Ankara sammiytinen keyin: Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Resey jónindegi úsynysy jәne Týrki memleketteri úiymynyng bolashaghy

Ankarada taghy bir tarihy sammit ayaqtaldy. Týrki әlemining kóshbasshylary bas qosyp, ortaq bolashaqqa qatysty manyzdy mәselelerdi talqylady. Kelissózder jýrgizildi, birlesken sheshimder qabyldandy, Ankara deklarasiyasy jariyalandy. Memleket basshylary óz elderine oraldy. Alayda halyqaralyq sayasatta keybir kezdesuler qabyldanghan sheshimderimen ghana emes, keyingi kýn tәrtibine shygharghan mәselelerimen de este qalady.

2026 jylghy 30 qazanda Ankarada ótken Týrki memleketteri úiymynyng (TMÚ) 13-sammiyti osynday jiyndardyng biri boldy.

Sammit barysynda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Resey Federasiyasynyng Týrki memleketteri úiymymen yntymaqtastyghyna qatysty úsynysy erekshe nazar audartty. Memleket basshysy Reseydi «TMÚ+» formatyna shaqyrudy nemese Úiymnyng júmysyna baqylaushy retinde qatystyru mýmkindigin qarastyrudy úsyndy.

Bir qaraghanda, búl halyqaralyq úiymnyng syrtqy baylanystaryn keneytuge baghyttalghan kezekti diplomatiyalyq bastama bolyp kórinui mýmkin. Biraq mәselening tarihy tamyry әldeqayda terende jatyr. Reseyding týrki memleketterimen institusionaldyq baylanys ornatugha degen qyzyghushylyghy da, Mәskeuding atalghan úiymgha qatysu mýmkindigi jónindegi pikirtalas ta alghash ret Ankarada kóterilgen joq.

Olay bolsa, Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng úsynysy neni bildiredi? Reseyding Týrki memleketteri úiymyna qatysu mәselesi búghan deyin qashan jәne qanday jaghdayda qozghaldy? Eng bastysy, búl bastama týrki әlemining bolashaqtaghy institusionaldyq kelbetine qalay әser etui mýmkin?

Jauap izdeu ýshin býgingi sayasy mәlimdemelermen shektelmey, songhy on jyldaghy diplomatiyalyq oqighalargha nazar audarghan jón.

Mәskeu búl mәseleni on jyl búryn kótergen

2016 jylghy 22 shilde. Reseyding Vladimir oblysynda jastar forumy ótip jatty. Forum barysynda Resey Syrtqy ister ministri Sergey Lavrov týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqqa qatysty manyzdy mәlimdeme jasady.

Ol kezde qazirgi Týrki memleketteri úiymy Týrki kenesi, resmy atauymen Týrkitildes memleketterding yntymaqtastyq kenesi retinde júmys isteytin.

Reseyding atalghan úiymgha qosylu mýmkindigi turaly sóz qozghaghan Sergey Lavrov el aumaghynda týrkitildes halyqtardyng ómir sýretinin, týrki mәdeniyeti Reseyding kópúltty mәdeny kenistigining ajyramas bóligi ekenin atap ótti.

Resey syrtqy sayasat vedomstvosynyng basshysy Týrki kenesine mýshe bolu mәselesin úiymnyng sol kezdegi mýshelik talaptarymen baylanystyrdy. Onyng aituynsha, eger Týrki kenesi týrkitildes túrghyndary bar, biraq olar halyqtyng basym bóligin qúramaytyn memleketterdi de qabyldaugha dayyn bolsa, Mәskeu úiymgha qatysu mýmkindigin qarastyra alady.

Búl mәlimdeme Anadolu Ajansı agenttigining 2016 jylghy 22 shildedegi habarynda jariyalandy. Reseylik aqparat kenistiginde de osy mazmúndaghy habarlar tarady.

Múndaghy tarihy jaghdaygha nazar audarghan jón.

2015 jyldyng qarashasynda Týrkiya men Resey arasynda әskery úshaq oqighasyna baylanysty eleuli diplomatiyalyq daghdarys tuyndaghan bolatyn. Al 2016 jyldyng jazynda eki memleket qarym-qatynasty qalpyna keltiru joldaryn qarastyryp jatqan edi.

Osynday kýrdeli kezende Resey Syrtqy ister ministrining Týrki kenesine qatysu yqtimaldyghyn kópshilik aldynda aituy kezdeysoq nazardan tys qalatyn mәlimdeme emes.

Áriyne, búl Reseyding resmy mýshelik ótinishi bolghan joq. Degenmen Mәskeuding týrki memleketteri qalyptastyrghan halyqaralyq qúrylymmen yntymaqtastyqty qarastyrugha dayyn ekenin bildirgen sayasy ústanym edi.

