ۇلتىمىز تەگى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن، الەمدەگى بايىرعى ۇلتتاردىڭ ءبىرى. قاتال تاريحتىڭ سۇزگىسىنەن تايسالماي وتكەن، ءوز اتا ءداستۇرى مەن قاسيەتىن قاز-قالپىندا ساقتاپ، بۇگىنگىگە جەتكىزگەن قازاق حالقىنىڭ دانالىعىنا مويىنسال بولماي تۇرا المايسىڭ. كىسىنى مويىنسال ەتەتىن سول سيپاتتارىنىڭ ءبىرى — ونىڭ وزىندىك قالا مادەنيەتى.

حالقىمىزدىڭ كوشپەندى دالا مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى مۇراگەرى ەكەنىن دۇنيەجۇزى الدەقاشان تانىعان. سونداي-اق ونىڭ قالا مادەنيەتىن قالىپتاستىرعانىن دا ارتەدەن بىلگەن. وزىندىك دالا مادەنيەتى دە، قالا مادەنيەتى دە بار حالىق ەشقاشان توزعان ەمەس. حالقىمىز — انە سونداي وزعان حالىقتاردىڭ ءبىرى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ «قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ۇي قۇرلىستارى» اتتى كىتابىمىزدا سول قازاق دالاسىنداعى كونە قالالاردى ءبىر قاتار جيناقتاپ ءوتىپ ەدىك. ارينە، قالاسى بولعان ۇلتتىڭ دا وزىندىك ارحيتەكتۋراسى بولادى.

قازاق ارحيتەكتۋراسى قازاق حالقى سياقتى تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنان باستاۋ الادى. ايتار بولساق، قازاق جەرىن ادام بالاسى وسىدان 300 مىڭ جىل بۇرىن (پالەوليت داۋىرىنەن باستاپ) مەكەندەگەنى ارحەولوگيالىق قازبالارمەن دالەلدەنىپ وتىر. بۇعان مىسالعا قاراتاۋ وڭىرلەرى مەن بالقاشتىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنان تابىلعان جاي وڭدەلگەن تاس قۇرالدارى بار تومەنگى پالەوليت داۋىرىنە ءتان تۇراقتاردى اتاۋعا بولادى. دەمەك، قازاق ارحيتەكتۋراسى دا ءدال سودان تارتىپ قازىرگە دەيىن الۋان ءتۇرلى وزگەرىستەردى باستان كەشىپ، بۇگىنگىگە جەتتى. ول دا ۇشان-تەڭىز دۇنيە. مەنىڭ بۇل ماقالامدا سول تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسى عانا ءسوز بولادى. ياعني، قازاق ارحيتەكتۋراسىنىڭ ءبىر تامىرى بولعان ۇيسىندەردىڭ ارحيتەكتۋراسى تۋرالى توقتالماقپىن. ءسوزدى باستاۋدان بۇرىن ءۇيسىن ۇلىسى تۋرالى ازعانا ءسوز قوزعاي كەتەيىك.

اجەلگى ۇيسىندەردىڭ قازىرگى قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن تاريح دالەلدەپ وتىر. قىتايدىڭ تاريحي دەرەكتەرىندە ۇيسىندەر ەجەلدەن حىشي كاريدورىنىڭ باتىسىن مەكەندەپ، كەيىن حان پاتشالىعىنىڭ العاشقى مەزگىلىندە (جاڭا ەرادان بۇرىنعى 161-جىلى) باتىسقا ىلە وزەنى اڭعارىنا قونىس اۋدارىپ، بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگى مەن شىعىسىنداعى كەڭ بايتاق رايوندى مەكەندەگەن، ءسويتىپ ولار باتىس وڭىردەگى ءورىسى كەڭ، جان سانى كوپ، ەڭ ءىرى ەلگە اينالدى دەپ جازادى. ولار ءبىر جاعى كوشپەندى بولسا، تاعى ءبىر جاعىنان وتىرىقشى دا بولعان. جەر جىرتىپ، ەگىن ەككەنى ارحەولوگيالىق قازبالاردان دالەلدەنىپ جاتىر. مىسالعا، مۇڭعۇلكۋرە اۋدانىنداعى ءۇيسىن وبالارىنىڭ بىرىنەن تابىلعان ءۇش كيلوگرامم كەلەتىن ءتىل تارىزدەس تەمىر سوقانى، مۇڭعۇلكۋرە اۋدانىنداعى سارىقوبى وباسىنان تابىلعان تاس ديرمەندى، سونداي-اق شاپشال اۋدانى سۇتتىبۇلاق بايىرعى قابىرىنەن شىققان تاستان جاسالعان قول ديىرمەندى اتاۋعا بولادى. بۇنداعى ەكى تاستىڭ ءبىرىنىڭ ديامەترى 34 سانتيمەتر، قالىڭدىعى 9 سانتيمەتر، ورتاسىنداعى تەسىكتىڭ ديامەترى 7 سانتيمەتر، ال تاعى ءبىر تاستىڭ ديامەترى 35 سانتيمەتر، قالىڭدىعى 7 سانتيمەتر، تەسىكتىڭ ديامەترى 6 سانتيمەتر كەلەدى. بۇل ەكى تاستى بىرىكتىرىپ، ورتاسىنداعى تەسىكتەرىنەن اعاش بىلىك وتكىزىپ جاسالعان قول ديىرمەن ەكەنىن بىلۋگە بولادى. ۇستىندەگى تەسىكتەن تۇسىرىلگەن ءدان جانشىلىپ ۇن بولىپ شىعادى. (شينجياڭ مادەنيەت جادىگەرلىگى — ارحەولوگيا زەرتتەۋ ورنى: «شاپشالداعى سۇتتىبۇلاق بايىرعى قابىرى»، «شينجياڭنىڭ مادەنيەت — ارحەولوگيا قىزمەتىندەگى جاڭا تابىستار»، شينجياڭ اسەمونەر — فوتو باسپاسى، 1997-جىل).

بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ءۇيسىن ۇلىسى رايونىنداعى ارحەولوگيالىق تەكسەرۋلەرى ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ءوڭىرى نەگىزىنەن وزەن-كول جاعالارىندا ەكەنىن دالەلدەدى. اقتاستى قىستاۋىنداعى ارحەولوگيالىق تەكسەرۋ ارىق-توعاندارىنىڭ ورنى مەن كولەمى 36 شارشى مەتردەن 150 شارشى مەترگە جەتەتىن ەرتەدەگى ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ جەمىس باعىنىڭ جۇرتىن تاۋىپ، سول كەزدە-اق ولاردا سۇارمالى اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ بولعانىن انىقتادى. زەرتتەۋشىلەر ول ارادان بيداي، قوناق، تارى سيقىلدى ەگىس داقىلدارىن، ول ەگىس داقىلدارىن ۇيسىندەردىڭ تاستان جاسالعان دوڭگەلەك ديىرمەنمەن جارمالاپ ىستەتكەنىن بايقادى. پايدالانۋشىلار قول ديىرمەننىڭ ۇستىڭگى تاسىن تەسىپ، وعان استىق جارمالاعاندا ۇستايتىن قول تۇتقا ورناتقان. وسى ورىننان مۇنان باسقا قولا وراق، ديىرمەن تاسى سيقىلدىلاردا شىقتى («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 219-بەت).

تەگىندە ءۇيسىن ۇلىسىندا قالا دا بولعان. تاريحي جازبالاردا ۇيسىندەردىڭ «چيگۇ» دەگەن قالاسى بولعاندىعى ءسوز بولادى. شوقان ءۋاليحانوۆ: «ىستىقكولدىڭ شىعىس وڭتۇستىگىنەن ەجەلگى قالا جۇرتى، جۇرتتان حان پاتشالىعى قۇرلىستارى، حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى زاتتار، ويىپ جازعان قىتايشا جازبالار، قالا جۇرتى ماڭىنان ەرتە زامانداعى ارىق-توعان ورىندارى كەزىكتى» دەپ مالىمەت بەرەدى. («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 256-بەت). دەمەك، مىنە بۇلاردان ۇيسىندەردىڭ وتىراقتاسىپ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعانىن ايقىن كورگە بولادى. ارينە، وتىراقتاسقان جەردە قۇرلىس بولاتىنى تابيعي. ەندەشە، ولاردىڭ ارحيتەكتۋراسى قانداي؟!

تاريحي جازبالاردا «ءۇيسىن-داد-ۋاننىڭ شىعىس سولتۇستىگىندە، قاشىقتىعى ونان شامامەن ەكى مىڭ لي جەردەگى كوشپەندى ەل» دەلىنگەن. («جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» 1-كىتاپ، 188-بەت. ۇلتتار باسپاسى). ال ولاردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. دەمەك، ءۇيسىن ۇلىسىن كوشپەندى، جارتىلاي كوشپەندى جارتىلاي وتىرىقشى، وتىرىقشى دەپ ءۇش تۇرگە جىكتەۋگە بولادى.

كوشپەندى تۇرمىستىڭ باسپانا جاعدايى

ەلجاۋ بيگە ۇزاتىلعان حان پاتشالىعىنىڭ حانىشاسى ءشيجۇن حانىشانىڭ جازعان مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا كوز سالايىق:

«مەنى ۇزاتتى الەمنىڭ ءبىر جاعىنا،
الىستاعى جات ەلگە — ءۇيسىن حانىنا.
دوڭگەلەك ءۇي، تۋىرلىك تام ورنىنا،
ەت جەپ، ايران ىشەدى اس-سۋىنا». («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 254-بەت).

ولەڭنىڭ «دوڭگەلەك ءۇي، تۋىرلىق تام ورنىنا» دەگەن تارماعىنان ۇيسىندەردىڭ باسپاناسى كيىز ءۇي ەكەنى انىق بوپ تۇر. ول جىعىپ، قايتا قۇراستىرۋعا، الىپ جۇرۋگە ەبدەيلى. كوشپەلى تۇرمىستىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرا الاتىن نەگىزگى باسپانا ءتۇرى. قازاق جەرىندە «كيىز ۇي جاساۋدىڭ ءپرينسيپى جاڭا ەرادان بۇرىن 1-مىڭجىلدىقتىڭ وزىندە-اق بەلگىلى بولعان» («قازاقستان تاريحى»، «اتا مۇرا» باسپاسى، 1996-جىل، الماتى، 230-بەت).

كيىز ءۇيدىڭ قۇرلىمى ونشا كۇردەلى بولماعانىمەن، بىراق، ونى جاساۋ ەداۋىر جوعارى دەڭگەيدەگى قولونەرلىك شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. ونى بوران جىعا المايتىن، سۋ وتپەيتىن، اعاشىن بەرىك، كيىزىن شىمىر ەتىپ جاساۋ كەرەك. ۇيسىندەر بۇل شارتتاردى تۇگەل ورىنداپ، كيىز ءۇيدىڭ تۇلعاسىن الدە قاشان بارلىققا كەلتىرگەن. اۋەلى ۇيسىندەردىڭ الدىندا تاريح ساحاناسىنا شىققان ساقتار دا كيىز ۇي پايدالانۋدى ابدەن يگەرگەن بولاتىن. ىلەدەگى نىلقى اۋدانىنىڭ ابىرالى تاۋىنداعى جارتاس سۋرەتى مۇنىڭ ايقىن دالەلى.

