannyn, jerding simvoly) retinde kezigedi. Olar negizinen malshylyq, sayatshylyq, әdet-ghúryp, ýy ishi jabdyqtary men sәn-saltanat búiymdaryn, batyrlyq qaru-qúraldaryn әsemdeuge qoldanylghan. Tartymdy jasalyp, biyazy kórkemdelgen ónerding kóne múralary (altyn tatylar, aghashtan, qyshtan óndelgen, teriden jasalghan ydystar, týkti gilemder men kesteli zattar t.b.) bizding zamanymyzdan búrynghy 8-1-ghasyrlarynda ong-órnek ónerining joghary dәrejede bolghandyghyn kórsetedi» («Qazaq sovet ensiklopediyasy» 6-tom, Últtar baspasy, 415-bet).

«Tarihy derekterding dәiekterine negizdelgende, qazaqtardyng oii-órnek tarihy óte úzaq, ol erte zamandaghy saqtardyn, ýisinderding mәdeniyetimen tyghyz qabysyp jatyr. Olar saqtardyn, ýisinderding zirattarynan tayau zamanda qazyp alynghan oi-órnekterine tym úqsap ketedi. Mine búlar qazaq handyghy kezindegi oi-órnek ónerlerining erte zamandaghy saqtardyn, ýisinderding mәdeniyetining jalghasy jәne damuy ekendigin aighaqtaydy» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 554-bet).

Shatydan tabylghan úlken qabirdegi sýiek salynghan tabyttyng tórt jaghyna atamzamanghy ongly syrmaq shegelengenin eske alsaq ejelgi ýisinderding oii-órnegining býgingi qazaqtardyng oii-órnegine úqsap ketetinine tandanbasaq ta bolatyn tәrizdi. «Alty qanat aqorda» dep atalatyn baylardyng ýiin alayyq. Ishi-syrtynyng bezendirilui, әshekeyi, oii-órnekteri, ýy jabdyqtarynyng ornalasuy men jasalu kórkemdigi kóz jauyn alady. Búlar múnday bolghanda ýisin handary men biylerining jaz jaylauda tigilgen ordalarynyng sәn men saltanatyn aityp jetkizu tipti de qiyngha soghar. Kiyiz ýiding jasaluy, geometriyalyq túlghasy, bau-shulary, kerege-uyqtary, kiyiz ýiding qos, itarqa, kýrke, abylaysha siyaqty ózge týrleri turaly talay enbekter jaryq kórgen, sondyqtan men olardy qaytalamadym.

Al myna bir derekke qarap kórelik: «Hannama. Batys ónir tarauy» men «Tarihnama. Ferghana tarauyndaghy» derekterde, jana eradan búrynghy 3-1-ghasyrlarda, ghúndardyn, ýisinderding de kiyiz úide otyrghandyghy jazylghan. Ásirese, ýisin úlysynyng han ordasynyng jaz kezinde kóp dóngelekti arbalar ýstine tigilgendigi jazylghan («Qazaq mәdeniyetining aidyny», Shinjiyang jastar-órender baspasy, 2006-jyl, 103-bet). Endi Barkól taularynan tabylghan myna bir jartas sýretterine qaralyq:

Búl sýretti bir kórgen adamgha arba ekeni besenesinen belgili bolyp túr. Ejelgi taypalardyng jenil arbalardy soghys kezinde paydalanghany tarihtan jaqsy mәlim. Menshe múny eki týrli mәnge jinaqtaugha bolady. Biri — shayqastarda istetilgen soghys arbasy, al endi biri — әlgindegi jazba derektegi arbaly ýi.

Kiyiz ýidi arba ýstine ornatqany bolmasa, búl kiyiz ýiding biz jogharyda aityp ótken kiyiz ýiden eshqanday aiyrmashylyghy joq. Búl arbaly ýy arnayy at nemese ógiz kýshimen (bir talay kólik kýshi ketedi) qozghalysqa keltirilip otyrghan. Arbaly ýy han men biydin, baylar men bekterding ataq-danqyn, baylyghyn aighaqtaydy. Kóz jauyn alatyn aluan jihazgha tolghan ýy ishi, ataghy jer jarghan sheberlerding qolynan shyqqan әshekeyli bau-shulary, oii-órnekti aq shanqan kiyizderi, sәnine tanday qaghyp tamsanyp, saltanaty alty qyrdyng astynan estiletin búnday dansaly arbaly ýilerge qatardaghy qarapayym halyqtyng qoldary jete bermeytini shyndyq.

Ejelgi ýisinder tabighatqa, kýnge tabynghany tarihy derekterden belgili. «Iledegi ýisin qabirinen ertedegi ýisinderding ólgen adamnyng basyn kýn shyghysqa qaratyp jerlegenin, qabirding syrtqy kórnisin kýn formasynda kýmbezdep jasaghanyn, kýmbez syrtynan taghy bir qabat shenber formasynda tas jinaghanyn, sonymen birge qabir tóbesine ýiilgen tasty da dóngelektep qoyghanyn kórýge bolady. Ol kezde ýisinder, qanlylar kýn qúdayy bir sadaqker adam, al nayzaghay onyng atqan jebesi dep eseptedi. Kýn formasy ýisin, qanly taypalarynyng kýndelikti túrmysyna asa zor yqpal jasady. Mәselen, ýisinder, qanlylar kiyiz ýidi dóngelek etip kóterdi, jaylauda auyldaryn dóngelek formasynda qondyrdy» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 227-bet).

Jaylaularda auyldy dóngelek etip qondyru kýni býginge deyin saqtalghan. Qazaqtar ony «alqa-qotan» dep ataydy. «Kiyiz ýilerdi alqa-qotan etip, ainaldyra tikken. Qazaqtar ony "qotan" dese, monghúldar "kýrәn" deydi. Ekeui de qoradaghy maldy qorghau, bekinis, qorshau degenge sayady. Kiyiz ýilerding aralaryna qatarlap arba qoyyp (múny kóbimiz bile bermeymiz), ne arqan kerip qoyady. Ýilerdi búlay ornalastyru qoradaghy maldy tek qasqyrdan emes, әri jaudan saqtau ýshin de qajet bolsa kerek» («Parasat» jurnaly, 2005-jyl, 5-san, 29-bet). Alqa qotannyng ornalasu formasy jogharydaghy Sýbihay myrzanyng aitqanyna sayma-say kelip otyr. Alqa-qotannyng myna ornalasu formasyna kóz salyp kórelik:

Sýrettegi alqa-qotannyng ornalasu formasynan bir bekinistin, bolmas bir qamal qorghannyng nobayy shyghyp túrghan joq pa?! Áriyne, búny kóshpeli ýisinderding jaylaudaghy bekinisi deuimizge әbden bolady. Bәlkim, otyryqty elding negizgi qonystary da osy negizde damyghan boluy mýmkin. Búny alda aita jatarmyz.

Jalpy alghanda, qazirgi qazaqtardyng kiyiz ýy mәdeniyeti ejelgi ýisinderding kiyiz úy mәdeniyetining jalghasy. Kiyiz ýy turaly kóptegen maqalalar men kitaptar jariyalandy. Ári qazaq halqyna da әbden tanys. Sondyqtan men búl maqalamda kiyiz úy turaly búdan artyq kóp toqtalmaymyn.