Osy túrghydan qaraghanda, arada on jyl ótken song Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Ankarada kótergen úsynysy mýlde jana bastama retinde emes, búrynnan talqylanyp kele jatqan mәselening qazirgi diplomatiyalyq jaghdayda qayta qaraluy retinde nazar audartady.

Reseyding qatysuy turaly pikir Týrkiyada da aitylghan

Búl mәselening taghy bir nazar audararlyq túsy bar. Reseyding Týrki memleketteri úiymymen yqtimal baylanysy tek Mәskeude ghana sóz bolghan joq. Týrkiyada da osyghan úqsas pikirler aityldy.

2021 jylghy 25 qarashada Izmir qalasyndaghy Kәtip Cheleby uniyversiytetinde ótken ghylymy is-shara barysynda Týrki memleketteri úiymy Aqsaqaldar kenesining sol kezdegi tóraghasy Binaly Yyldyrym týrki әlemining tarihy jәne mәdeny auqymyna qatysty keninen toqtaldy.

Týrkiyanyng búrynghy Premier-ministri әri sayasy qayratkeri Binaly Yyldyrym týrki halyqtary ómir sýretin elderdi ataghan kezde Resey men Qytaydy da tilge tiyek etip, olardy úiymnyng tabighy mýsheleri retinde qarastyrugha bolatynyn aitty.

Búl pikir Demirören Haber Ajansı agenttigining 2021 jylghy 25 qarashadaghy materialynda jariyalandy.

Áriyne, atalghan mәlimdemeni Resey nemese Qytaygha joldanghan resmy shaqyru dep qabyldaugha bolmaydy. Binaly Yyldyrymnyng sózderi, eng aldymen, týrki halyqtarynyng tarihy jәne mәdeny kenistigi qazirgi tәuelsiz týrki memleketterining shekarasymen ghana shektelmeytinin kórsetetin sayasy payymdau edi.

Biraq osy oqighanyng ózi Týrki memleketteri úiymynyng bolashaqtaghy syrtqy baylanystary jónindegi pikirtalastyng Týrkiyanyng sayasy ortasynda da bolghanyn anghartady.

Osy tústa taghy bir derekti eske alghan oryndy.

2021 jylghy 1 jeltoqsanda Resey Syrtqy ister ministri Sergey Lavrov Federasiya kenesinde sóilegen sózinde Týrki memleketteri úiymynyng qúryluyna qatysty Mәskeuding ústanymyn týsindirdi.

Resey ministri Úiymnyng qúryluyn qalypty qúbylys retinde baghalaytynyn aityp, mәdeniyet, tildik dәstýrlerdi saqtau, bilim beru jәne gumanitarlyq almasu salalaryndaghy yntymaqtastyqqa qarsy emestigin bildirdi. Sonymen birge úiym qyzmetine әskery sipattaghy yntymaqtastyq elementteri engizilgen jaghdayda oghan saqtyqpen qaraytynyn jetkizdi.

Búl mәlimdeme APA aqparat agenttigining 2021 jylghy 1 jeltoqsandaghy orys tilindegi habarynda jariyalanghan.

Osy derekterdi birizdi qarastyrsaq, nazar audararlyq tarihy sabaqtastyq bayqalady.

2016 jyly Reseyding Týrki kenesine qatysu mýmkindigi aityldy. 2021 jyly Týrkiyada Resey men Qytaydyng týrki әlemimen tarihy jәne mәdeny baylanystary ayasynda úiymgha qatysuy jóninde pikir bildirildi. Sol jyly Mәskeu Týrki memleketteri úiymynyng qúryluy men onyng qyzmetine baylanysty kózqarasyn jariya etti.

Al 2026 jyly Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev Reseyding «TMÚ+» formatyna qosyluy nemese baqylaushy mәrtebesinde qatysuy jónindegi úsynysyn ortagha saldy.

Áriyne, búl mәlimdemelerding arasynda tikeley diplomatiyalyq kelissózder tizbegi bolghanyn dәleldeytin ashyq derekter joq. Sonday-aq Resey Preziydenti Vladimir Putinning Týrkiya Preziydenti Rejep Tayip Erdoghangha Týrki memleketteri úiymyna mýshe bolu turaly tikeley resmy ótinish joldaghanyn rastaytyn senimdi qújat ta anyqtalghan joq.

Degenmen tarihy derekter bir jaytty aiqyn kórsetedi: Reseyding týrki memleketteri qalyptastyrghan úiymmen institusionaldyq qarym-qatynasy turaly mәsele Ankara sammiytinen әldeqayda búryn kóterilgen.