بۇل جارتاس سۋرەتى جونىندە «شينجياڭ ارحەولوگياسى» جۋرنالى 1990-جىلعى 2-سانىندا بىلاي دەپ جازادى: «بۇل ۇي تاقىرىبىنداعى جارتاس سۋرەتى، سۋرەتتىڭ بەتى وڭتۇستىككە قاراعان. استىڭعى وڭ قول جاعىنداعىسى دوڭگەلەك كيىز ۇي، توبەسىندەگى مۇرجادان شىققان ءتۇتىن قۇددى قاۋاشاعىنان شىققان گۇل سياقتى سىرتقا شۇباتىلىپ شىعىپ جاتىر، كيىز ۇيدەگى ويۋ-ورنەكتەر ءتور جاقتى تولتىرىپ تۇر. ءۇيدىڭ تەرىسكەي جاعىندا بىرنەشە ەشكى جايىلىپ ءجۇر، جاقىنىراقتاعى يت سەرگەكتىكپەن كۇزەتۋدە. جالپى سۋرەت قويۋ ساحارالىق ءتۇس الىپ، مالشى ءومىرىن بەينەلەگەن».

سول اتا-بابالاردان مۇرا بولىپ جالعاسقان كيىز ۇي تالاي عاسىردى باستان كەشىپ بۇگىنگىگە جەتىپ وتىر. قازاق حالقى بۇل مۇرادان ءبىر ەلى ايىرىلعان جوق. سوندىقتان دا بولار كيىز ءۇيدى كەيدە «قازاق ءۇي» دەپ اتايتىنى. ۇيسىندەر ءۇيدى كوركەمدەۋ، اشەكەيلەۋ جاعىندا بار ونەرىن سالعان. دامىعان قولونەرى وعان مۇمكىندىك جاراتقان. كەزىندە ۇيسىندەردە ەداۋىر دەڭگەيدە دامىعان مەتال قورىتۋ، توقىماشىلىق، قۇم-بالشىق ىدىستار جاساۋ، سۇيەك-ءمۇيىز مانەرلەۋ، اعاششىلىق، زەرگەرلىك، تەمىرشىلىك، تەرى يلەۋ سياقتى ت.ب. قولونەركاسىپ بار ەدى. ال ويۋ-ورنەك جاعى دا وزىندىك مارەدە ءتۇرلى دامۋلارعا قول جەتكىزگەن. «قازاقتىڭ العاشقى ويۋ-ورنەك ۇلگىلەرى اندرونوۆ مادەنيەتى مەن بايىرعى ساق، عۇن، ءۇيسىن ونەرى مۇرالارىنان گەومەتريالىق، زوومورفتىق (جان-جانۋارلاردىڭ تابيعي جانە فانتاستيكالىق بەينەلەرى), كوگەرىس ورنەك پەن قيال-عاجايىپ ويۋ-ورنەكتەر (اسپاننىڭ، جەردىڭ سيمۆولى) رەتىندە كەزىگەدى. ولار نەگىزىنەن مالشىلىق، ساياتشىلىق، ادەت-عۇرىپ، ءۇي ءىشى جابدىقتارى مەن ءسان-سالتانات بۇيىمدارىن، باتىرلىق قارۋ-قۇرالدارىن اسەمدەۋگە قولدانىلعان. تارتىمدى جاسالىپ، بيازى كوركەمدەلگەن ونەردىڭ كونە مۇرالارى (التىن تاتىلار، اعاشتان، قىشتان وڭدەلگەن، تەرىدەن جاسالعان ىدىستار، تۇكتى گىلەمدەر مەن كەستەلى زاتتار ت.ب.) ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 8-1-عاسىرلارىندا ويۋ-ورنەك ونەرىنىڭ جوعارى دارەجەدە بولعاندىعىن كورسەتەدى» («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» 6-توم، ۇلتتار باسپاسى، 415-بەت).

«تاريحي دەرەكتەردىڭ دايەكتەرىنە نەگىزدەلگەندە، قازاقتاردىڭ ويۋ-ورنەك تاريحى وتە ۇزاق، ول ەرتە زامانداعى ساقتاردىڭ، ۇيسىندەردىڭ مادەنيەتىمەن تىعىز قابىسىپ جاتىر. ولار ساقتاردىڭ، ۇيسىندەردىڭ زيراتتارىنان تاياۋ زاماندا قازىپ الىنعان ويۋ-ورنەكتەرىنە تىم ۇقساپ كەتەدى. مىنە بۇلار قازاق حاندىعى كەزىندەگى ويۋ-ورنەك ونەرلەرىنىڭ ەرتە زامانداعى ساقتاردىڭ، ۇيسىندەردىڭ مادەنيەتىنىڭ جالعاسى جانە دامۋى ەكەندىگىن ايعاقتايدى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 554-بەت).

شاتىدان تابىلعان ۇلكەن قابىردەگى سۇيەك سالىنعان تابىتتىڭ ءتورت جاعىنا اتامزامانعى ويۋلى سىرماق شەگەلەنگەنىن ەسكە الساق ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ ويۋ-ورنەگىنىڭ بۇگىنگى قازاقتاردىڭ ويۋ-ورنەگىنە ۇقساپ كەتەتىنىنە تاڭدانباساق تا بولاتىن ءتارىزدى. «التى قانات اقوردا» دەپ اتالاتىن بايلاردىڭ ءۇيىن الايىق. ءىشى-سىرتىنىڭ بەزەندىرىلۋى، اشەكەيى، ويۋ-ورنەكتەرى، ءۇي جابدىقتارىنىڭ ورنالاسۋى مەن جاسالۋ كوركەمدىگى كوز جاۋىن الادى. بۇلار مۇنداي بولعاندا ءۇيسىن حاندارى مەن بيلەرىنىڭ جاز جايلاۋدا تىگىلگەن وردالارىنىڭ ءسان مەن سالتاناتىن ايتىپ جەتكىزۋ ءتىپتى دە قيىنعا سوعار. كيىز ءۇيدىڭ جاسالۋى، گەومەتريالىق تۇلعاسى، باۋ-شۋلارى، كەرەگە-ۋىقتارى، كيىز ءۇيدىڭ قوس، يتارقا، كۇركە، ابىلايشا سياقتى وزگە تۇرلەرى تۋرالى تالاي ەڭبەكتەر جارىق كورگەن، سوندىقتان مەن ولاردى قايتالامادىم.

ال مىنا ءبىر دەرەككە قاراپ كورەلىك: «حانناما. باتىس ءوڭىر تاراۋى» مەن «تاريحناما. فەرعانا تاراۋىنداعى» دەرەكتەردە، جاڭا ەرادان بۇرىنعى 3-1-عاسىرلاردا، عۇنداردىڭ، ۇيسىندەردىڭ دە كيىز ۇيدە وتىرعاندىعى جازىلعان. اسىرەسە، ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ حان ورداسىنىڭ جاز كەزىندە كوپ دوڭگەلەكتى اربالار ۇستىنە تىگىلگەندىگى جازىلعان («قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى»، شينجياڭ جاستار-ورەندەر باسپاسى، 2006-جىل، 103-بەت). ەندى باركول تاۋلارىنان تابىلعان مىنا ءبىر جارتاس سۇرەتتەرىنە قارالىق:

بۇل سۇرەتتى ءبىر كورگەن ادامعا اربا ەكەنى بەسەنەسىنەن بەلگىلى بولىپ تۇر. ەجەلگى تايپالاردىڭ جەڭىل اربالاردى سوعىس كەزىندە پايدالانعانى تاريحتان جاقسى ءمالىم. مەنشە مۇنى ەكى ءتۇرلى مانگە جيناقتاۋعا بولادى. ءبىرى — شايقاستاردا ىستەتىلگەن سوعىس ارباسى، ال ەندى ءبىرى — الگىندەگى جازبا دەرەكتەگى اربالى ءۇي.

كيىز ءۇيدى اربا ۇستىنە ورناتقانى بولماسا، بۇل كيىز ءۇيدىڭ ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن كيىز ۇيدەن ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. بۇل اربالى ءۇي ارنايى ات نەمەسە وگىز كۇشىمەن ء(بىر تالاي كولىك كۇشى كەتەدى) قوزعالىسقا كەلتىرىلىپ وتىرعان. اربالى ءۇي حان مەن ءبيدىڭ، بايلار مەن بەكتەردىڭ اتاق-داڭقىن، بايلىعىن ايعاقتايدى. كوز جاۋىن الاتىن الۋان جيھازعا تولعان ءۇي ءىشى، اتاعى جەر جارعان شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان اشەكەيلى باۋ-شۋلارى، ويۋ-ورنەكتى اق شاڭقان كيىزدەرى، سانىنە تاڭداي قاعىپ تامسانىپ، سالتاناتى التى قىردىڭ استىنان ەستىلەتىن بۇنداي داڭسالى اربالى ۇيلەرگە قاتارداعى قاراپايىم حالىقتىڭ قولدارى جەتە بەرمەيتىنى شىندىق.

ەجەلگى ۇيسىندەر تابيعاتقا، كۇنگە تابىنعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. «ىلەدەگى ءۇيسىن قابىرىنەن ەرتەدەگى ۇيسىندەردىڭ ولگەن ادامنىڭ باسىن كۇن شىعىسقا قاراتىپ جەرلەگەنىن، قابىردىڭ سىرتقى كورنىسىن كۇن فورماسىندا كۇمبەزدەپ جاساعانىن، كۇمبەز سىرتىنان تاعى ءبىر قابات شەڭبەر فورماسىندا تاس جيناعانىن، سونىمەن بىرگە قابىر توبەسىنە ۇيىلگەن تاستى دا دوڭگەلەكتەپ قويعانىن كورۇگە بولادى. ول كەزدە ۇيسىندەر، قاڭلىلار كۇن قۇدايى ءبىر ساداقكەر ادام، ال نايزاعاي ونىڭ اتقان جەبەسى دەپ ەسەپتەدى. كۇن فورماسى ءۇيسىن، قاڭلى تايپالارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا اسا زور ىقپال جاسادى. ماسەلەن، ۇيسىندەر، قاڭلىلار كيىز ءۇيدى دوڭگەلەك ەتىپ كوتەردى، جايلاۋدا اۋىلدارىن دوڭگەلەك فورماسىندا قوندىردى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 227-بەت).

جايلاۋلاردا اۋىلدى دوڭگەلەك ەتىپ قوندىرۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. قازاقتار ونى «القا-قوتان» دەپ اتايدى. «كيىز ۇيلەردى القا-قوتان ەتىپ، اينالدىرا تىككەن. قازاقتار ونى "قوتان" دەسە، موڭعۇلدار "كۇران" دەيدى. ەكەۋى دە قوراداعى مالدى قورعاۋ، بەكىنىس، قورشاۋ دەگەنگە سايادى. كيىز ۇيلەردىڭ ارالارىنا قاتارلاپ اربا قويىپ (مۇنى كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز), نە ارقان كەرىپ قويادى. ۇيلەردى بۇلاي ورنالاستىرۋ قوراداعى مالدى تەك قاسقىردان ەمەس، ءارى جاۋدان ساقتاۋ ءۇشىن دە قاجەت بولسا كەرەك» («پاراسات» جۋرنالى، 2005-جىل، 5-سان، 29-بەت). القا قوتاننىڭ ورنالاسۋ فورماسى جوعارىداعى ءسۇبىحاي مىرزانىڭ ايتقانىنا سايما-ساي كەلىپ وتىر. القا-قوتاننىڭ مىنا ورنالاسۋ فورماسىنا كوز سالىپ كورەلىك:

سۇرەتتەگى القا-قوتاننىڭ ورنالاسۋ فورماسىنان ءبىر بەكىنىستىڭ، بولماس ءبىر قامال قورعاننىڭ نوبايى شىعىپ تۇرعان جوق پا؟! ارينە، بۇنى كوشپەلى ۇيسىندەردىڭ جايلاۋداعى بەكىنىسى دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. بالكىم، وتىرىقتى ەلدىڭ نەگىزگى قونىستارى دا وسى نەگىزدە دامىعان بولۋى مۇمكىن. بۇنى الدا ايتا جاتارمىز.