Jartylay kóshpendi, jartylay otyryqshy túrmystyng baspana jaghdayy

Búl qauym kóbinese «qys qystauda, jaz jaylauda» degendey, bir jaghynan kiyiz ýilermen kóship jaylaugha ketetin, al taghy bir jaghynan qysta tam ýiler men aghash ýilerde otyrghan. «Jana eradan búrynghy 2-1-ghasyrlarda ýisinder. qys týsip, qystaugha barghanda, kiyiz ýide emes, aghash ýilerde otyrghan. Ile ózeni alqabynda aghash kóp bolghandyqtan, qystaudaghy ýilerdi aghashtan, yaghny ýiding qabyrghasyn, tóbesin dónbekten jasady. ýiding tóbesi shatyrsha formasynda, kólbeu tóbeli jәne jartylay tóbeli (jarymy biteu, jarymy ashyq) boldy. Tóbesindegi, qabyrghasyndaghy aghashtar bir-birine qiystyryla, tistestile qabysty, qúrlymy berik, syrty balshyqpen sylandy. Aghash ýige birde bir shege istetpeydi» («Qazaq mәdeniyetining aidyny», Shinjiyang jastar-órender baspasy, 2006-jyl, 325-bet).

«Syrtyn laymen sylap, edenine aghash tósedi. Ony da bir-birimen tistestirip istedi, osynyng bәrine bir tal shege istetpeydi. Qabyrghagha kilem-kilshe ústap ýidi óte jylylap ústady. Qazirding ózinde de Ilening tauly ónirindegi audandardaghy qazaqtardyng qystaularynan osynday aghash ýiler kóptep úshyraydy. Búl ýiler óz ornyndaghy mol aghash materiyalynan paydalanyp, sol aranyng jaghdayyna qaray jasaghan bir týrli qúrlys formasy eseptelinedi. Al ertedegi ýisinderding qystaudaghy ýilerining qanday ekeni beymәlim bolghanymen, biraq, ýisin qabirlerining aghashtan jasalghan janaqymdary qazaqtardyng qystaudaghy aghash ýilerine úqsaydy. Ýisinderding aghashtan jasalghan janaqymdarynyng tórt qabyrghasyn biteu aghashtan qiystyryp, tistestirip jasap, tóbesin eki, ýsh qabat qaraghaymen japty, onyng qabyrghalarynan kiyiz qaldyqtary, kiyiz syrtynan "米" formasynda shegelengen jinishke taqtayshalar kezikti. Ol janaqym formasynda jasalghanymen, is jýzinde, tirilerding ólgenderge ornalastyrghan jer asty ýii esepti. Sonday-aq ol qazirgi adamdardyng qystau ýiining formasyna úqsaydy» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 255-bet).

«Qabir tirining ólige salghan jer asty jatyn bólmesi, ol sol kezdegi ýi-jay túrmysyn barynsha anyq anys etedi. Al múnday aqym pishini qazirgi kishkene aghash ýilerding keypinen aumaydy. Olardy ejelgi ýisinderding kiyiz ýiden basqa taghy bir túrghyn ýilerining núsqasy deuge bizding faktilerimiz tolyq». («Ýisin turaly zertteu», Uang Minji, Uang Binhua, Shinjiyang halyq baspasy, 1989-jyl, 33-bet).

Ejelgi ýisinder shaman dinine senip, ata-baba aruaghyna tabynghan edi. Olar «ruh mәngi ólmeydi, adamdar baqy dýniyede pәny dýniyedegi siyaqty ómir ótkizedi» dep oilaghan. Sondyqtan qabir qúrlysyn erekshe sheberlikpen, jinishkelikpen jasap, qabirge adammen qosa búiymdaryn, aitalyq qaru-jaraq, ydys-ayaq, er-túrman, tirshiliginde er qanaty bolghan atyn t.b. nәrselerin kómgen. Ýisin qabirlerining kóp sandysy aghash qúrylymdy qabirler. Jogharghy sýretten qabirdegi aghashtardyng ózara jymdasuy men qabirge búryshtardyng qiystyryluy asa sheberlikpen jasalghanyn bayqaugha bolady. Osynday qabirdi jasay bilgen adam jer betinde, ózi pәny dýniyede túratyn baspana ýiin jasay almaydy degenge kim senedi. Onyng ýstine ýisinder metal qúraldaryn da istete bilgen túrsa. Pyshaq, balta, ketpen, oraq t.b. óndiristik qúraldargha ýisinder sol zamannyng ózinde-aq ie bolghan. Shatydaghy úlken qabirden tabylghan temir pyshaq, temir kezdik, sýrgi, ara, búrghy, tórt búryshty kýrek, shot, balta, oraq, qazan sekildi zattar búnyng aiqyn dәleli.

Nylqy audanynyng týstigindegi Núralysaydan tabylghan mys keni

Kezindegi saqtar men ýisinderde mys qorytu tehnikasynyng bolghandyghyn dәleldedi. Arheologtar búl mys kenining búdan 2500 jyl búryn paydalanylghanyn naqtylady. Demek, ýisinder osy qúraldardyng arqasynda aghash ýidi túrghyzghan. Aghash materiyalynyng qysymgha, iige shydamdylyghy jaqsy. Ári kepken aghashtyng shiruge qarsylyq quaty óte joghary bolady. Sondyqtan da bolar ejelgi qabirlerdegi aghashtardyng kýni býgingige deyin jetip otyrghany. Ile anghary negizinen ormandy keledi de, aghashtar kóp ósedi. Múnyng ózi ýisinderdi mol qúrlys materiyaldarymen (aghash materiyaldary) qamdady. Mysalgha, «60-jyldardaghy Múzart tauy auzyndaghy (Shatydaghy) ýlken qabirding aqymy tórtbúrysh formaly bolyp, úzyndyghy 6 metr, eni 4 metr, terendigi 4 metr, kólemi 100 tekshe metrge juyq, dolbarlap kórgende oghan 50 tekshe metr aghash istetilgen. Aqymning tórt qabyrghasy diametri 20-30 santiymetr keletin qaraghaylardan qiilastyryp qalanghan. Tóbesi 3-4 qabat aghashpen jabylghan» («Ýisin turaly zertteu», Uang Minji, Uang Binhua, Shinjiyang halyq baspasy, 1989-jyl, 57-bet).

Biz búdan audany 20 neshe kvadrat metrlik aghash ýidi kóz aldymyzgha elestetuimizge әbden bolady. Ol aghash ýiding qabyrghalarynyng qalay jymdasqany jogharghy sýretten aiqyn kórip túr. Arheologiyalyq qazbalar barysynda tabylghan kóptegen múralarda, qazirgi qazaq halqy qonystanyp otyrghan ken-baytaq dalada, erte zamanda qonystanghan taypalar men úlystardyng (kóshpendiler jәne jartylay kóshpendilerdin) kýmbez tәrizdes (qazirgi qazaq ýii tәrizdi) tóbesi aghashpen dóngelente jabylghan ýilerde otyrghanyn dәleldedi. Ýisinderde búdan qaghys qalghan joq. Demek, biz ýisinderding qabir qúrlysynan әri jogharyda bayandalghan jazba materiyaldargha negizdelip ýisinderding aghash ýileri negizinen mynanday boluy mýmkin degen joramaldy tújyrymdar jasauymyzgha bolady.