Qazaqstannyng kópvektorly diplomatiyasy jәne Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng ústanymy

Qazaqstannyng syrtqy sayasatyn týsinu ýshin elding geografiyalyq jaghdayyn, tarihy tәjiriybesin jәne tәuelsizdik jyldarynda qalyptasqan diplomatiyalyq dәstýrin eskeru qajet.

Qazaqstan tәuelsizdik alghannan beri týrli geosayasy ortalyqtarmen tengerimdi qarym-qatynas ornatugha negizdelgen kópvektorly syrtqy sayasat jýrgizip keledi.

Astana Reseymen tarihi, ekonomikalyq jәne qoghamdyq baylanystaryn saqtay otyryp, Qytaymen, Týrkiyamen, Europa elderimen jәne basqa da halyqaralyq seriktestermen yntymaqtastyghyn damytyp keledi. Sonymen qatar Qazaqstan týrki memleketteri arasyndaghy institusionaldyq yqpaldastyqtyng qalyptasuy men nyghangyna eleuli ýles qosqan elderding biri.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Ankara sammiytindegi sózin tútas qarastyrghanda osy diplomatiyalyq ústanym anyq bayqalady.

Memleket basshysy Reseymen yqtimal yntymaqtastyq mәselesimen ghana shektelgen joq. Ol «Týrki әlemining keleshegi – 2040» baghdarlamasynyng jýzege asyryluyna, Úiymnyng 2027–2031 jyldargha arnalghan jana strategiyasyn qabyldaugha, Týrki investisiyalyq qorynyng qyzmetin jandandyrugha jәne Orta dәlizding kólik-logistikalyq mýmkindikterin keneytuge erekshe nazar audardy.

Aqordanyng 2026 jylghy 30 qazanda jariyalaghan resmy mәlimetine sәikes, Qazaqstannyng Týrki memleketteri úiymyna mýshe eldermen tauar ainalymy 10 milliard dollargha juyqtaghan. Memleket basshysy búl kórsetkishting ótken jylmen salystyrghanda 40 payyzgha artqanyn atap ótti.

Búl sandar týrki memleketteri arasyndaghy qatynastardyng mәdeny jәne tarihy jaqyndyqpen ghana shektelmey, naqty ekonomikalyq mazmúngha ie bolyp kele jatqanyn kórsetedi.

Qazaqstan Preziydentining Reseyge qatysty úsynysyn da osy keng auqymdy diplomatiyalyq baghdardyng ayasynda qarastyrghan jón.

Astana ýshin týrki memleketterimen yntymaqtastyqty nyghaytu jәne kórshiles iri derjavalarmen túraqty qarym-qatynasty jalghastyru bir-birine mindetti týrde qayshy keletin baghyttar emes. Kópvektorly sayasattyng mәni de әrtýrli halyqaralyq baylanystardy últtyq mýddeler negizinde qatar damytugha úmtyludan kórinedi.

Alayda memleketting ekijaqty syrtqy sayasaty men halyqaralyq úiymnyng institusionaldyq sheshimderi birdey úghym emes. Birinshisi últtyq diplomatiyanyng qúzyretine jatsa, ekinshisi úiymgha mýshe memleketterding ortaq kelisimin talap etedi.

Ankara sammiytinde aitylghan úsynysty baghalaghanda osy aiyrmashylyqty nazardan shygharmaghan dúrys.

Reseydegi týrki halyqtary: ortaq tarih pen sayasy shekara

Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng úsynysynda nazar audartqan manyzdy mәselelerding biri – Resey Federasiyasy aumaghynda ómir sýretin týrki halyqtarynyng tarihy jәne mәdeny múrasy.

Shyn mәninde, týrki әlemining tarihy kenistigi qazirgi tәuelsiz týrki memleketterining memlekettik shekaralarymen ghana shektelmeydi.

Edil-Oral ónirindegi tatarlar men bashqúrttar, Sibirdegi sahalar, tyvalar, Altay týrkileri jәne chuvashtar – týrki әlemining tildik, mәdeny jәne tarihy san aluandyghyn aiqyndaytyn halyqtar.

Olardyng mәdeny múrasy, auyz әdebiyeti, dýniyetanymy men tarihy jady týrki órkeniyetining qalyptasuynda ózindik oryn alady.

Qazaqstan Preziydentining Resey qoldap otyrghan «Altay óniri – Týrki órkeniyetining altyn besigi» bastamasyna toqtaluy da osy tarihy baylanystarmen sabaqtas.