جالپى العاندا، قازىرگى قازاقتاردىڭ كيىز ءۇي مادەنيەتى ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ كيىز ۇي مادەنيەتىنىڭ جالعاسى. كيىز ءۇي تۋرالى كوپتەگەن ماقالالار مەن كىتاپتار جاريالاندى. ءارى قازاق حالقىنا دا ابدەن تانىس. سوندىقتان مەن بۇل ماقالامدا كيىز ۇي تۋرالى بۇدان ارتىق كوپ توقتالمايمىن.

جارتىلاي كوشپەندى، جارتىلاي وتىرىقشى تۇرمىستىڭ باسپانا جاعدايى

بۇل قاۋىم كوبىنەسە «قىس قىستاۋدا، جاز جايلاۋدا» دەگەندەي، ءبىر جاعىنان كيىز ۇيلەرمەن كوشىپ جايلاۋعا كەتەتىن، ال تاعى ءبىر جاعىنان قىستا تام ۇيلەر مەن اعاش ۇيلەردە وتىرعان. «جاڭا ەرادان بۇرىنعى 2-1-عاسىرلاردا ۇيسىندەر. قىس ءتۇسىپ، قىستاۋعا بارعاندا، كيىز ۇيدە ەمەس، اعاش ۇيلەردە وتىرعان. ىلە وزەنى القابىندا اعاش كوپ بولعاندىقتان، قىستاۋداعى ۇيلەردى اعاشتان، ياعني ءۇيدىڭ قابىرعاسىن، توبەسىن دوڭبەكتەن جاسادى. ءۇيدىڭ توبەسى شاتىرشا فورماسىندا، كولبەۋ توبەلى جانە جارتىلاي توبەلى (جارىمى بىتەۋ، جارىمى اشىق) بولدى. توبەسىندەگى، قابىرعاسىنداعى اعاشتار ءبىر-بىرىنە قيىستىرىلا، تىستەستىلە قابىستى، قۇرلىمى بەرىك، سىرتى بالشىقپەن سىلاندى. اعاش ۇيگە بىردە ءبىر شەگە ىستەتپەيدى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى»، شينجياڭ جاستار-ورەندەر باسپاسى، 2006-جىل، 325-بەت).

«سىرتىن لايمەن سىلاپ، ەدەنىنە اعاش توسەدى. ونى دا ءبىر-بىرىمەن تىستەستىرىپ ىستەدى، وسىنىڭ بارىنە ءبىر تال شەگە ىستەتپەيدى. قابىرعاعا كىلەم-كىلشە ۇستاپ ءۇيدى وتە جىلىلاپ ۇستادى. قازىردىڭ وزىندە دە ىلەنىڭ تاۋلى وڭىرىندەگى اۋداندارداعى قازاقتاردىڭ قىستاۋلارىنان وسىنداي اعاش ۇيلەر كوپتەپ ۇشىرايدى. بۇل ۇيلەر ءوز ورنىنداعى مول اعاش ماتەريالىنان پايدالانىپ، سول ارانىڭ جاعدايىنا قاراي جاساعان ءبىر ءتۇرلى قۇرلىس فورماسى ەسەپتەلىنەدى. ال ەرتەدەگى ۇيسىندەردىڭ قىستاۋداعى ۇيلەرىنىڭ قانداي ەكەنى بەيمالىم بولعانىمەن، بىراق، ءۇيسىن قابىرلەرىنىڭ اعاشتان جاسالعان جاڭاقىمدارى قازاقتاردىڭ قىستاۋداعى اعاش ۇيلەرىنە ۇقسايدى. ۇيسىندەردىڭ اعاشتان جاسالعان جاڭاقىمدارىنىڭ ءتورت قابىرعاسىن بىتەۋ اعاشتان قيىستىرىپ، تىستەستىرىپ جاساپ، توبەسىن ەكى، ءۇش قابات قاراعايمەن جاپتى، ونىڭ قابىرعالارىنان كيىز قالدىقتارى، كيىز سىرتىنان "米" فورماسىندا شەگەلەنگەن جىڭىشكە تاقتايشالار كەزىكتى. ول جاڭاقىم فورماسىندا جاسالعانىمەن، ءىس جۇزىندە، تىرىلەردىڭ ولگەندەرگە ورنالاستىرعان جەر استى ءۇيى ەسەپتى. سونداي-اق ول قازىرگى ادامداردىڭ قىستاۋ ءۇيىنىڭ فورماسىنا ۇقسايدى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 255-بەت).

«قابىر ءتىرىنىڭ ولىگە سالعان جەر استى جاتىن بولمەسى، ول سول كەزدەگى ءۇي-جاي تۇرمىسىن بارىنشا انىق اڭىس ەتەدى. ال مۇنداي اقىم ءپىشىنى قازىرگى كىشكەنە اعاش ۇيلەردىڭ كەيپىنەن اۋمايدى. ولاردى ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ كيىز ۇيدەن باسقا تاعى ءبىر تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ نۇسقاسى دەۋگە ءبىزدىڭ فاكتىلەرىمىز تولىق». («ءۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ»، ۋاڭ مينجي، ۋاڭ بينحۋا، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1989-جىل، 33-بەت).

ەجەلگى ۇيسىندەر شامان دىنىنە سەنىپ، اتا-بابا ارۋاعىنا تابىنعان ەدى. ولار «رۋح ماڭگى ولمەيدى، ادامدار باقي دۇنيەدە ءپاني دۇنيەدەگى سياقتى ءومىر وتكىزەدى» دەپ ويلاعان. سوندىقتان قابىر قۇرلىسىن ەرەكشە شەبەرلىكپەن، جىڭىشكەلىكپەن جاساپ، قابىرگە اداممەن قوسا بۇيىمدارىن، ايتالىق قارۋ-جاراق، ىدىس-اياق، ەر-تۇرمان، تىرشىلىگىندە ەر قاناتى بولعان اتىن ت.ب. نارسەلەرىن كومگەن. ءۇيسىن قابىرلەرىنىڭ كوپ ساندىسى اعاش قۇرىلىمدى قابىرلەر. جوعارعى سۇرەتتەن قابىردەگى اعاشتاردىڭ ءوزارا جىمداسۋى مەن قابىرگە بۇرىشتاردىڭ قيىستىرىلۋى اسا شەبەرلىكپەن جاسالعانىن بايقاۋعا بولادى. وسىنداي قابىردى جاساي بىلگەن ادام جەر بەتىندە، ءوزى ءپاني دۇنيەدە تۇراتىن باسپانا ءۇيىن جاساي المايدى دەگەنگە كىم سەنەدى. ونىڭ ۇستىنە ۇيسىندەر مەتال قۇرالدارىن دا ىستەتە بىلگەن تۇرسا. پىشاق، بالتا، كەتپەن، وراق ت.ب. وندىرىستىك قۇرالدارعا ۇيسىندەر سول زاماننىڭ وزىندە-اق يە بولعان. شاتىداعى ۇلكەن قابىردەن تابىلعان تەمىر پىشاق، تەمىر كەزدىك، سۇرگى، ارا، بۇرعى، ءتورت بۇرىشتى كۇرەك، شوت، بالتا، وراق، قازان سەكىلدى زاتتار بۇنىڭ ايقىن دالەلى.

نىلقى اۋدانىنىڭ تۇستىگىندەگى نۇرالىسايدان تابىلعان مىس كەنى

كەزىندەگى ساقتار مەن ۇيسىندەردە مىس قورىتۋ تەحنيكاسىنىڭ بولعاندىعىن دالەلدەدى. ارحەولوگتار بۇل مىس كەنىنىڭ بۇدان 2500 جىل بۇرىن پايدالانىلعانىن ناقتىلادى. دەمەك، ۇيسىندەر وسى قۇرالداردىڭ ارقاسىندا اعاش ءۇيدى تۇرعىزعان. اعاش ماتەريالىنىڭ قىسىمعا، يۋگە شىدامدىلىعى جاقسى. ءارى كەپكەن اعاشتىڭ شىرۋگە قارسىلىق قۋاتى وتە جوعارى بولادى. سوندىقتان دا بولار ەجەلگى قابىرلەردەگى اعاشتاردىڭ كۇنى بۇگىنگىگە دەيىن جەتىپ وتىرعانى. ىلە اڭعارى نەگىزىنەن ورماندى كەلەدى دە، اعاشتار كوپ وسەدى. مۇنىڭ ءوزى ۇيسىندەردى مول قۇرلىس ماتەريالدارىمەن (اعاش ماتەريالدارى) قامدادى. مىسالعا، «60-جىلدارداعى مۇزارت تاۋى اۋزىنداعى (شاتىداعى) ۇلكەن قابىردىڭ اقىمى ءتورتبۇرىش فورمالى بولىپ، ۇزىندىعى 6 مەتر، ەنى 4 مەتر، تەرەڭدىگى 4 مەتر، كولەمى 100 تەكشە مەترگە جۋىق، دولبارلاپ كورگەندە وعان 50 تەكشە مەتر اعاش ىستەتىلگەن. اقىمنىڭ ءتورت قابىرعاسى ديامەترى 20-30 سانتيمەتر كەلەتىن قاراعايلاردان قيۋلاستىرىپ قالانعان. توبەسى 3-4 قابات اعاشپەن جابىلعان» («ءۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ»، ۋاڭ مينجي، ۋاڭ بينحۋا، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1989-جىل، 57-بەت).

ءبىز بۇدان اۋدانى 20 نەشە كۆادرات مەترلىك اعاش ءۇيدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋىمىزگە ابدەن بولادى. ول اعاش ءۇيدىڭ قابىرعالارىنىڭ قالاي جىمداسقانى جوعارعى سۇرەتتەن ايقىن كورىپ تۇر. ارحەولوگيالىق قازبالار بارىسىندا تابىلعان كوپتەگەن مۇرالاردا، قازىرگى قازاق حالقى قونىستانىپ وتىرعان كەڭ-بايتاق دالادا، ەرتە زاماندا قونىستانعان تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ (كوشپەندىلەر جانە جارتىلاي كوشپەندىلەردىڭ) كۇمبەز تارىزدەس (قازىرگى قازاق ءۇيى ءتارىزدى) توبەسى اعاشپەن دوڭگەلەنتە جابىلعان ۇيلەردە وتىرعانىن دالەلدەدى. ۇيسىندەردە بۇدان قاعىس قالعان جوق. دەمەك، ءبىز ۇيسىندەردىڭ قابىر قۇرلىسىنان ءارى جوعارىدا باياندالعان جازبا ماتەريالدارعا نەگىزدەلىپ ۇيسىندەردىڭ اعاش ۇيلەرى نەگىزىنەن مىنانداي بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدى تۇجىرىمدار جاساۋىمىزعا بولادى.