Myna ong jaqtaghy aghash ýiding ishki kórinisindegi qabyrghanyng jymdasuy Shatydaghy qabir qabyrghasymen birdey ekeni bilinip túr. Al aghash ýilerding tóbesi keyde shatyrsha, keyde kýmbezdep jabylady. Onyng tóbesine aldymen aghash, odan song boyra (shy nemese jii salynghan aghash bútaqtarymen) jauyp onyng ýstinen topyraq, lay salyp jasaydy. Boyra demekshy Sýbihay myrza: «Ýisyn qabirinen qazyp alynghan ýsh qyrli jebe úshy, boyra syqyldy materiyaldar sol kezde sýiek jabdyqtar jasau, qamys toqu ónerining órkendegenin týsindiredi» deydi («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 224-bet).

Menshe ol shy boluy mýmkin, óitkeni shy toqu óneri qazaq arasynda atam zamannan beri jalghasyp keledi. Bir kezderi Ile rayonyndaghy ýisin qabirlerinen órnektelip toqylghan shy tabylghan bolatyn.

Qazir qazaq dalasynan aghash ýilerding aluan týrli formasyn kezdestiremiz. Myna bir týrleri de sol zamanda jaryqqa shyghyp, býginge jetken boluy mýmkin.

Ýisin qystaularyndaghy baspananyng taghy bir týrleri — tas ýi, jer tóle siyaqtylar. Tastan jasalghan ýilerding qabyrghalary tastan qalanyp, tóbesi úsaq aghashtarmen jabylghan. Kezinde Barkólden úzyndyghy 30 metr, eni 20 metr keletin tas úiindisi tabylyp, ony qazyp teksergende tastan jasalghan ýy ekeni anyqtalghan. Ári búl jerdegi ýilerding esikterining kópshiligi shyghysqa qaraghan. Búnday ýiler Múnghúlkure tauly rayonynan da kóptep kezdesedi. Búl ýilerding esikterining kýnshyghysqa qarauy kezindegi ýisinderding kýnge tabynghandyghynyng belgisi.

Tas ýilerding jer tólege úqsap ketetin taghy bir týri bar. Búny Ile rayonyndaghy qazaqtar kýni býginge deyin istetip keledi. Kóbinese qystaulyqtarda paydalanady. Mysalgha, Sayramnyng Santay degen jerinen búnday úilerdi óz kózimmen kórgen bolatynmyn. Ony jergilikti qazaqtar «toshala» dep ataydy eken. Olardyng jazyqtyq qimasy kóbinese dóngelek nemese tórtbúrysh formasynda bolyp keledi. Jergilikti tas qalaudyng sheberi Núrqamal degen jigitting aituynsha: jerdi qazyp ýiding ornyn dayarlaghannan keyin, qabyrghalaryn taghannan tartyp tóbesine deyin taspen qalap shygharady eken de, tóbesin aghash bútaqtarymen jauyp laymen sylap tastaydy eken. Búryn ýiding ishi sol taspen qalaghan qalpynsha qalatyn tәrizdi, al qazir tastyng betin laymen әdemilep sylap tastaytyn bolghan. Núrkamal toshala salumen qatar aghash ýidi de salatyn kórinedi. Sonau tau baurayynda salynghan aghash úilerdi de baryp kórdim, formasy men jasalu tehnikasy biz jogharyda aityp ótken aghash ýilermen úqsas. Menshe búl «toshalalar» bayyrghy ýisin zamanynan qalghan jer tólelerding sarqynshaghy bolmaq.

Endi jer tólelerge kelsek, aldymen myna bir arheologiyalyq mәlimetke qarap kórelik, Qytay ghylym akademiyasy Shinjiyang filialy etnologiya institutynyng arheologiya ekspedisiyasy Kýnes audany Telqara («Shinjiyang qoghamdyq ghylymy» jurnalynyng 1995-jylghy 1-sanyndaghy Saghyntay Súnghatayúlynyng maqalasynda búl arany «Óndiris qúrlys biyntuany 71-polk balyqshylyq alany» dep atasa, al belgili tarihshy, ghalym aghamyz Jaqyp Jýnisúly búl jerding búrynghy atauy boyynsha «Telqara» dep alghan. Mende sol boyynsha aldym.) Ile aimaghynyng Kýnes audanyndaghy Kýnes ózenining jaghasyna ornalasqan ejelgi qystau-qonys júrtyn qazyp teksergen kezde júrttan 25 kýldikting orny, 13 auyz túrghyn ýiding jәne bir daual tamnyng izi, 6 oba, sonday-aq bir sypyra zattar tabylghan. Búl júrttyng bir jaghyn Kýnes ózenining suy shayyp ketipti.

«Biz tómende izi birshama tolyq saqtalghan qonys júrttyng 3-4-bóligimen tanystyramyz. Júrttyng 3-bóligi batys jaqqa ornalasqan, onda әrbirining aumaghy 5×5 metr keletin jeti shúrf tartylyp, qazba júmysy jýrgizilgen. Júrttyng ot shóp ósken shymdy qabatyn arshyghan son, jalang mәdeny qabat bayqalghan. Júrttan jiyny 14 kýldikting orny, 8 túrghyn ýiding izi, 3 oshaqtyng orny, bir daual tamnyng izi, 2 oba jәne bir tyndyryndi shúnqyr tabylghan, júrttyng 4-bóligi shyghys jaqqa ornalasqan, onda eki shúrf tartylyp qazylghan, aumaghy 120 sharshy metr, eskertkishter qúrlys jýrgen kezde búzylghan, júrttan 12 kýldikting orny, 3 oshaqtyng orny, 4 túrghyn ýiding júrty jәne 2 oba tabylghan. Kýldikterding formasy әr aluan: dóngelek, úzynshaq nemese trapetsiya formaly, al túrghyn ýilerding deni jartylay jer tóle sekildi ýiler. Formasy jaghynan keybireuleri úzynshaq. Mysaly, F8 ýii, úzyndyghy 3.92 metr, kendigi 1.8-2.5 metr, jerden qazylghan bóligining terendigi 0.56 metr, ýy irgesinde jeti jerde tireuding izi bar, keybireui dóngelek formaly, mysaly F4 ýii, diametri 2.84 metr, ortasynda tireuding izi bar.

Júrttyng 3-bóligindegi daual tamnyng izining úzyndyghy 23.84 metr, topyraqtan soghylghan. Júrttan tabylghan qysh búiymdardan qysh úrshyqtan ózgesi týgel derlik ydystardyng synyq bólshekteri, kópshiligining ong-órnegi joq, al biren saran boyauly órnegi bar qysh ydystyng synyqtary bar bolghanymen, órnekteri tanylmaydy. Búlardan tys júrttan 13 dәn ýkkish tas, 12 tas toqpaq, tas shar, sýiekten jasalghan jebening masaghy, qola týireuish, temir búiymnyng shirigi t.b. bar» («Shinjiyang qoghamdyq ghylymy» jurnalynyng 1995-jylghy 1-san, 54-bet).