Óitkeni Altay – qazaq halqynyng ghana emes, kóptegen týrki halyqtarynyng tarihy jadynda erekshe oryn alatyn kenistik.

Degenmen múnda bir manyzdy aiyrmashylyq bar.

Reseydegi týrki halyqtarynyng mәdeny múrasy týrki әlemining ortaq tarihy qazynasyna jatatyny dausyz. Al Resey Federasiyasynyng Týrki memleketteri úiymynda qanday sayasy nemese institusionaldyq mәrtebege ie boluy mýmkin ekeni – bólek mәsele.

Tarihiy-mәdeny jaqyndyq halyqtar arasyndaghy baylanystardy damytudyng manyzdy negizi bola alady. Biraq halyqaralyq úiymgha mýshelik mәselesi memleketterding egemendigine, úiymnyng qúryltay qújattaryna jәne ortaq sheshim qabyldau tәrtibine baylanysty.

Sondyqtan týrki әlemining mәdeny kenistigin keninen qarastyru men Týrki memleketteri úiymynyng sayasiy-qúqyqtyq qúrylymyn anyqtau mәselelerin bir-birinen ajyrata bilu qajet.

Resey Týrki memleketteri úiymyna mýshe bola ma?

Ankara sammiytinen keyingi talqylaularda jii kezdesetin súraqtyng biri – Reseyding Týrki memleketteri úiymyna qosylu yqtimaldyghy.

Biraq eng aldymen tolyq mýshelik, baqylaushy mәrtebesi jәne «TMÚ+» formatyndaghy yntymaqtastyq úghymdarynyng arasynda aiyrmashylyq bar ekenin eskeru kerek.

Tolyq mýshelik úiymnyng sheshim qabyldau tetikterine jәne tiyisti mindettemelerine qatysudy bildiredi. Baqylaushy mәrtebesi tolyq mýshelikten ózgeshe qatysu tәrtibin kózdeydi. Al «TMÚ+» formaty úiymnyng ýshinshi eldermen jәne halyqaralyq qúrylymdarmen belgili bir salalarda yntymaqtastyq ornatuyna mýmkindik beretin diplomatiyalyq tetik bolyp sanalady.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Ankaradaghy úsynysy dәl osy eki balamany – «TMÚ+» formaty men baqylaushy mәrtebesin – qarastyrugha baghyttaldy.

Sondyqtan atalghan bastamany Reseyding tolyq mýshelikke qabyldanuy jónindegi dayyn sheshim retinde týsindiru dúrys emes.

Týrki memleketteri úiymynyng 13-sammiyti qorytyndysynda qabyldanghan Ankara deklarasiyasynda ýshinshi memlekettermen jәne halyqaralyq úiymdarmen baylanystardy damytu mәselesi qamtylghan. Alayda Reseyge tolyq mýshe nemese baqylaushy mәrtebesin beru turaly jeke sheshim jariyalanghan joq.

Demek mәsele әzirshe naqty sheshim qabyldanghan mýshelik ýderisinen góri, bolashaq yntymaqtastyqtyng yqtimal joldaryn qarastyru dengeyinde túr.

Búl jerde Týrki memleketteri úiymynyng bolashaq damuyna qatysty manyzdy mәsele tuyndaydy.

Úiym ýshinshi eldermen yntymaqtastyghyn keneyte otyryp, ózining qúryltay maqsattaryn, institusionaldyq derbestigin jәne sheshim qabyldau tәrtibin qalay saqtaydy?

Óitkeni halyqaralyq úiymnyng bedeli syrtqy seriktesterining sanymen ghana emes, onyng ishki birligimen, qabyldaghan sheshimderining tiyimdiligimen jәne mýshelerining ortaq mýddelerdi jýzege asyra alu qabiletimen de ólshenedi.

Týrki memleketteri úiymynyng jana kezeni

2009 jyly Nahchyvan kelisimi negizinde bastalghan institusionaldyq ýderis týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqty jana dengeyge kóterdi. 2021 jyly úiymnyng qazirgi atauyn qabyldauy osy damudyng manyzdy kezenderining biri boldy.

Býginde Týrki memleketteri úiymy ortaq tarih pen mәdeny múrany dәripteytin alang ghana emes. Ol sauda, investisiya, kólik, energetika, sifrlyq tehnologiya, bilim beru jәne halyqaralyq diplomatiya salalarynda yntymaqtastyqty damytatyn qúrylymgha ainalyp keledi.

Orta dәlizding mýmkindikterin keneytu, Týrki investisiyalyq qorynyng qyzmetin damytu, sauda kedergilerin azaytu jәne ortaq strategiyalyq qújattardy iske asyru – osy ózgeristerding naqty kórinisi.