مىنا وڭ جاقتاعى اعاش ءۇيدىڭ ىشكى كورىنىسىندەگى قابىرعانىڭ جىمداسۋى شاتىداعى قابىر قابىرعاسىمەن بىردەي ەكەنى ءبىلىنىپ تۇر. ال اعاش ۇيلەردىڭ توبەسى كەيدە شاتىرشا، كەيدە كۇمبەزدەپ جابىلادى. ونىڭ توبەسىنە الدىمەن اعاش، ودان سوڭ بويرا (شي نەمەسە ءجيى سالىنعان اعاش بۇتاقتارىمەن) جاۋىپ ونىڭ ۇستىنەن توپىراق، لاي سالىپ جاسايدى. بويرا دەمەكشى ءسۇبىحاي مىرزا: «ءۇيسىن قابىرىنەن قازىپ الىنعان ءۇش قىرلى جەبە ۇشى، بويرا سىقىلدى ماتەريالدار سول كەزدە سۇيەك جابدىقتار جاساۋ، قامىس توقۋ ونەرىنىڭ وركەندەگەنىن تۇسىندىرەدى» دەيدى («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 224-بەت).

مەنشە ول شي بولۋى مۇمكىن، ويتكەنى شي توقۋ ونەرى قازاق اراسىندا اتام زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى ىلە رايونىنداعى ءۇيسىن قابىرلەرىنەن ورنەكتەلىپ توقىلعان شي تابىلعان بولاتىن.

قازىر قازاق دالاسىنان اعاش ۇيلەردىڭ الۋان ءتۇرلى فورماسىن كەزدەستىرەمىز. مىنا ءبىر تۇرلەرى دە سول زاماندا جارىققا شىعىپ، بۇگىنگە جەتكەن بولۋى مۇمكىن.

ءۇيسىن قىستاۋلارىنداعى باسپانانىڭ تاعى ءبىر تۇرلەرى — تاس ءۇي، جەر تولە سياقتىلار. تاستان جاسالعان ۇيلەردىڭ قابىرعالارى تاستان قالانىپ، توبەسى ۇساق اعاشتارمەن جابىلعان. كەزىندە باركولدەن ۇزىندىعى 30 مەتر، ەنى 20 مەتر كەلەتىن تاس ءۇيىندىسى تابىلىپ، ونى قازىپ تەكسەرگەندە تاستان جاسالعان ءۇي ەكەنى انىقتالعان. ءارى بۇل جەردەگى ۇيلەردىڭ ەسىكتەرىنىڭ كوپشىلىگى شىعىسقا قاراعان. بۇنداي ۇيلەر مۇڭعۇلكۋرە تاۋلى رايونىنان دا كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل ۇيلەردىڭ ەسىكتەرىنىڭ كۇنشىعىسقا قاراۋى كەزىندەگى ۇيسىندەردىڭ كۇنگە تابىنعاندىعىنىڭ بەلگىسى.

تاس ۇيلەردىڭ جەر تولەگە ۇقساپ كەتەتىن تاعى ءبىر ءتۇرى بار. بۇنى ىلە رايونىنداعى قازاقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىستەتىپ كەلەدى. كوبىنەسە قىستاۋلىقتاردا پايدالانادى. مىسالعا، سايرامنىڭ سانتاي دەگەن جەرىنەن بۇنداي ۇيلەردى ءوز كوزىممەن كورگەن بولاتىنمىن. ونى جەرگىلىكتى قازاقتار «توشالا» دەپ اتايدى ەكەن. ولاردىڭ جازىقتىق قيماسى كوبىنەسە دوڭگەلەك نەمەسە ءتورتبۇرىش فورماسىندا بولىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى تاس قالاۋدىڭ شەبەرى نۇرقامال دەگەن جىگىتتىڭ ايتۋىنشا: جەردى قازىپ ءۇيدىڭ ورنىن دايارلاعاننان كەيىن، قابىرعالارىن تاعاننان تارتىپ توبەسىنە دەيىن تاسپەن قالاپ شىعارادى ەكەن دە، توبەسىن اعاش بۇتاقتارىمەن جاۋىپ لايمەن سىلاپ تاستايدى ەكەن. بۇرىن ءۇيدىڭ ءىشى سول تاسپەن قالاعان قالپىنشا قالاتىن ءتارىزدى، ال قازىر تاستىڭ بەتىن لايمەن ادەمىلەپ سىلاپ تاستايتىن بولعان. نۇركامال توشالا سالۋمەن قاتار اعاش ءۇيدى دە سالاتىن كورىنەدى. سوناۋ تاۋ باۋرايىندا سالىنعان اعاش ۇيلەردى دە بارىپ كوردىم، فورماسى مەن جاسالۋ تەحنيكاسى ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن اعاش ۇيلەرمەن ۇقساس. مەنشە بۇل «توشالالار» بايىرعى ءۇيسىن زامانىنان قالعان جەر تولەلەردىڭ سارقىنشاعى بولماق.

ەندى جەر تولەلەرگە كەلسەك، الدىمەن مىنا ءبىر ارحەولوگيالىق مالىمەتكە قاراپ كورەلىك، قىتاي عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ فيليالى ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگيا ەكسپەديتسياسى كۇنەس اۋدانى تەلقارا («شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالىنىڭ 1995-جىلعى 1-سانىنداعى ساعىنتاي سۇڭعاتايۇلىنىڭ ماقالاسىندا بۇل ارانى «ءوندىرىس قۇرلىس بيڭتۋانى 71-پولك بالىقشىلىق الاڭى» دەپ اتاسا، ال بەلگىلى تاريحشى، عالىم اعامىز جاقىپ ءجۇنىسۇلى بۇل جەردىڭ بۇرىنعى اتاۋى بويىنشا «تەلقارا» دەپ العان. مەندە سول بويىنشا الدىم.) ىلە ايماعىنىڭ كۇنەس اۋدانىنداعى كۇنەس وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان ەجەلگى قىستاۋ-قونىس جۇرتىن قازىپ تەكسەرگەن كەزدە جۇرتتان 25 كۇلدىكتىڭ ورنى، 13 اۋىز تۇرعىن ءۇيدىڭ جانە ءبىر داۋال تامنىڭ ءىزى، 6 وبا، سونداي-اق ءبىر سىپىرا زاتتار تابىلعان. بۇل جۇرتتىڭ ءبىر جاعىن كۇنەس وزەنىنىڭ سۋى شايىپ كەتىپتى.

«ءبىز تومەندە ءىزى ءبىرشاما تولىق ساقتالعان قونىس جۇرتتىڭ 3-4-بولىگىمەن تانىستىرامىز. جۇرتتىڭ 3-بولىگى باتىس جاققا ورنالاسقان، وندا ءاربىرىنىڭ اۋماعى 5×5 مەتر كەلەتىن جەتى شۇرف تارتىلىپ، قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. جۇرتتىڭ وت ءشوپ وسكەن شىمدى قاباتىن ارشىعان سوڭ، جالاڭ مادەني قابات بايقالعان. جۇرتتان جيىنى 14 كۇلدىكتىڭ ورنى، 8 تۇرعىن ءۇيدىڭ ءىزى، 3 وشاقتىڭ ورنى، ءبىر داۋال تامنىڭ ءىزى، 2 وبا جانە ءبىر ءتىندىرىندى شۇڭقىر تابىلعان، جۇرتتىڭ 4-بولىگى شىعىس جاققا ورنالاسقان، وندا ەكى شۇرف تارتىلىپ قازىلعان، اۋماعى 120 شارشى مەتر، ەسكەرتكىشتەر قۇرلىس جۇرگەن كەزدە بۇزىلعان، جۇرتتان 12 كۇلدىكتىڭ ورنى، 3 وشاقتىڭ ورنى، 4 تۇرعىن ءۇيدىڭ جۇرتى جانە 2 وبا تابىلعان. كۇلدىكتەردىڭ فورماسى ءار الۋان: دوڭگەلەك، ۇزىنشاق نەمەسە تراپەتسيا فورمالى، ال تۇرعىن ۇيلەردىڭ دەنى جارتىلاي جەر تولە سەكىلدى ۇيلەر. فورماسى جاعىنان كەيبىرەۋلەرى ۇزىنشاق. مىسالى، F8 ءۇيى، ۇزىندىعى 3.92 مەتر، كەڭدىگى 1.8-2.5 مەتر، جەردەن قازىلعان بولىگىنىڭ تەرەڭدىگى 0.56 مەتر، ءۇي ىرگەسىندە جەتى جەردە تىرەۋدىڭ ءىزى بار، كەيبىرەۋى دوڭگەلەك فورمالى، مىسالى F4 ءۇيى، ديامەترى 2.84 مەتر، ورتاسىندا تىرەۋدىڭ ءىزى بار.

جۇرتتىڭ 3-بولىگىندەگى داۋال تامنىڭ ءىزىنىڭ ۇزىندىعى 23.84 مەتر، توپىراقتان سوعىلعان. جۇرتتان تابىلعان قىش بۇيىمداردان قىش ۇرشىقتان وزگەسى تۇگەل دەرلىك ىدىستاردىڭ سىنىق بولشەكتەرى، كوپشىلىگىنىڭ ويۋ-ورنەگى جوق، ال بىرەن ساران بوياۋلى ورنەگى بار قىش ىدىستىڭ سىنىقتارى بار بولعانىمەن، ورنەكتەرى تانىلمايدى. بۇلاردان تىس جۇرتتان 13 ءدان ۇككىش تاس، 12 تاس توقپاق، تاس شار، سۇيەكتەن جاسالعان جەبەنىڭ ماساعى، قولا تۇيرەۋىش، تەمىر بۇيىمنىڭ شىرىگى ت.ب. بار» («شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالىنىڭ 1995-جىلعى 1-سان، 54-بەت).

ارحەولوگتار اتالعان بۇل قىستاۋ-قونىستىڭ جۇرتى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى جەتىسۋدىڭ كەگەن وزەنى اڭعارىنان (ىلەنىڭ ورتا اڭعارىنا جاتادى) تابىلعان ۇيسىندەردىڭ اقتاس II قىستاۋ، تۇرار-جاي جۇرتىمەن ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس ەرەكشەلىگى، تابىلعان زاتتاردىڭ سيپاتى، مادەنيەت جاعىنان وتە جاقىن، ۇقساس دەپ قارايدى. دەمەك، بۇل جۇرت ءبىر جاعىنان ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ قىستاۋلىعى بولسا، تاعى ءبىر جاعىنان ۇيسىندەردىڭ ءمالىم دارەجەدە وتىراقتانعانىن دالەلدەيدى. ءارى جۇرتتان ءدان ۇككىش تاستىڭ تابىلۋى دا ولاردىڭ كەزىندە ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن بەينەلەيدى. بۇل جەردەگى جارتىلاي جەرتولەنىڭ جەردەن جارتى مەتردەن استام قازىلىپ بارىپ كوتەرىلۋى قازىرگى سايرام بويىنداعى قازاقتاردىڭ «توشالاسىمەن» ۇندەسىپ جاتپاي ما. جالپى قازاق ارحيتەكتۋراسى العاشقى ۇڭگىرلەردەن باستاۋ الادى. ۇڭگىردەن شىعىپ، جەردى قازىپ باسپانا سالعان. ول بۇتىندەي جەرتولە ەسەپتەلەدى. سودان تارتىپ، باسپاناسىن ء(ۇيىن) بىرتە-بىرتە جەر بەتىنە كوتەرىپ شىعارعان. تەلقاراداعى ۇيسىندەردىڭ جارتىلاي جەرتولەلەرى سونىڭ دالەلى. ول قازاق ارحيتەكتۋراسىنىڭ دامۋ باسقىشىن، ياعني بەلگىلى ءبىر داۋىردەگى دەڭگەيىن كورسەتەدى.