Arheologtar atalghan búl qystau-qonystyng júrty Qazaqstan territoriyasyndaghy Jetisudyng Kegen ózeni angharynan (Ilening orta angharyna jatady) tabylghan ýisinderding Aqtas II qystau, túrar-jay júrtymen arhiytekturalyq qúrylys ereksheligi, tabylghan zattardyng sipaty, mәdeniyet jaghynan óte jaqyn, úqsas dep qaraydy. Demek, búl júrt bir jaghynan ejelgi ýisinderding qystaulyghy bolsa, taghy bir jaghynan ýisinderding mәlim dәrejede otyraqtanghanyn dәleldeydi. Ári júrttan dәn ýkkish tastyng tabyluy da olardyng kezinde eginshilikpen ainalysqanyn beyneleydi. Búl jerdegi jartylay jertólening jerden jarty metrden astam qazylyp baryp kóterilui qazirgi Sayram boyyndaghy qazaqtardyng «toshalasymen» ýndesip jatpay ma. Jalpy qazaq arhiytekturasy alghashqy ýngirlerden bastau alady. Ýngirden shyghyp, jerdi qazyp baspana salghan. Ol býtindey jertóle esepteledi. Sodan tartyp, baspanasyn (ýiin) birte-birte jer betine kóterip shygharghan. Telqaradaghy ýisinderding jartylay jertóleleri sonyng dәleli. Ol qazaq arhiytekturasynyng damu basqyshyn, yaghny belgili bir dәuirdegi dengeyin kórsetedi.

Ýisinderding qystaudaghy jertólelerinen basqa osy arada taghy bir qúrlys týrin aita keteyik, jogharyda biz olar kýmbez tәrizdes (qazaq ýy formaly) ýide otyrady dep kelip kýmbez tәrizdi aghash ýidi aityp edik. Onyng eki týri bar, biri — aitylyp ketken kýmbez tәrizdi aghash úi, endi biri — kýmbez tәrizdi (naq qazaq ýy formasynda) tastan nemese kesekten jasalghan ýi. Búnday ýiler qazir Altay rayonynda kóp qoldanylady. Ony «toshala» dep ataydy. Atap aitqanda, osy «toshala» men biz aityp ketken tas ýy — kóshpendi sharuashylyqtardyng san ghasyrdan beri jalghasyp kele jatqan túraqty ýy formasy eseptelinedi. Ol (toshala) qazaq halqynyng bayaghydan beri túrmys pen óndiriste paydalanyp kele jatqan baspanasy. «Búl ýy syrtqy formasy jaghynan kiyiz ýige úqsap qalghanymen negizgi qanqasy eki bólikten qúralady. Astynghy bóligi (keregesi) birdey úzyndyqtaghy aghash (syrghauy) birdey aralyq qaldyrylyp jerge dóngelente shanshyp ornatylady da, ishi-syrty balshyqpen sylanady. Keybir toshalalarda aghashtyng ornyna tas pen kesek qoldanylady. Al ýstingi bóligi janaghy aghashtyng ýstine jalghastyra alty aghashty aiqastyru arqyly (alty búrysh forma) alty búrysh jasalady. Sonan song ýstine qaray әr eki aghashtyng ortasyn tútastyryp taghy da alty aghash aiqastyrylady. Osylaysha aiqastyra otyryp sonynda kiyiz úiding shanyraghy siyaqty sanlau qaldyrylady. Sodan keyin osy aghashtyng syrty shiymen jabylyp, balshyqpen sylanady» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men úy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmetúly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 171-bet). Búl ýy jazda salqyn, qysta jyly bolu ereksheligine iye.

Otyryqshy (otyryqtanghan) túrmystyng baspana jaghdayy

Búghan Kýnestegi Telqara qonys-júrty tivtik mysal bola alady. Búndaghy túrghyn ýilerding keybiri tastan qalanghan bolsa, keybiri topyraqtan soghylghan. ýiler jer oshaqtarymen jylytylyp, jaryqtandyrylghan, әri onda tamaq ta istelgen. Biz onyng jalpy jaghdayyn jogharyda egjey-tegjeyli aitqandyqtan qazir qaytalap otyrmadyq.

Al Qytay tarihnamalarynda ýisinderding «Chigý» degen qalasy bolghandyghy turaly kóptegen derekter aitylghan. Búl jalpaq júrtqa jaqsy mәlim bolghan dýniye. Kezinde ýisin elinde 129 myng týtin, 630 myng adam, 188 myng 800 saylauyt әsker bolyp, jan sany men qosyn quaty jaghynan sol zamanda batys ónirdegi 40 memleketting jalpy qosyndysynan әlde qayda artyq bolghan. Tarihshylar: «Batys ónirdegi meylinshe kýsheygen, qúdiretti memleket» dep bekerge aitpaghan. Jan sany jaghynan osynshama damyghan qúdiretti memleketting qala kentteri bolmauy mýmkin emes qoy. «Bizding zamanymyzdan búrynghy 1-mynjyldyq pen bizding zamanymyzdyng 1-ghasyrynda qazaq dalasyn mekendegen bayyrghy saq, ghún, ýisin taypalarynyng kóshpeli jaghdaygha layyqtalghan kiyiz ýilerimen qatar balshyqtan dombazdap nemese iri mólsherdegi shiyki kirpishten qalanghan túraqty baspanalary (Shirik rabat, bizding zamanymyzdan búrynghy 5-2-ghasyr, Babish mola, bizding zamanymyzdan búrynghy 4-2-ghasyr) boldy. Ádette múnday qonystar or nemese qama-qabyrghalarmen (qalyndyghy 5 metrge deyin) qorshaldy. Syrdariya jәne oghan qúyatyn ózender boyyndaghy osy tekti qonystardyng salynu jobasy kóbinese dóngelek, sopaq nemese tagha úqsas iymek bolyp keldi. ýisin men qanly taypalarynda túraqty bekinis qonystarmen (Altynasar) qatar orda-qalalar bolghany mәlim. Olar: Jetisudaghy Shighúshen, Syrdariya boyyndaghy Bityan qalasy» («Qazaq sovet ensiklopediyasy» 6-tom, Últtar baspasy, 359-bet).

Osy Shighúshen yaghny Chigý qalasy sol kezde ýisinderding elordasy sanalghan. Túraqty qonystardyng dóngelek nemese tagha úqsas iymek boluy sol kezdegi saqtar men ýisinderding tabighatqa (kýn men aigha) tabynghandyghyn beyneleydi. Olardyng auyldaryn kýn formasynda dóngelektep (alqa-qotan) qondyratynyn aityp ótkenbiz. Sol alqa-qotannyng jayghasymy bir bekinisting nemese qorghannyng nobayyn kóz aldygha elestetedi. Búnday bekinister dóngelek formaly da, tórtbúrysh formaly da bolyp keledi. Onyng or nemese qalyng qabyrghalarmen qorshaluy bekinisting qorghanystyq rólin beyneleydi. Ol zaman әriyne bilekting kýshi, aq nayzanyng úshynda jauaptasatyn zaman. Sondyqtan qorghana bilude manyzdy.