Ankara sammiyti de búl ýderisting jalghasyp jatqanyn kórsetti.

Al Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Resey jónindegi úsynysy Týrki memleketteri úiymynyng halyqaralyq seriktestik ayasyn keneytu mәselesin qaytadan aldynghy qatargha shyghardy.

Múnda nazar audarugha túrarlyq taghy bir jaghday bar.

Týrki memleketteri úiymynyng halyqaralyq salmaghy artyp, onyng ekonomikalyq jәne sayasy baylanystary keneygen sayyn, úiymnyng syrtqy seriktestermen qarym-qatynasynyng sipaty da ózekti bola týspek.

Búl tabighy diplomatiyalyq ýderis. Óitkeni halyqaralyq sayasatta birde-bir aimaqtyq úiym syrtqy әlemnen oqshau ómir sýrmeydi.

Sonymen birge әrbir úiymnyng qalyptasu tarihy, qúryltay maqsaty jәne institusionaldyq ereksheligi bolady. Týrki memleketteri úiymynyng ózindik sipaty – tәuelsiz týrki memleketterining ortaq tariyh, til, mәdeniyet jәne ózara mýddeler negizinde birlesuinde.

Sondyqtan onyng syrtqy seriktestik jýiesining qalay damityny da osy erekshelikpen birge qarastyryluy tiyis.

Ankaradan keyin jauap kýtken saual

Ankara sammiyti ayaqtaldy. Biraq onda kóterilgen mәselelerding sayasy jәne diplomatiyalyq manyzy әli de talqylana bermek.

Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Reseyge qatysty úsynysy da osy túrghydan nazar audarugha túrarlyq.

Tarihy derekter búl mәselening on jyl búryn-aq diplomatiyalyq kýn tәrtibinde bolghanyn kórsetedi. Sergey Lavrovtyng 2016 jylghy mәlimdemesi, Binaly Yyldyrymnyng 2021 jylghy pikiri jәne Mәskeuding sol jyly Týrki memleketteri úiymynyng qúryluyna qatysty bildirgen ústanymy – býgingi pikirtalastyng belgili bir tarihy negizi bar ekenin anghartady.

Al Ankarada jariyalanghan jana úsynys mәseleni «TMÚ+» formaty men baqylaushy mәrtebesi arqyly qarastyru mýmkindigin algha shyghardy.

Qazaqstannyng kópvektorly syrtqy sayasaty, Reseymen tarihy baylanystary jәne týrki әlemining institusionaldyq damuyna qosyp otyrghan ýlesi búl bastamanyng diplomatiyalyq mәnin týsinuge mýmkindik beredi.

Sonymen birge Týrki memleketteri úiymynyng keleshegi tek jana mýshelerdi qabyldau nemese syrtqy seriktester sanyn arttyru mәselesine tirelmeydi.

Úiymnyng shynayy әleueti ortaq ekonomikalyq jobalardyng jýzege asuymen, sauda jәne kólik baylanystarynyng nyghangymen, mәdeny múranyng saqtaluymen jәne memleketter arasyndaghy institusionaldyq ýilesimning damuymen aiqyndalady.

Týrki әlemi ghasyrlar boyy týrli sayasy jýieler men iri memleketterding yqpal etu aimaqtary týiisken kenistikte ómir sýrdi. Al tәuelsizdik kezeninde qalyptasqan jana jaghday týrki memleketterine ózara yntymaqtastyqty derbes sayasy erik pen ortaq instituttar negizinde damytugha mýmkindik berdi.

Osy túrghydan alghanda, býgingi negizgi mәsele Reseyding Týrki memleketteri úiymyna qatysu-qatyspauy turaly saualmen ghana shektelmeydi.

Manyzdysy – týrki memleketterining ózara birligin nyghayta otyryp, tarihy kórshilerimen jәne әlemdegi iri derjavalarmen qarym-qatynasyn qanday qaghidattar negizinde qalyptastyratyny.

Ankarada bir sammit ayaqtaldy. Biraq onyng ayasynda kóterilgen mәsele týrki әlemining aldaghy onjyldyqtardaghy halyqaralyq ornyna qatysty kenirek oilanugha negiz boldy.

Óitkeni halyqaralyq úiymnyng tarihy salmaghy kimdermen qarym-qatynas ornatqanymen ghana emes, óz bolashaghyna qatysty sheshimderdi qanshalyqty derbes әri ortaq erikpen qabylday alatynymen aiqyndalady.

Sabahattin Jan Ayesh,

Euraziyalyq zertteuler baghyty boyynsha PhD doktoranty

Abai.kz