ۇيسىندەردىڭ قىستاۋداعى جەرتولەلەرىنەن باسقا وسى ارادا تاعى ءبىر قۇرلىس ءتۇرىن ايتا كەتەيىك، جوعارىدا ءبىز ولار كۇمبەز تارىزدەس (قازاق ءۇي فورمالى) ۇيدە وتىرادى دەپ كەلىپ كۇمبەز ءتارىزدى اعاش ءۇيدى ايتىپ ەدىك. ونىڭ ەكى ءتۇرى بار، ءبىرى — ايتىلىپ كەتكەن كۇمبەز ءتارىزدى اعاش ۇي، ەندى ءبىرى — كۇمبەز ءتارىزدى (ناق قازاق ءۇي فورماسىندا) تاستان نەمەسە كەسەكتەن جاسالعان ءۇي. بۇنداي ۇيلەر قازىر التاي رايونىندا كوپ قولدانىلادى. ونى «توشالا» دەپ اتايدى. اتاپ ايتقاندا، وسى «توشالا» مەن ءبىز ايتىپ كەتكەن تاس ءۇي — كوشپەندى شارۋاشىلىقتاردىڭ سان عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان تۇراقتى ءۇي فورماسى ەسەپتەلىنەدى. ول (توشالا) قازاق حالقىنىڭ باياعىدان بەرى تۇرمىس پەن وندىرىستە پايدالانىپ كەلە جاتقان باسپاناسى. «بۇل ءۇي سىرتقى فورماسى جاعىنان كيىز ۇيگە ۇقساپ قالعانىمەن نەگىزگى قاڭقاسى ەكى بولىكتەن قۇرالادى. استىڭعى بولىگى (كەرەگەسى) بىردەي ۇزىندىقتاعى اعاش (سىرعاۋى) بىردەي ارالىق قالدىرىلىپ جەرگە دوڭگەلەنتە شانشىپ ورناتىلادى دا، ءىشى-سىرتى بالشىقپەن سىلانادى. كەيبىر توشالالاردا اعاشتىڭ ورنىنا تاس پەن كەسەك قولدانىلادى. ال ۇستىڭگى بولىگى جاڭاعى اعاشتىڭ ۇستىنە جالعاستىرا التى اعاشتى ايقاستىرۋ ارقىلى (التى بۇرىش فورما) التى بۇرىش جاسالادى. سونان سوڭ ۇستىنە قاراي ءار ەكى اعاشتىڭ ورتاسىن تۇتاستىرىپ تاعى دا التى اعاش ايقاستىرىلادى. وسىلايشا ايقاستىرا وتىرىپ سوڭىندا كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى سياقتى ساڭلاۋ قالدىرىلادى. سودان كەيىن وسى اعاشتىڭ سىرتى شيمەن جابىلىپ، بالشىقپەن سىلانادى» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەتۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 171-بەت). بۇل ءۇي جازدا سالقىن، قىستا جىلى بولۋ ەرەكشەلىگىنە يە.

وتىرىقشى (وتىرىقتانعان) تۇرمىستىڭ باسپانا جاعدايى

بۇعان كۇنەستەگى تەلقارا قونىس-جۇرتى تيۆتىك مىسال بولا الادى. بۇنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەيبىرى تاستان قالانعان بولسا، كەيبىرى توپىراقتان سوعىلعان. ۇيلەر جەر وشاقتارىمەن جىلىتىلىپ، جارىقتاندىرىلعان، ءارى وندا تاماق تا ىستەلگەن. ءبىز ونىڭ جالپى جاعدايىن جوعارىدا ەگجەي-تەگجەيلى ايتقاندىقتان قازىر قايتالاپ وتىرمادىق.

ال قىتاي تاريحنامالارىندا ۇيسىندەردىڭ «چيگۇ» دەگەن قالاسى بولعاندىعى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر ايتىلعان. بۇل جالپاق جۇرتقا جاقسى ءمالىم بولعان دۇنيە. كەزىندە ءۇيسىن ەلىندە 129 مىڭ ءتۇتىن، 630 مىڭ ادام، 188 مىڭ 800 سايلاۋىت اسكەر بولىپ، جان سانى مەن قوسىن قۋاتى جاعىنان سول زاماندا باتىس وڭىردەگى 40 مەملەكەتتىڭ جالپى قوسىندىسىنان الدە قايدا ارتىق بولعان. تاريحشىلار: «باتىس وڭىردەگى مەيلىنشە كۇشەيگەن، قۇدىرەتتى مەملەكەت» دەپ بەكەرگە ايتپاعان. جان سانى جاعىنان وسىنشاما دامىعان قۇدىرەتتى مەملەكەتتىڭ قالا كەنتتەرى بولماۋى مۇمكىن ەمەس قوي. «ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 1-مىڭجىلدىق پەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 1-عاسىرىندا قازاق دالاسىن مەكەندەگەن بايىرعى ساق، عۇن، ءۇيسىن تايپالارىنىڭ كوشپەلى جاعدايعا لايىقتالعان كيىز ۇيلەرىمەن قاتار بالشىقتان دومبازداپ نەمەسە ءىرى مولشەردەگى شيكى كىرپىشتەن قالانعان تۇراقتى باسپانالارى (شىرىك رابات، ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 5-2-عاسىر، ءبابىش مولا، ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 4-2-عاسىر) بولدى. ادەتتە مۇنداي قونىستار ور نەمەسە قاما-قابىرعالارمەن (قالىڭدىعى 5 مەترگە دەيىن) قورشالدى. سىرداريا جانە وعان قۇياتىن وزەندەر بويىنداعى وسى تەكتى قونىستاردىڭ سالىنۋ جوباسى كوبىنەسە دوڭگەلەك، سوپاق نەمەسە تاعا ۇقساس يمەك بولىپ كەلدى. ءۇيسىن مەن قاڭلى تايپالارىندا تۇراقتى بەكىنىس قونىستارمەن (التىناسار) قاتار وردا-قالالار بولعانى ءمالىم. ولار: جەتىسۋداعى شىعۇشەن، سىرداريا بويىنداعى بيتيان قالاسى» («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» 6-توم، ۇلتتار باسپاسى، 359-بەت).

وسى شىعۇشەن ياعني چيگۇ قالاسى سول كەزدە ۇيسىندەردىڭ ەلورداسى سانالعان. تۇراقتى قونىستاردىڭ دوڭگەلەك نەمەسە تاعا ۇقساس يمەك بولۋى سول كەزدەگى ساقتار مەن ۇيسىندەردىڭ تابيعاتقا (كۇن مەن ايعا) تابىنعاندىعىن بەينەلەيدى. ولاردىڭ اۋىلدارىن كۇن فورماسىندا دوڭگەلەكتەپ (القا-قوتان) قوندىراتىنىن ايتىپ وتكەنبىز. سول القا-قوتاننىڭ جايعاسىمى ءبىر بەكىنىستىڭ نەمەسە قورعاننىڭ نوبايىن كوز الدىعا ەلەستەتەدى. بۇنداي بەكىنىستەر دوڭگەلەك فورمالى دا، ءتورتبۇرىش فورمالى دا بولىپ كەلەدى. ونىڭ ور نەمەسە قالىڭ قابىرعالارمەن قورشالۋى بەكىنىستىڭ قورعانىستىق ءرولىن بەينەلەيدى. ول زامان ارينە بىلەكتىڭ كۇشى، اق نايزانىڭ ۇشىندا جاۋاپتاساتىن زامان. سوندىقتان قورعانا بىلۋدە ماڭىزدى.