Menshe qazaq dalasyndaghy kóshpendilikten otyryqshylyqqa auysqan eng alghashqy bayyrghy qalalar osy negizde damyghan boluy mýmkin. Búl taghy da ishkeriley zertteudi qajet etetin taqyryp. Al taghy bir jaghynan «ejelgi kóshpeli taypalardyng ózderi de bekinis, qamal, qorghan salyp óz territoriyasyn qorghady» degen kózqarastarda aitylady. Múnghúlkureden tabylghan Qútyghúr qorghany da sol ejelgi saq, ýisin taypalarynan qalghan bekinis orny boluy mýmkin. Óitkeni arheologtar búl jerden eginshilikke qatysty derek kózin taba alghan joq. Eger ol qorghan saq, ýisin zamanynan keyin salynghan bolsa sózsiz týrde eginshilikke qatysty zattyq materiyaldar nemese belgili dәrejedegi otyryqtanghan túrmystyng qaldyqtary tabylar edi. Al han patshalyghy siyaqty patshalyqtardyng batys ónirde salghan әskery qamaly ma deyin desen, olargha qatysty eshqanday arheologiyalyq qazbalar tabylghan joq. Tym bolmasa han әskerlerining túraghynyng júrnaghy nemese olar ishki Qytaydan ala kelgen zattardyng qaldyghy tabyluy kerek edi. Ókinishke oray búlay emes, sondyqtan ony ejelgi saq, ýisinderding kóshpeli taypalarynyng ózin qorghau maqsatynda jasaghan bekinis orny boluy mýmkin degen pikir aituymyzgha әbden bolady. «Búl qorghan Múnghúlkurening batys ontýstiginde. Audan qalashyghynan 61 kilometr shalghay. Teniz dengeyinen 1815 metr biyik. Qútyghúr qorghany týstik jәne teristik bolyp, eki bólikten qúralghan. Qorghan әr 20 santiymetrdi bir qabat etip shyndap, sary topyraqtan soghylghan. Teristik qorghan: teristik qorghannyng teriskey qabyrghasynyng úzyndyghy 52 metr, týstik qabyrghasynyng úzyndyghy 45 metr, shyghys qabyrghasynyng úzyndyghy 55 metr, batys qabyrghasynyng úzyndyghy 52 metr. Qorghan astynghy kendigi tórt metr keledi. Qorghannyng dәl ortasynda diametri alty metr keletin dóngelek bekinisting orny bar. Arheologtar qorghan ishinen kerpish synyqtaryn bayqaghan. Týstik qorghan: týstik qorghannyng teriskey qabyrghasynyng úzyndyghy 52.2 metr, ontýstik úzyndyghy 54 metr, shyghys úzyndyghy 49 metr, batys úzyndyghy 54.4 metr keledi. Qabyrghasynyng astynghy kendigi segiz metr, qorghan qaqpasy shyghys jaqtaghy qabyrghasynyng qaq ortasyna ornalasqan, qorghan ishi týgelimen tegistelgen, basqasha qúrlys izderi bayqalghan joq. Búl qorghannyng kólemi shaghyn bolghanymen tәnir tauyna kirer shatqaldyng auzyna ornalasqan, shatqaldan kirip tau assa Aqsu aimaghynyng bay audanyna barugha bolady. Qorghannyng shyghysy men batysy Aqsu ózeni men Shaty ózeni angharlaryn tútastyryp jatady. Qorghannyng jaghyrapiyalyq ornynan Qútyghúr qorghany kezinde asa manyzdy әskery qamal bolghanyn angharugha bolady» («Shinjiyang qoghamdyq ghylymy» jurnaly, 2004-jyl, 4-san, Bolat Kәribayúlynyng maqalasy, 53-bet). Ilening Toghyztarau audanynan tabylghan Agharsyn qorghany da osyghan úqsap ketedi. Áueli Agharsyn qorghanynyng týstiginde jýzden astam ýisin qabirleri bar. Odan basqa ejelgi ýisin men qanly ónirlerinde 6-, 11-ghasyrlar arasynda birshama joghary dәrejedegi qala mәdeniyeti bolghanyn rastaytyn arheologiyalyq mәlimetter bar. Mysalgha, Qazaqstan jerindegi arheologiyalyq qazyndylar búrynghy ýisin, qanly ónirlerinen 6-, 11-ghasyrlar túsyndaghy «jýzdegen eski kentter men qalalardyng orny tabylghanyn kórsetti» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 327-bet). Solardyng biri — Altynasar. Ol kezindegi ýisin men qanly taypalarynyng bekinis qonystary bolyp, damy kele qalagha ainalghan. Onyng orny «Quan dariyanyng qúrghaghan eski arnasynyng jaghasynda. Bizding zamanymyzdyng 1-7-ghasyryna túra keledi. Qalanyng júrtyn 1946-jyly Horezm arhel ekspedisiyasy zerttegen. 1948-1950-jyldarda qazba júmysy jýrgizilgen. Qalanyng kólemi 16 gektar. Túrghyn úy qúrlystarynyng júrnaqtary saqtalghan. Onyng negizgisi ekeu. Birinshisi úlken ýi, kólemi 150 × 150 metr, biyiktigi 12-15 metr. Al ekinshisi kishi ýi, ol ólikterdi jerleuge arnalghan. Odan basqa dóngelek jәne tik búryshty daual qorshaular bar. Olardyng nege istetilgeni belgisiz. Qazba júmysy Altynasardyng 1-4-ghasyrgha jatatyn tómengi jәne 4-7-ghasyrgha jatatyn jogharghy mәdeny qabattargha bólinetinin dәleldedi. Qala halqy mal sharuashylyghymen de, egin sharuashylyghymen de ainalysqan. Taghy búl qalada patrihaldyq qúl iyelenushilik qatynas bolghan tәrizdi» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men úy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmetúly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 21-bet). Aytpaqshy, ýisin, qanly úlyly eki han patshalyghy dәuirinde qúldyq qoghamda bolatyn. Al bizding zamanymyzdyng 2-ghasyrynan keyin feodaldyq qoghamgha ótti. ýisinderding qúldyq qoghamda bolghandyghynyng aiqyn dәleli olardyng tóbe bolyp jatqan qabir qúrlysynan aiqyn kórinedi. Mysalgha, Shaty jaylauyndaghy qabirdi alar bolsaq, ondaghy «ýiilgen topyraqtyng kólemi 10 myng tekshe metr keledi. Onyng ýstine ýigen topyraq teginde shetinen shyndalyp týiýlgen, osynday alyp ýiindini qazu, tasu, ýi, birte-birte týiip shyghu sekildi enbek barysyna taldau jasaghanda, oghan 30 myng saghat shamasynda júmys kýni ketedi eken (topyraq qazudyng birshama mesheu qúralmen bir adam kýnine bir tekshe metr topyraq qazady dep eseptegende tasugha, ýngge, týngge júmsalatyn júmys kýnining shamasy odan eki әse artyp týsedi). Bir kólemdi qabir qazu ýshin әdettegi baylar osynshama kóp adam kýshin istete almaydy, múnday kólemdi qabirdi óte kóp qúldardy istetu arqyly ghana bitiruge bolady» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 252-bet).

Ýisinderding Ile alqabynda kóptegen gýldengen qalalary bolghany anyq. Oghan jogharydaghy «jýzdegen eski kentter men qalalardyng orny tabylghanyn kórsetti» degen Qazaqstan arheologiya nәtiyjesi dәlel bola alady. Ýisinderding Ile alabyndaghy qalalarynyng biri retinde Talghar qalasyn da auyzgha aluymyzgha bolady. Óitkeni qaladaghy qúrlystardyng qúrylymy, jasalu tehnikasy, ornalasu formasy bәri de ýisinderding basqa da túraq-qonystarymen úqsas bolghan, әueli ýisinder mekendegen Aqtóbe qalasymen de birdey shyqqan. Talghar qalasy kezinde ýisinder mekeni bolyp, artynan Ile ónirin jaylaghan qarlúq, toqsy, jikil siyaqty týrki taypalarynyng da ortaq mekeni bolghanyn aita ketken jón. Keyin ýisinder tarih sahanasynan týskennen keyin de osy ónirde basqa da týrki taypalarymen birge jasaghany tarihtan belgili. Tómende biz Talghar qalasymen qysqasha tanysyp kórelik, «Talghar — Jetisudaghy ejelgi qala, jazba derekterde 10-ghasyrdan bastap Talghiza degen atpen belgili. 13-ghasyrdyng orta sheninde Ile uәlaiatynda bolghan shetel sayahatshylarynyng jazbalarynda biyik shyndy taudyng etegindegi súlu qala «Shijimúar» dep jazylady. U. Rýbrýkting «Shyghys elderine sayahat» degen kitabynda da osylay jazylghan. Qazirgi júrty Almatynyng shyghysynda 25 kilometr jerde, Ile Alatauynyng bókterinde, Talghar ózenining ong jaq jaghalauynda. Qalanyng ortalyq bóligi — tónireginen edәuir biyik tórt búryshty alan. Búl qorghanys múnaralary bar, bekinis daualmen qorshalghan. Bekinis daualynyng qazirgi saqtalghan biyiktigi 5-6 metr, qalyndyghy 15-17 metr. Qalagha kirer eki qaqpa bar. Onyng bireui shyghys soltýstik jaq qabyrghanyng ortasynda. Al taghy biri batys ontýstik jaghynda. Qalanyng ortalyq bóligining aumaghy toghyz gektar. Bekinis irgelerinen tysqary da kóptegen qúrlys oryndarynyng silemderi saqtalghan. Qalanyng jalpy aumaghy 30 gektar. Búrynghy dәuirde Talghar Ile alqabynyng әkimshilik әri mәdeny ortalyghy bolghan. Qazba barysynda múnan zergerlerdin, kózeshilerding sheberhanalary tabylghan. Olardan qysh ydystar kýidiretin peshter arshylyp, zergerlermen ústalardyn, kózeshilerdin, metal óndeushilerdin, ershilerding qúral-saymandary tabyldy. Qazbalardan tabylghan asa kórkem jasalghan qola tostaghandar men tabaqtar, sonday-aq temirden qúiyp soghylghan soqa tisteri men sýiekten jasalghan shahmat figuralary — ghylymy qúndy búiymdar sanalady. Olardyng betteri kýrdeli órnekpen, hayuanattar beynesimen әshekeylengen» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men úy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmetúly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 127-bet). «Ýisinder óner týrlerin әr aluan siijette jasaghan. Mәselen, jyrtqysh annyn, bórinin, jolbarystyng malgha, hayuangha shabuyly, olarmen aiqasudaghy erlik, onymen baylanysty halyq jadynda anyz bolghan ghajayyp beyneler, diny nanym, tabynu týrleri san aluan búiymdardy әsemdeuding arqauy bolghan» («Qazaq sovet ensiklopediyasy» 2-tom, Últtar baspasy, 160-bet).

«Talghar qalasynyng ózinde tenge shygharatyn orny da bolghan. Qala qúrlystary negizinen tastan qalanghan. Árbir qúrlys ornynyng aumaghy 300 sharshy metr. Túrghyn ýiler ýshin aghash taqtaylar men bóreneler keninen paydalanghan.

Qalany qorshaghan daualdyng ón boyynda jәne búrysh-búryshynde múnaralar túrghyzylghan. Daualdyng irgesinen tereng or qazylyp ótken. Zertteushiler jyl ótken sayyn Talghar ózenining jaghasyna ornalasqan qalanyng batys bóligin arshy týsude. Sonyng nәtiyjesinde qazirding ózinde kóne qalanyng qanday bolghanyn jobalap aitugha әbden bolady. Múndaghy ýiler bir-birimen tyghyz ornalasqan, ýlken joldyng (eki qaqpany tútastyratyn) nemese ishki kóshelerding boyyna qatarlastyra salynghan. Qazirgi qalanyng bir ereksheligi — múndaghy kósheler qalany birneshe bólikke bóletin tәrizdi. Búl ózgelerden irgesi bólek, barlyq jaghy túiyqtalghan qúrlys aimaghy tәrizdi jasalghan. Bir kvartalda ózara tuystar nemese diny nanym-týsinigi ortaq adamdar mekendeytin 6-15 ýy bolghan. Talghar qalasyndaghy kvartaldardyng aumaghy 3500-5000 sharshy metr, al jalpy kólemi 30 gektar bolatyn qala aumaghynda 60 tan astam kvartal bolghan. Qaladaghy túrghyn ýiler sipaty da barghan sayyn anyqtala týsude. Múndaghy ýiler ýsh-ýshten jәne odan da kóp bólmeden qúralghan. Túrghyn bólmelerde ýidi jylytatyn, as dayarlaytyn, nan pisiretin tandyr, oshaqtar bolghan. Sharuashylyq bólmelerde astyq saqtaytyn úralar, qoymalar bar. Onda ýy iyeleri ózderine qajetti jәne satugha arnalghan astyqtaryn saqtaghan. Búl bir jaghynan túrghyndardyng auylsharuashylyghymen baylanysty bolghanyn, endi bir jaghynan olardyng ainaladaghy kóshpeli, jartylay kóshpeli halyqtarmen sauda-sattyq jasap túrghanyn dәleldeydi. Ýy manynda tastan nemese balshyqtan salghan túiyq daualdarmen qorshalghan aulalar bar. Onyng shyghys jaghynda qoy-eshki túratyn oryn, at qora, siyr qora, tól qoralary ornalasqan. Búl talgharlyqtardyng ómirinde malsharuashylyghynyng ýlken ról atqarghanyn anghartady. Búnyng bәri de Ile angharyndaghy kóshpendilerding otyryqshylyqqa auysqandyghynyng aighaghy. Búny taghy da bir qatar aulalardan tabylghan kiyiz ýy sýiekterining qaldyqtary da dәleldep otyr. Ýy janynda jazda otyratyn kiyiz ýiler tigilgen. Túraqty ýy men kiyiz ýiding qatar qoldanyluy otyryqshygha ainalghan kóshpendilerge tәn sipat» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalarmen úy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmet úly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 128-129-bet).