مەنشە قازاق دالاسىنداعى كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا اۋىسقان ەڭ العاشقى بايىرعى قالالار وسى نەگىزدە دامىعان بولۋى مۇمكىن. بۇل تاعى دا ىشكەرىلەي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. ال تاعى ءبىر جاعىنان «ەجەلگى كوشپەلى تايپالاردىڭ وزدەرى دە بەكىنىس، قامال، قورعان سالىپ ءوز تەرريتورياسىن قورعادى» دەگەن كوزقاراستاردا ايتىلادى. مۇڭعۇلكۋرەدەن تابىلعان قۇتىعۇر قورعانى دا سول ەجەلگى ساق، ءۇيسىن تايپالارىنان قالعان بەكىنىس ورنى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ارحەولوگتار بۇل جەردەن ەگىنشىلىككە قاتىستى دەرەك كوزىن تابا العان جوق. ەگەر ول قورعان ساق، ءۇيسىن زامانىنان كەيىن سالىنعان بولسا ءسوزسىز تۇردە ەگىنشىلىككە قاتىستى زاتتىق ماتەريالدار نەمەسە بەلگىلى دارەجەدەگى وتىرىقتانعان تۇرمىستىڭ قالدىقتارى تابىلار ەدى. ال حان پاتشالىعى سياقتى پاتشالىقتاردىڭ باتىس وڭىردە سالعان اسكەري قامالى ما دەيىن دەسەڭ، ولارعا قاتىستى ەشقانداي ارحەولوگيالىق قازبالار تابىلعان جوق. تىم بولماسا حان اسكەرلەرىنىڭ تۇراعىنىڭ جۇرناعى نەمەسە ولار ىشكى قىتايدان الا كەلگەن زاتتاردىڭ قالدىعى تابىلۋى كەرەك ەدى. وكىنىشكە وراي بۇلاي ەمەس، سوندىقتان ونى ەجەلگى ساق، ۇيسىندەردىڭ كوشپەلى تايپالارىنىڭ ءوزىن قورعاۋ ماقساتىندا جاساعان بەكىنىس ورنى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى. «بۇل قورعان مۇڭعۇلكۋرەنىڭ باتىس وڭتۇستىگىندە. اۋدان قالاشىعىنان 61 كيلومەتر شالعاي. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1815 مەتر بيىك. قۇتىعۇر قورعانى تۇستىك جانە تەرىستىك بولىپ، ەكى بولىكتەن قۇرالعان. قورعان ءار 20 سانتيمەتردى ءبىر قابات ەتىپ شىڭداپ، سارى توپىراقتان سوعىلعان. تەرىستىك قورعان: تەرىستىك قورعاننىڭ تەرىسكەي قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى 52 مەتر، تۇستىك قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى 45 مەتر، شىعىس قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى 55 مەتر، باتىس قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى 52 مەتر. قورعان استىڭعى كەڭدىگى ءتورت مەتر كەلەدى. قورعاننىڭ ءدال ورتاسىندا ديامەترى التى مەتر كەلەتىن دوڭگەلەك بەكىنىستىڭ ورنى بار. ارحەولوگتار قورعان ىشىنەن كەرپىش سىنىقتارىن بايقاعان. تۇستىك قورعان: تۇستىك قورعاننىڭ تەرىسكەي قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى 52.2 مەتر، وڭتۇستىك ۇزىندىعى 54 مەتر، شىعىس ۇزىندىعى 49 مەتر، باتىس ۇزىندىعى 54.4 مەتر كەلەدى. قابىرعاسىنىڭ استىڭعى كەڭدىگى سەگىز مەتر، قورعان قاقپاسى شىعىس جاقتاعى قابىرعاسىنىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان، قورعان ءىشى تۇگەلىمەن تەگىستەلگەن، باسقاشا قۇرلىس ىزدەرى بايقالعان جوق. بۇل قورعاننىڭ كولەمى شاعىن بولعانىمەن ءتاڭىر تاۋىنا كىرەر شاتقالدىڭ اۋزىنا ورنالاسقان، شاتقالدان كىرىپ تاۋ اسسا اقسۋ ايماعىنىڭ باي اۋدانىنا بارۋعا بولادى. قورعاننىڭ شىعىسى مەن باتىسى اقسۋ وزەنى مەن شاتى وزەنى اڭعارلارىن تۇتاستىرىپ جاتادى. قورعاننىڭ جاعىراپيالىق ورنىنان قۇتىعۇر قورعانى كەزىندە اسا ماڭىزدى اسكەري قامال بولعانىن اڭعارۋعا بولادى» («شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى، 2004-جىل، 4-سان، بولات كارىبايۇلىنىڭ ماقالاسى، 53-بەت). ىلەنىڭ توعىزتاراۋ اۋدانىنان تابىلعان اعارسىن قورعانى دا وسىعان ۇقساپ كەتەدى. اۋەلى اعارسىن قورعانىنىڭ تۇستىگىندە جۇزدەن استام ءۇيسىن قابىرلەرى بار. ودان باسقا ەجەلگى ءۇيسىن مەن قاڭلى وڭىرلەرىندە 6-, 11-عاسىرلار اراسىندا ءبىرشاما جوعارى دارەجەدەگى قالا مادەنيەتى بولعانىن راستايتىن ارحەولوگيالىق مالىمەتتەر بار. مىسالعا، قازاقستان جەرىندەگى ارحەولوگيالىق قازىندىلار بۇرىنعى ءۇيسىن، قاڭلى وڭىرلەرىنەن 6-, 11-عاسىرلار تۇسىنداعى «جۇزدەگەن ەسكى كەنتتەر مەن قالالاردىڭ ورنى تابىلعانىن كورسەتتى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 327-بەت). سولاردىڭ ءبىرى — التىناسار. ول كەزىندەگى ءۇيسىن مەن قاڭلى تايپالارىنىڭ بەكىنىس قونىستارى بولىپ، دامي كەلە قالاعا اينالعان. ونىڭ ورنى «قۋان داريانىڭ قۇرعاعان ەسكى ارناسىنىڭ جاعاسىندا. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 1-7-عاسىرىنا تۇرا كەلەدى. قالانىڭ جۇرتىن 1946-جىلى حورەزم ارحەل ەكسپەديتسياسى زەرتتەگەن. 1948-1950-جىلداردا قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. قالانىڭ كولەمى 16 گەكتار. تۇرعىن ۇي قۇرلىستارىنىڭ جۇرناقتارى ساقتالعان. ونىڭ نەگىزگىسى ەكەۋ. ءبىرىنشىسى ۇلكەن ءۇي، كولەمى 150 × 150 مەتر، بيىكتىگى 12-15 مەتر. ال ەكىنشىسى كىشى ءۇي، ول ولىكتەردى جەرلەۋگە ارنالعان. ودان باسقا دوڭگەلەك جانە تىك بۇرىشتى داۋال قورشاۋلار بار. ولاردىڭ نەگە ىستەتىلگەنى بەلگىسىز. قازبا جۇمىسى التىناساردىڭ 1-4-عاسىرعا جاتاتىن تومەنگى جانە 4-7-عاسىرعا جاتاتىن جوعارعى مادەني قاباتتارعا بولىنەتىنىن دالەلدەدى. قالا حالقى مال شارۋاشىلىعىمەن دە، ەگىن شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسقان. تاعى بۇل قالادا پاتريحالدىق قۇل يەلەنۋشىلىك قاتىناس بولعان ءتارىزدى» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەتۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 21-بەت). ايتپاقشى، ءۇيسىن، قاڭلى ۇلىلى ەكى حان پاتشالىعى داۋىرىندە قۇلدىق قوعامدا بولاتىن. ال ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 2-عاسىرىنان كەيىن فەودالدىق قوعامعا ءوتتى. ۇيسىندەردىڭ قۇلدىق قوعامدا بولعاندىعىنىڭ ايقىن دالەلى ولاردىڭ توبە بولىپ جاتقان قابىر قۇرلىسىنان ايقىن كورىنەدى. مىسالعا، شاتى جايلاۋىنداعى قابىردى الار بولساق، ونداعى «ۇيىلگەن توپىراقتىڭ كولەمى 10 مىڭ تەكشە مەتر كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ۇيگەن توپىراق تەگىندە شەتىنەن شىڭدالىپ تۇيۇلگەن، وسىنداي الىپ ءۇيىندىنى قازۋ، تاسۋ، ءۇيۋ، بىرتە-بىرتە ءتۇيىپ شىعۋ سەكىلدى ەنبەك بارىسىنا تالداۋ جاساعاندا، وعان 30 مىڭ ساعات شاماسىندا جۇمىس كۇنى كەتەدى ەكەن (توپىراق قازۋدىڭ ءبىرشاما مەشەۋ قۇرالمەن ءبىر ادام كۇنىنە ءبىر تەكشە مەتر توپىراق قازادى دەپ ەسەپتەگەندە تاسۋعا، ۇيۋگە، تۇيۋگە جۇمسالاتىن جۇمىس كۇنىنىڭ شاماسى ودان ەكى اسە ارتىپ تۇسەدى). ءبىر كولەمدى قابىر قازۋ ءۇشىن ادەتتەگى بايلار وسىنشاما كوپ ادام كۇشىن ىستەتە المايدى، مۇنداي كولەمدى قابىردى وتە كوپ قۇلداردى ىستەتۋ ارقىلى عانا بىتىرۋگە بولادى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 252-بەت).

ۇيسىندەردىڭ ىلە القابىندا كوپتەگەن گۇلدەنگەن قالالارى بولعانى انىق. وعان جوعارىداعى «جۇزدەگەن ەسكى كەنتتەر مەن قالالاردىڭ ورنى تابىلعانىن كورسەتتى» دەگەن قازاقستان ارحەولوگيا ناتيجەسى دالەل بولا الادى. ۇيسىندەردىڭ ىلە الابىنداعى قالالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تالعار قالاسىن دا اۋىزعا الۋىمىزعا بولادى. ويتكەنى قالاداعى قۇرلىستاردىڭ قۇرىلىمى، جاسالۋ تەحنيكاسى، ورنالاسۋ فورماسى ءبارى دە ۇيسىندەردىڭ باسقا دا تۇراق-قونىستارىمەن ۇقساس بولعان، اۋەلى ۇيسىندەر مەكەندەگەن اقتوبە قالاسىمەن دە بىردەي شىققان. تالعار قالاسى كەزىندە ۇيسىندەر مەكەنى بولىپ، ارتىنان ىلە ءوڭىرىن جايلاعان قارلۇق، توقسى، جىكىل سياقتى تۇركى تايپالارىنىڭ دا ورتاق مەكەنى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. كەيىن ۇيسىندەر تاريح ساحاناسىنان تۇسكەننەن كەيىن دە وسى وڭىردە باسقا دا تۇركى تايپالارىمەن بىرگە جاساعانى تاريحتان بەلگىلى. تومەندە ءبىز تالعار قالاسىمەن قىسقاشا تانىسىپ كورەلىك، «تالعار — جەتىسۋداعى ەجەلگى قالا، جازبا دەرەكتەردە 10-عاسىردان باستاپ تالعيزا دەگەن اتپەن بەلگىلى. 13-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ىلە ءۋالاياتىندا بولعان شەتەل ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارىندا بيىك شىڭدى تاۋدىڭ ەتەگىندەگى سۇلۋ قالا «ءشىجىمۇار» دەپ جازىلادى. ۋ. رۇبرۇكتىڭ «شىعىس ەلدەرىنە ساياحات» دەگەن كىتابىندا دا وسىلاي جازىلعان. قازىرگى جۇرتى الماتىنىڭ شىعىسىندا 25 كيلومەتر جەردە، ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندە، تالعار وزەنىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىندا. قالانىڭ ورتالىق بولىگى — توڭىرەگىنەن ەداۋىر بيىك ءتورت بۇرىشتى الاڭ. بۇل قورعانىس مۇنارالارى بار، بەكىنىس داۋالمەن قورشالعان. بەكىنىس داۋالىنىڭ قازىرگى ساقتالعان بيىكتىگى 5-6 مەتر، قالىڭدىعى 15-17 مەتر. قالاعا كىرەر ەكى قاقپا بار. ونىڭ بىرەۋى شىعىس سولتۇستىك جاق قابىرعانىڭ ورتاسىندا. ال تاعى ءبىرى باتىس وڭتۇستىك جاعىندا. قالانىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ اۋماعى توعىز گەكتار. بەكىنىس ىرگەلەرىنەن تىسقارى دا كوپتەگەن قۇرلىس ورىندارىنىڭ سىلەمدەرى ساقتالعان. قالانىڭ جالپى اۋماعى 30 گەكتار. بۇرىنعى داۋىردە تالعار ىلە القابىنىڭ اكىمشىلىك ءارى مادەني ورتالىعى بولعان. قازبا بارىسىندا مۇنان زەرگەرلەردىڭ، كوزەشىلەردىڭ شەبەرحانالارى تابىلعان. ولاردان قىش ىدىستار كۇيدىرەتىن پەشتەر ارشىلىپ، زەرگەرلەرمەن ۇستالاردىڭ، كوزەشىلەردىڭ، مەتال وڭدەۋشىلەردىڭ، ەرشىلەردىڭ قۇرال-سايماندارى تابىلدى. قازبالاردان تابىلعان اسا كوركەم جاسالعان قولا توستاعاندار مەن تاباقتار، سونداي-اق تەمىردەن قۇيىپ سوعىلعان سوقا تىستەرى مەن سۇيەكتەن جاسالعان شاھمات فيگۋرالارى — عىلىمي قۇندى بۇيىمدار سانالادى. ولاردىڭ بەتتەرى كۇردەلى ورنەكپەن، حايۋاناتتار بەينەسىمەن اشەكەيلەنگەن» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەتۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 127-بەت). «ۇيسىندەر ونەر تۇرلەرىن ءار الۋان سيۋجەتتە جاساعان. ماسەلەن، جىرتقىش اڭنىڭ، ءبورىنىڭ، جولبارىستىڭ مالعا، حايۋانعا شابۋىلى، ولارمەن ايقاسۋداعى ەرلىك، ونىمەن بايلانىستى حالىق جادىندا اڭىز بولعان عاجايىپ بەينەلەر، ءدىني نانىم، تابىنۋ تۇرلەرى سان الۋان بۇيىمداردى اسەمدەۋدىڭ ارقاۋى بولعان» («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» 2-توم، ۇلتتار باسپاسى، 160-بەت).

«تالعار قالاسىنىڭ وزىندە تەڭگە شىعاراتىن ورنى دا بولعان. قالا قۇرلىستارى نەگىزىنەن تاستان قالانعان. ءاربىر قۇرلىس ورنىنىڭ اۋماعى 300 شارشى مەتر. تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن اعاش تاقتايلار مەن بورەنەلەر كەڭىنەن پايدالانعان.

قالانى قورشاعان داۋالدىڭ ءون بويىندا جانە بۇرىش-بۇرىشىندە مۇنارالار تۇرعىزىلعان. داۋالدىڭ ىرگەسىنەن تەرەڭ ور قازىلىپ وتكەن. زەرتتەۋشىلەر جىل وتكەن سايىن تالعار وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان قالانىڭ باتىس بولىگىن ارشي تۇسۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىردىڭ وزىندە كونە قالانىڭ قانداي بولعانىن جوبالاپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مۇنداعى ۇيلەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز ورنالاسقان، ۇلكەن جولدىڭ (ەكى قاقپانى تۇتاستىراتىن) نەمەسە ىشكى كوشەلەردىڭ بويىنا قاتارلاستىرا سالىنعان. قازىرگى قالانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى — مۇنداعى كوشەلەر قالانى بىرنەشە بولىككە بولەتىن ءتارىزدى. بۇل وزگەلەردەن ىرگەسى بولەك، بارلىق جاعى تۇيىقتالعان قۇرلىس ايماعى ءتارىزدى جاسالعان. ءبىر كۆارتالدا ءوزارا تۋىستار نەمەسە ءدىني نانىم-تۇسىنىگى ورتاق ادامدار مەكەندەيتىن 6-15 ءۇي بولعان. تالعار قالاسىنداعى كۆارتالداردىڭ اۋماعى 3500-5000 شارشى مەتر، ال جالپى كولەمى 30 گەكتار بولاتىن قالا اۋماعىندا 60 تان استام كۆارتال بولعان. قالاداعى تۇرعىن ۇيلەر سيپاتى دا بارعان سايىن انىقتالا تۇسۋدە. مۇنداعى ۇيلەر ءۇش-ۇشتەن جانە ودان دا كوپ بولمەدەن قۇرالعان. تۇرعىن بولمەلەردە ءۇيدى جىلىتاتىن، اس دايارلايتىن، نان پىسىرەتىن تاندىر، وشاقتار بولعان. شارۋاشىلىق بولمەلەردە استىق ساقتايتىن ۇرالار، قويمالار بار. وندا ءۇي يەلەرى وزدەرىنە قاجەتتى جانە ساتۋعا ارنالعان استىقتارىن ساقتاعان. بۇل ءبىر جاعىنان تۇرعىنداردىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى بولعانىن، ەندى ءبىر جاعىنان ولاردىڭ اينالاداعى كوشپەلى، جارتىلاي كوشپەلى حالىقتارمەن ساۋدا-ساتتىق جاساپ تۇرعانىن دالەلدەيدى. ءۇي ماڭىندا تاستان نەمەسە بالشىقتان سالعان تۇيىق داۋالدارمەن قورشالعان اۋلالار بار. ونىڭ شىعىس جاعىندا قوي-ەشكى تۇراتىن ورىن، ات قورا، سيىر قورا، ءتول قورالارى ورنالاسقان. بۇل تالعارلىقتاردىڭ ومىرىندە مالشارۋاشىلىعىنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن اڭعارتادى. بۇنىڭ ءبارى دە ىلە اڭعارىنداعى كوشپەندىلەردىڭ وتىرىقشىلىققا اۋىسقاندىعىنىڭ ايعاعى. بۇنى تاعى دا ءبىر قاتار اۋلالاردان تابىلعان كيىز ءۇي سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارى دا دالەلدەپ وتىر. ءۇي جانىندا جازدا وتىراتىن كيىز ۇيلەر تىگىلگەن. تۇراقتى ءۇي مەن كيىز ءۇيدىڭ قاتار قولدانىلۋى وتىرىقشىعا اينالعان كوشپەندىلەرگە ءتان سيپات» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالارمەن ۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەت ۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 128-129-بەت).

«ونداعى تۇرعىن ۇيلەر جەردى قازىپ جاسالعان قۇرلىس تۇرىندە ساقتالعان. قابىرعالارىنىڭ ىرگەسىنە تاس جانە قوي تاس توسەلىپ، بالشىقپەن ۇستاتىلعان. قالانعان تاستىڭ ۇيقى-شۇيقىلارى دا بالشىقپەن سىلانىپ تەگىستەلگەن. ءۇيدىڭ ىشكى قابىرعاسىنىڭ تاعانىنا ديامەترى 40-60 سانتيمەترلىك تاستار توسەلگەن. ال باسقا دا توسەلگەن قوي تاستاردىڭ اۋماعى 0.6×0.9 مەتر جانە ونىڭ قالىڭدىعى 30-50 سانتيمەتر، ءتورت بۇرىشتى بولىپ كەلگەن. جوبالانۋى، قۇرلىس سالۋ تەحنيكاسى جاعىنان تالعار مەكەن-جايلارى مەن اقتوبە قالاسىنداعى مەكەن-جايلاردىڭ اراسىندا ۇقساستىق بار. دەگەنمەن تالعار مەكەن-جايلارىنىڭ ساۋلەتى مەن قۇرلىسىندا جەرگىلىكتى ماتەريالداردان، اۋارايىنىڭ وزگەرۋ ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن ايىرىقشا بەلگى بار ەكەنى كوزگە تۇسەدى. قۇرلىس سالۋدا تاستىڭ كەڭىنەن پايدالانۋى بۇل ماتەريالدىڭ مول بولعانىن اڭعارتادى. اۋارايىنىڭ قاتالدىعى تۇرعىن ءۇيدى جەردى قازىپ بارىپ سالۋعا ءماجبۇر ەتكەن» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ءۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەتۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 130-بەت). تالعاردىڭ وسى قۇرلىس تاسىلدەرى ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن ۇيسىندەردىڭ جەرتولە جانە تاس ءۇي سالۋ تەحنيكاسىمەن بىردەي ەكەنىن اڭعارتادى. دەمەك، تالعار قالاسى ۇيسىندەردىڭ قالاسى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەندى. ال تومەندەگى جاعداي ونى ءتىپتى دە ناقتىلاي تۇسەدى. تالعارداعى ۇيلەردىڭ اۋلالارىنىڭ كەڭ بولۋى تۇرعىنداردىڭ شارۋاشىلىعىندا مال ءوسىرۋ باسىم بولعانىن اڭعارتادى. بۇنداي مالعا ارنالعان قورا-قوپسىلارى بار مەكەندەر كەشەنى ىلە الاتاۋى مەن ەرەنقابىرعانىڭ باۋرايىندا ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ العاشقى عاسىرىندا-اق بەلگىلى بولعان. مىسالى، ۇيسىندەر مەكەندەگەن اقتوبە قالاسىنان بالشىقپەن ۇستاتىپ، تاسپەن قالاعان ءۇي جانە شارۋاشىلىق بولمەلەرى، سونداي-اق مال قورالارىنىڭ ورنى ارشىلعان بولاتىن. ىلە القابىنداعى وتىرىقشى جانە جارتىلاي وتىرىقشى قازاقتاردىڭ 19-20-عاسىرلاردا دا تاستان كەڭىنەن پايدالانعانىن اتاپ ءوتۋدىڭ ماڭىزى زور بولار دەيمىن. ولاردىڭ قىستاۋلارىنىڭ جوبالارىنا نازار اۋدارار بولساق، تۇرعىن ءۇي مەن مال قورانى جالعاستىرا سالۋ ءداستۇرى ساقتالعان كورىنەدى. جاڭادان جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى نەگىزىندە اۋلالاردىڭ ءىرى قارا مەن ۇساق مالعا ارنالعان بولەك-بولەك ورىندارى، ات ۇستايتىن، ءتول تۇراتىن بولمەلەردى جىلىتىپ تۇراتىن كۇردەلى كەشەن ەكەنى انىقتالدى. ءدال وسى تۇستا تۇرعىن ۇيلەرى مەن مال قورالارى ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ، تۇتاس قۇرلىس جۇيەسى بولىپ سانالاتىن قازاقتاردىڭ قىستاۋلىعى كوز الدىعا كەلەدى. مۇنداي جايت ىلە رايونىنداعى قازاقتاردىڭ قىستاۋلىعىنان قازىردىڭ وزىندە دە كەزدەسەدى. جالپى العاندا، تالعار قازبالارى ىلە ءوڭىرىنىڭ وتىرىقشىلىق ءومىرى جايلى قۇندى مالىمەتتەر بەرەدى.

ۇيسىندەردىڭ بۇدان وزگە قالالارىنان ەلورداسى بولعان چيگۇ قالاسى دا نازارىمىزدى اۋدارادى. ونىڭ ورنى ءالى كۇنگە دەيىن تالاس تۋدىرىپ كەلە جاتىر. كەيبىر عالىمدار مەن تاريحشىلار ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا دەسە، كەيبىرەۋلەرى تەكەس اڭعارىندا (مۇڭعۇلكۋرە) دەلىنەدى. كەيىنگى كەزدە بۇل ەكەۋىن دە مويىنداپ، ىستىقكولدەگىسىن قىسقى وردا، مۇڭعۇلكۋرەدەگىسىن جازعى وردا دەۋشىلەر دە كوبەيە باستادى.