«Ondaghy túrghyn ýiler jerdi qazyp jasalghan qúrlys týrinde saqtalghan. Qabyrghalarynyng irgesine tas jәne qoy tas tóselip, balshyqpen ústatylghan. Qalanghan tastyng úiqy-shúiqylary da balshyqpen sylanyp tegistelgen. Ýiding ishki qabyrghasynyng taghanyna diametri 40-60 santiymetrlik tastar tóselgen. Al basqa da tóselgen qoy tastardyng aumaghy 0.6×0.9 metr jәne onyng qalyndyghy 30-50 santiymetr, tórt búryshty bolyp kelgen. Jobalanuy, qúrlys salu tehnikasy jaghynan Talghar meken-jaylary men Aqtóbe qalasyndaghy meken-jaylardyng arasynda úqsastyq bar. Degenmen Talghar meken-jaylarynyng sәuleti men qúrlysynda jergilikti materiyaldardan, auarayynyng ózgeru erekshelikterinen tuyndaytyn aiyryqsha belgi bar ekeni kózge týsedi. Qúrlys saluda tastyng keninen paydalanuy búl materiyaldyng mol bolghanyn anghartady. Auarayynyng qataldyghy túrghyn úidi jerdi qazyp baryp salugha mәjbýr etken» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men ýy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmetúly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 130-bet). Talghardyng osy qúrlys tәsilderi biz jogharyda aityp ótken ýisinderding jertóle jәne tas ýy salu tehnikasymen birdey ekenin anghartady. Demek, Talghar qalasy ýisinderding qalasy ekenin taghy bir mәrte dәleldendi. Al tómendegi jaghday ony tipti de naqtylay týsedi. Talghardaghy ýilerding aulalarynyng keng boluy túrghyndardyng sharuashylyghynda mal ósiru basym bolghanyn anghartady. Búnday malgha arnalghan qora-qopsylary bar mekender kesheni Ile Alatauy men Erenqabyrghanyng baurayynda bizding dәuirimizding alghashqy ghasyrynda-aq belgili bolghan. Mysaly, ýisinder mekendegen Aqtóbe qalasynan balshyqpen ústatyp, taspen qalaghan ýy jәne sharuashylyq bólmeleri, sonday-aq mal qoralarynyng orny arshylghan bolatyn. Ile alqabyndaghy otyryqshy jәne jartylay otyryqshy qazaqtardyng 19-20-ghasyrlarda da tastan keninen paydalanghanyn atap ótuding manyzy zor bolar deymin. Olardyng qystaularynyng jobalaryna nazar audarar bolsaq, túrghyn ýy men mal qorany jalghastyra salu dәstýri saqtalghan kórinedi. Janadan jýrgizilgen qazba júmystary negizinde aulalardyng iri qara men úsaq malgha arnalghan bólek-bólek oryndary, at ústaytyn, tól túratyn bólmelerdi jylytyp túratyn kýrdeli keshen ekeni anyqtaldy. Dәl osy tústa túrghyn ýileri men mal qoralary bir-birine jalghasyp, tútas qúrlys jýiesi bolyp sanalatyn qazaqtardyng qystaulyghy kóz aldygha keledi. Múnday jayt Ile rayonyndaghy qazaqtardyng qystaulyghynan qazirding ózinde de kezdesedi. Jalpy alghanda, Talghar qazbalary Ile ónirining otyryqshylyq ómiri jayly qúndy mәlimetter beredi.

Ýisinderding búdan ózge qalalarynan elordasy bolghan Chigý qalasy da nazarymyzdy audarady. Onyng orny әli kýnge deyin talas tudyryp kele jatyr. Keybir ghalymdar men tarihshylar Ystyqkólding jaghasynda dese, keybireuleri Tekes angharynda (Múnghúlkure) delinedi. Keyingi kezde búl ekeuin de moyyndap, Ystyqkóldegisin qysqy orda, Múnghúlkuredegisin jazghy orda deushiler de kóbeye bastady.

«Qala Múnghúlkurening batys ontýstiginde. Audan qalashyghynan 57 kilometr shalghayda. Shaty auylynen 19 kilometr alys. Shatydaghy bayyrghy qalanyng soltýstigi tekes ózenine, shyghysy Shaty ózenine tireledi. Qala qirandysynyng manayy jazyq, teniz dengeyinen 1700 metr biyik. Shatydaghy bayyrghy qalanyng jazyq beti sharshygha juyq, óte biringhay emes. Qazir saqtalyp qalghan shaharstan qorghanynyng teriskey jaq qabyrghasy 390 metr, týstik jaq qabyrghasy 212 metr, batys qabyrghasy 480 metr. Shaharystan qorghanynyng shyghys jaghy teginde Shaty ózenin boylap salynghan. Ózen arnasynyng keneni sebepti su shayyp ketken. Qorghannyng qabyrghasy topyraqtan soghylghan, qabyrgha taghany qazir de bar. Naq maydanda tekserip kórgende, qorghan qabyrghasynyng astynghy kendigi 11 de 12 metr, qorghannyng qaldyq biyiktigi tórt metr ainalasynda. Qorghandy qabat-qabat boyynsha shyndap shyqqandyghy kózge anyq kórinedi. Ár retki shyndalghan qabatynyng qalyndyghy segizden jiyrma santiymetrge deyin. Qorghan qabyrghasynyng keybir jerlerining tas nemese kerpishpen jamalghandyghyn anyq kórýge bolady. Shaharstan qorghanynyng batys ontýstik búryshy shyghynqy jasalghan, úzyndyghy 40 metr, kendigi 10 metr. Múnyng qorghan búryshyna salynghan bekinis ekendigi haq. Naq maydannan qaraghanda shaharstan ishinde qúrlystyng qirandysy saqtalmaghan, onyng tek óshkindep bara jatqan izderin ghana kórýge bolady. Ejelgi qala shaharstannyng ortasynda, batys jaq búryshynda diametri 80, 28, 18 metr keletin ýsh tómpeshik bar, tómpeshikterden kerpish, qyshtardyng synyqtary kóptep tabyldy. Mamandar osy tómpeshikterdi qala ortasynyng orny bolsa kerek dep topshylauda. Shaharstandy ainaldyra qazylghan or Shaty ózenimen jalghasyp jatyr. Kezinde Shaty ózeninen su bastaghan boluy mýmkin. Ordyng kendigi 20 dan 40 metrge deyin, terendigi bes metr ainalasynda. Ejelgi qalanyng qirandysynan qaraghanda kezindegi qala qaqpasy batysqa qaraghan bolsa kerek. Naq maydanda tekseru arqyly Shatydaghy ejelgi qalanyng batys jaghynan eki tómpeshik bayqaldy. Tómpeshikting bireui tik tórt búrysh. Týstikten teristikke úzyndyghy 100 metr, shyghystan batysqa kendigi 48 metr. Endigi biri osy úlken tómpeshikten 10 metr shalghayda. Bólek-bólek alty shaghyn tómpeshikten qúralghan. Búl tómpeshikterden kerpish, qysh synyqtary kóptep tabyldy. Soghan qaraghanda kezindegi ónerkәsip pen sauda orny bolsa kerek. Ejelgi qala qirandysynyng manayynan bayaghy zamannyng qystaqtary men suarmaly atyzdardyng ornyn shalyqtyryp otyrmyz. Mine búdan kezindegi bayyrghy qalanyng asa kólemdi rabat rayony bolghandyghyn, ónerkәsibi men saudasy barynsha gýldengenin bile alamyz. bayyrghy qalanyng manayyndaghy ýisin qabirleri men qaladan tabylghan mәdeny múralargha taldau jasay otyryp, Shatydaghy bayyrghy qalany ejelgi ýisin elining jazdyq astanasy nemese sayasi, әkonomika, әskery jaqtardan asa zor manyz alatyn iri qala bolghan dep topshylaugha bolady» («Shinjiyang qoghamdyq ghylymy» jurnaly, 2004-jyl, 4-san, Bolat Kәribayúlynyng maqalasynan, 55-bet).