«قالا مۇڭعۇلكۋرەنىڭ باتىس وڭتۇستىگىندە. اۋدان قالاشىعىنان 57 كيلومەتر شالعايدا. شاتى اۋىلىنەن 19 كيلومەتر الىس. شاتىداعى بايىرعى قالانىڭ سولتۇستىگى تەكەس وزەنىنە، شىعىسى شاتى وزەنىنە تىرەلەدى. قالا قيراندىسىنىڭ ماڭايى جازىق، تەڭىز دەڭگەيىنەن 1700 مەتر بيىك. شاتىداعى بايىرعى قالانىڭ جازىق بەتى شارشىعا جۋىق، وتە بىرىنعاي ەمەس. قازىر ساقتالىپ قالعان شاھارستان قورعانىنىڭ تەرىسكەي جاق قابىرعاسى 390 مەتر، تۇستىك جاق قابىرعاسى 212 مەتر، باتىس قابىرعاسى 480 مەتر. شاھارىستان قورعانىنىڭ شىعىس جاعى تەگىندە شاتى وزەنىن بويلاپ سالىنعان. وزەن ارناسىنىڭ كەڭەيۋى سەبەپتى سۋ شايىپ كەتكەن. قورعاننىڭ قابىرعاسى توپىراقتان سوعىلعان، قابىرعا تاعانى قازىر دە بار. ناق مايداندا تەكسەرىپ كورگەندە، قورعان قابىرعاسىنىڭ استىڭعى كەڭدىگى 11 دە 12 مەتر، قورعاننىڭ قالدىق بيىكتىگى ءتورت مەتر اينالاسىندا. قورعاندى قابات-قابات بويىنشا شىڭداپ شىققاندىعى كوزگە انىق كورىنەدى. ءار رەتكى شىڭدالعان قاباتىنىڭ قالىڭدىعى سەگىزدەن جيىرما سانتيمەترگە دەيىن. قورعان قابىرعاسىنىڭ كەيبىر جەرلەرىنىڭ تاس نەمەسە كەرپىشپەن جامالعاندىعىن انىق كورۇگە بولادى. شاھارستان قورعانىنىڭ باتىس وڭتۇستىك بۇرىشى شىعىڭقى جاسالعان، ۇزىندىعى 40 مەتر، كەڭدىگى 10 مەتر. مۇنىڭ قورعان بۇرىشىنا سالىنعان بەكىنىس ەكەندىگى حاق. ناق مايداننان قاراعاندا شاھارستان ىشىندە قۇرلىستىڭ قيراندىسى ساقتالماعان، ونىڭ تەك وشكىندەپ بارا جاتقان ىزدەرىن عانا كورۇگە بولادى. ەجەلگى قالا شاھارستاننىڭ ورتاسىندا، باتىس جاق بۇرىشىندا ديامەترى 80, 28, 18 مەتر كەلەتىن ءۇش تومپەشىك بار، تومپەشىكتەردەن كەرپىش، قىشتاردىڭ سىنىقتارى كوپتەپ تابىلدى. ماماندار وسى تومپەشىكتەردى قالا ورتاسىنىڭ ورنى بولسا كەرەك دەپ توپشىلاۋدا. شاھارستاندى اينالدىرا قازىلعان ور شاتى وزەنىمەن جالعاسىپ جاتىر. كەزىندە شاتى وزەنىنەن سۋ باستاعان بولۋى مۇمكىن. وردىڭ كەڭدىگى 20 دان 40 مەترگە دەيىن، تەرەڭدىگى بەس مەتر اينالاسىندا. ەجەلگى قالانىڭ قيراندىسىنان قاراعاندا كەزىندەگى قالا قاقپاسى باتىسقا قاراعان بولسا كەرەك. ناق مايداندا تەكسەرۋ ارقىلى شاتىداعى ەجەلگى قالانىڭ باتىس جاعىنان ەكى تومپەشىك بايقالدى. تومپەشىكتىڭ بىرەۋى تىك ءتورت بۇرىش. تۇستىكتەن تەرىستىككە ۇزىندىعى 100 مەتر، شىعىستان باتىسقا كەڭدىگى 48 مەتر. ەندىگى ءبىرى وسى ۇلكەن تومپەشىكتەن 10 مەتر شالعايدا. بولەك-بولەك التى شاعىن تومپەشىكتەن قۇرالعان. بۇل تومپەشىكتەردەن كەرپىش، قىش سىنىقتارى كوپتەپ تابىلدى. سوعان قاراعاندا كەزىندەگى ونەركاسىپ پەن ساۋدا ورنى بولسا كەرەك. ەجەلگى قالا قيراندىسىنىڭ ماڭايىنان باياعى زاماننىڭ قىستاقتارى مەن سۋارمالى اتىزداردىڭ ورنىن شالىقتىرىپ وتىرمىز. مىنە بۇدان كەزىندەگى بايىرعى قالانىڭ اسا كولەمدى رابات رايونى بولعاندىعىن، ونەركاسىبى مەن ساۋداسى بارىنشا گۇلدەنگەنىن بىلە الامىز. بايىرعى قالانىڭ ماڭايىنداعى ءۇيسىن قابىرلەرى مەن قالادان تابىلعان مادەني مۇرالارعا تالداۋ جاساي وتىرىپ، شاتىداعى بايىرعى قالانى ەجەلگى ءۇيسىن ەلىنىڭ جازدىق استاناسى نەمەسە ساياسي، اكونوميكا، اسكەري جاقتاردان اسا زور ماڭىز الاتىن ءىرى قالا بولعان دەپ توپشىلاۋعا بولادى» («شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى، 2004-جىل، 4-سان، بولات كارىبايۇلىنىڭ ماقالاسىنان، 55-بەت).

ال ءۇيسىن حاندىعىنىڭ قىسقى ورداسى تۋرالى ءبىراۋىزدى پىكىر جوق. ءبىرسپىرا عالىمدار قۇمتەكەي بايىرعى قالاسىن سول قىسقى وردا بولۋى كەرەك دەپ بولجاۋ ايتادى. «قۇمتەكەي بايىرعى قالاسى الماتى وبلىسىنداعى كەگەن وزەنىنىڭ سول جاعاسىندا ەكى كيلومەتر جەردە. قالا جۇرتى شىعىستان باتىسقا قاراي ەكى كيلومەتر، وڭتۇستىكتەن سولتىستىككە قاراي ءبىر كيلومەتر جەردى الىپ جاتىر. ول جونىندە 1895-جىلى لاريونوۆ، 1898-جىلى ا.د.گوردەسكي، كەيىنرەك ل.ف.سەمەنوۆا، 1956-جىلى ارحەولوگ ق.ا.اقىشاۆ پەن گ.ا.قۇشاەۆالار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. قالا اينالاسىنان تەمىرلىك، كەنبۇلاق، ۇزىنبۇلاق سياقتى مىس قورتىلعان كەن ورىندارىن، كوپتەگەن قورعان، وبالاردى تاپتى. سوعان قاراپ عالىمدار بۇل وڭىردە ەجەلگى زاماندا ءىرى مادەنيەت ورتالىعى بولعان دەگەن قورىتىندى شىعارعان. جازبا دەرەكتەردە ايتىلعان 630 مىڭ حالقى بار ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ استاناسى چيگۇ قالاسى ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىگىندە ياعني قازىرگى قارقارا، قۇمتەكەي ماڭىندا بولۋ كەرەك. قۇمتەكەي قالاسىنىڭ ورنىنان كۇيگەن قىش، كىرپىش، قۇمىرا ىدىستار تابىلعان» («قازاق دالاسىنداعى بايىرعى قالالار مەن ءۇي قۇرلىستارى»، سەرجان حالىقۇلى، ەرمەك شاياحمەتۇلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2004-جىل، 77-بەت). «تاياۋ زامان ارحەولوگياسى ىستىقكولدىڭ شىعىس وڭتۇستىگىنەن چيگۇ (شىعۇ) وڭىرىنەن چيگۇ قالاسىنىڭ جۇرتىن جانە باسقا زاتتاردى تاپتى. شوقان ءۋاليحانوۆ: ىستىقكولدىڭ شىعىس وڭتۇستىگىنەن ەجەلگى قالا جۇرتى، جۇرتتان حان پاتشالىعى قۇرلىستارى، حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى زاتتار، ويىپ جازىلعان قىتايشا جازبالار، قالا جۇرتى ماڭىنان ەرتە زامانداعى ارىق-توعان ورىنى كەزىكتى دەپ مالىمەت ەتتى. ول مۇنى قىتاي تاريحي كىتاپتارىندا ايتىلىپ جۇرگەن چيگۇ (شىعۇ) قالاسى دەپ ەسەپتەيدى» («قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى»، ءسۇبىحاي، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2005-جىل، 256-بەت).

«حانناما. باتىس ءوڭىر شەجىرەسىندە»: «حانىشا ءۇيسىن ەلىنە بارعان سوڭ وزىنە ارناپ ساراي سالدىردى» دەپ جازىلعان. حان پاتشالىعىنىڭ ءشيجۇن، جيەيۋ حانىشالارى ءۇيسىن حانعا ۇزاتىلعاندا كوپتەگەن قىزمەتكەرلەرىمەن كەلگەن بولاتىن. ولاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى كاسىپتىڭ ماماندارى بولعان. ال ەكى ورتانىڭ اۋارايى، كليماتى، تابيعاتى ۇقساماعاندىقتان حانىشا ءۇيسىن جەرىنە ۇيلەسە الماعان بولۋى دا مۇمكىن. سول سەبەپتى وزىنە ارناپ ساراي سالدىرعانى دا عاجاپ ەمەس. بۇل كەزىندە كولەمدى قۇرلىس بولعان بولۋى مۇمكىن. ارينە، حانىشا سارايىنىڭ ءسان مەن سالتاناتى تىپتەن بولەك. ونىڭ ۇستىنە ول اتى الىسقا تاراعان حان پاتشاسىنىڭ حانىشاسى، سوندىقتان ءۇيسىن كۇنبيىنىڭ وسى قۇرلىسقا ەرەكشە كوڭىل بولەرىندە گاپ جوق. وسى ساراي قۇرلىسىنىڭ جوبالانۋى تۋرالى مەن جەكە باسىمنان ءۇش ءتۇرلى پىكىردى ورتاعا قويامىن. ءبىرىنشى، حانىشا ەرتىپ كەلگەن شەبەرلەر جاعىنان جوبالانعان بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى، حان پاتشالىعىنىڭ مادەنيەتىنە قانىق ءۇيسىن وقىمىستىلارى جاعىنان جوبالانعان بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى ازۋلى، قۇدىرەتتى ۇلىستاردىڭ مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق بايقاتۋ مەن ۇيرەنۋ سول زامانداعى ۇيسىندەردە بولماعان دەپ كىم ايتا الادى؟!. ءۇشىنشى، حان پاتشالىعىنىڭ مادەنيەتىنە قانىق ءۇيسىن وقىمىستىلارى مەن حان پاتشاسىنىڭ شەبەرلەرى بىرلەسىپ جوبالاعان بولۋى مۇمكىن. ال وسىنداي كولەمدى قۇرلىسقا كوپ ەنبەككۇشتىڭ قاجەت ەكەنى داۋسىز، حانىشاعا ەرە كەلگەن ادامداردىڭ قانشا دەگەنمەن سانى شەكتى شىعار. ءارى ونىڭ بارلىعى ساراي جۇمىسىنا جۇمىلدىرىلسا حانىشانىڭ وزگە جۇمىستارىن كىم ىستەيدى. مىنە وسى جاعىن ەسكەpسەك قۇرلىستى ۇيسىندەردىڭ وزدەرى جۇرگىزگەن دەۋىمىزگە ابدەن بولادى.

وسى حانىشا سارايى تالاي عاسىردى باستان وتكىزىپ بارىپ تاعى دا بوي كوتەردى. 2005-جىلى قۇلجا قالاسىندا «حان پاتشالىعى حانىشالارىنىڭ ەسكەرتكىش سارايى» سالىنىپ ءبىتىپ پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل اۋماعى 1780 شارشى مەتر كەلەتىن كولەمدى قۇرلىس سانالادى. ونى قاتىستى قىتاي ماماندار ارناۋلى تەكسەرىپ-زەرتتەپ كورىپ جوبالاعان. اۋەلى ءشيجۇن مەن جيەيۋ حانىشالاردىڭ تۋعان جەرىنە دە بارىپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن الىپ بارعان. ءۇيسىن ۇلىسىنا قاتىستى قايتا جاڭعىرتىلعان بۇل قۇرلىستىڭ ۇيسىندەردىڭ بۇرىنعى اتا مەكەنى ىلە دە سالىنعانى، ارينە، قۋانارلىق جايت. ءارى قازاق ۇلتىنا وي تاستايتىن شارۋا. ۇيسىندەردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولعان ءبىز قازاقتار نە ىستەي الدىق، قىسقاسى ۇيسىندەردىڭ پاتشاسى ەلجاۋ كۇنبيگە ارناپ قۇلىپتاس تا ورناتا المادىق. بۇنىڭ ءبارى الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە شىعار، بالكىم.

جالپى العاندا، ەجەلگى ءۇيسىن ارحيتەكتۋراسى قازاق ارحيتەكتۋراسىنىڭ ءتۇپ تامىرلارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى قازىرگى قازاق مادەنيەتى سول ەتنيكالىق ۇلىستاردىڭ مادەنيەتى نەگىزىندە قالىپتاسقان. ونىڭ باستاۋ كوزى — قازاق قۇرامىن تولىقتىرعان ەتنيكالىق ۇلىستاردىڭ مادەنيەتى بولماق. سوندىقتان باستاۋ كوزدى اشالاپ ارشۋ قاجەت.

ەرمەك شاياحمەت، تاريحشى

Abai.kz