Al ýisin handyghynyng qysqy ordasy turaly birauyzdy pikir joq. Birspira ghalymdar Qúmtekey bayyrghy qalasyn sol qysqy orda boluy kerek dep boljau aitady. «Qúmtekey bayyrghy qalasy Almaty oblysyndaghy Kegen ózenining sol jaghasynda eki kilometr jerde. Qala júrty shyghystan batysqa qaray eki kilometr, ontýstikten soltistikke qaray bir kilometr jerdi alyp jatyr. Ol jóninde 1895-jyly Larionov, 1898-jyly A.D.Gordeskiy, keyinrek L.F.Semenova, 1956-jyly arheolog Q.A.Aqyshav pen G.A.Qúshaevalar zertteu júmystaryn jýrgizgen. Qala ainalasynan temirlik, kenbúlaq, úzynbúlaq siyaqty mys qortylghan ken oryndaryn, kóptegen qorghan, obalardy tapty. Soghan qarap ghalymdar búl ónirde ejelgi zamanda iri mәdeniyet ortalyghy bolghan degen qorytyndy shygharghan. Jazba derekterde aitylghan 630 myng halqy bar ýisin memleketining astanasy Chigý qalasy Ystyqkólding ontýstiginde yaghny qazirgi Qarqara, Qúmtekey manynda bolu kerek. Qúmtekey qalasynyng ornynan kýigen qysh, kirpish, qúmyra ydystar tabylghan» («Qazaq dalasyndaghy bayyrghy qalalar men ýy qúrlystary», Serjan halyqúly, Ermek Shayahmetúly, Shinjiyang halyq baspasy, 2004-jyl, 77-bet). «Tayau zaman arheologiyasy Ystyqkólding shyghys ontýstiginen Chigý (Shighú) ónirinen Chigý qalasynyng júrtyn jәne basqa zattardy tapty. Shoqan Uәlihanov: Ystyqkólding shyghys ontýstiginen ejelgi qala júrty, júrttan han patshalyghy qúrlystary, han patshalyghy dәuirindegi zattar, oiyp jazylghan qytaysha jazbalar, qala júrty manynan erte zamandaghy aryq-toghan oryny kezikti dep mәlimet etti. Ol múny Qytay tarihy kitaptarynda aitylyp jýrgen Chigý (Shighú) qalasy dep esepteydi» («Qazaq mәdeniyetining tarihy», Sýbihay, Shinjiyang halyq baspasy, 2005-jyl, 256-bet).

«Hannama. Batys ónir shejiresinde»: «Hanysha ýisin eline barghan song ózine arnap saray saldyrdy» dep jazylghan. Han patshalyghynyng Shijýn, Jiei hanyshalary ýisin hangha úzatylghanda kóptegen qyzmetkerlerimen kelgen bolatyn. Olardyng arasynda әrtýrli kәsipting mamandary bolghan. Al eki ortanyng auarayy, klimaty, tabighaty úqsamaghandyqtan hanysha ýisin jerine ýilese almaghan boluy da mýmkin. Sol sebepti ózine arnap saray saldyrghany da ghajap emes. Búl kezinde kólemdi qúrlys bolghan boluy mýmkin. Áriyne, hanysha sarayynyng sәn men saltanaty tipten bólek. Onyng ýstine ol aty alysqa taraghan han patshasynyng hanyshasy, sondyqtan ýisin kýnbiyining osy qúrlysqa erekshe kónil bólerinde gәp joq. Osy saray qúrlysynyng jobalanuy turaly men jeke basymnan ýsh týrli pikirdi ortagha qoyamyn. Birinshi, hanysha ertip kelgen sheberler jaghynan jobalanghan boluy mýmkin. Ekinshi, han patshalyghynyng mәdeniyetine qanyq ýisin oqymystylary jaghynan jobalanghan boluy da mýmkin. Óitkeni azuly, qúdiretti úlystardyng mәdeniyetine qyzyghushylyq bayqatu men úirenu sol zamandaghy ýisinderde bolmaghan dep kim aita alady?!. Ýshinshi, han patshalyghynyng mәdeniyetine qanyq ýisin oqymystylary men han patshasynyng sheberleri birlesip jobalaghan boluy mýmkin. Al osynday kólemdi qúrlysqa kóp enbekkýshting qajet ekeni dausyz, hanyshagha ere kelgen adamdardyng qansha degenmen sany shekti shyghar. Ári onyng barlyghy saray júmysyna júmyldyrylsa hanyshanyng ózge júmystaryn kim isteydi. Mine osy jaghyn eskepsek qúrlysty ýisinderding ózderi jýrgizgen deuimizge әbden bolady.

Osy hanysha sarayy talay ghasyrdy bastan ótkizip baryp taghy da boy kóterdi. 2005-jyly Qúlja qalasynda «Han patshalyghy hanyshalarynyng eskertkish sarayy» salynyp bitip paydalanugha berildi. Búl aumaghy 1780 sharshy metr keletin kólemdi qúrlys sanalady. Ony qatysty qytay mamandar arnauly tekserip-zerttep kórip jobalaghan. Áueli Shijýn men Jiei hanyshalardyng tughan jerine de baryp zertteu júmystaryn alyp barghan. ýisin úlysyna qatysty qayta janghyrtylghan búl qúrlystyng ýisinderding búrynghy ata mekeni Ile de salynghany, әriyne, quanarlyq jayt. Ári qazaq últyna oy tastaytyn sharua. Ýisinderding tikeley úrpaghy bolghan biz qazaqtar ne istey aldyq, qysqasy ýisinderding patshasy Eljau kýnbiyge arnap qúlyptas ta ornata almadyq. Búnyng bәri aldaghy kýnning enshisinde shyghar, bәlkim.

Jalpy alghanda, ejelgi ýisin arhiytekturasy qazaq arhiytekturasynyng týp tamyrlarynyng biri. Óitkeni qazirgi qazaq mәdeniyeti sol etnikalyq úlystardyng mәdeniyeti negizinde qalyptasqan. Onyng bastau kózi — qazaq qúramyn tolyqtyrghan etnikalyq úlystardyng mәdeniyeti bolmaq. Sondyqtan bastau kózdi ashalap arshu qajet.

Ermek Shayahmet, tarihshy

Abai.kz