Анкара саммитінен кейін: Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей жөніндегі ұсынысы және Түркі мемлекеттері ұйымының болашағы

Анкарада тағы бір тарихи саммит аяқталды. Түркі әлемінің көшбасшылары бас қосып, ортақ болашаққа қатысты маңызды мәселелерді талқылады. Келіссөздер жүргізілді, бірлескен шешімдер қабылданды, Анкара декларациясы жарияланды. Мемлекет басшылары өз елдеріне оралды. Алайда халықаралық саясатта кейбір кездесулер қабылданған шешімдерімен ғана емес, кейінгі күн тәртібіне шығарған мәселелерімен де есте қалады.

2026 жылғы 30 қазанда Анкарада өткен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) 13-саммиті осындай жиындардың бірі болды.

Саммит барысында Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясының Түркі мемлекеттері ұйымымен ынтымақтастығына қатысты ұсынысы ерекше назар аудартты. Мемлекет басшысы Ресейді «ТМҰ+» форматына шақыруды немесе Ұйымның жұмысына бақылаушы ретінде қатыстыру мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.

Бір қарағанда, бұл халықаралық ұйымның сыртқы байланыстарын кеңейтуге бағытталған кезекті дипломатиялық бастама болып көрінуі мүмкін. Бірақ мәселенің тарихи тамыры әлдеқайда тереңде жатыр. Ресейдің түркі мемлекеттерімен институционалдық байланыс орнатуға деген қызығушылығы да, Мәскеудің аталған ұйымға қатысу мүмкіндігі жөніндегі пікірталас та алғаш рет Анкарада көтерілген жоқ.

Олай болса, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсынысы нені білдіреді? Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымына қатысу мәселесі бұған дейін қашан және қандай жағдайда қозғалды? Ең бастысы, бұл бастама түркі әлемінің болашақтағы институционалдық келбетіне қалай әсер етуі мүмкін?

Жауап іздеу үшін бүгінгі саяси мәлімдемелермен шектелмей, соңғы он жылдағы дипломатиялық оқиғаларға назар аударған жөн.

Мәскеу бұл мәселені он жыл бұрын көтерген

2016 жылғы 22 шілде. Ресейдің Владимир облысында жастар форумы өтіп жатты. Форум барысында Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастыққа қатысты маңызды мәлімдеме жасады.

Ол кезде қазіргі Түркі мемлекеттері ұйымы Түркі кеңесі, ресми атауымен Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесі ретінде жұмыс істейтін.

Ресейдің аталған ұйымға қосылу мүмкіндігі туралы сөз қозғаған Сергей Лавров ел аумағында түркітілдес халықтардың өмір сүретінін, түркі мәдениеті Ресейдің көпұлтты мәдени кеңістігінің ажырамас бөлігі екенін атап өтті.

Ресей сыртқы саясат ведомствосының басшысы Түркі кеңесіне мүше болу мәселесін ұйымның сол кездегі мүшелік талаптарымен байланыстырды. Оның айтуынша, егер Түркі кеңесі түркітілдес тұрғындары бар, бірақ олар халықтың басым бөлігін құрамайтын мемлекеттерді де қабылдауға дайын болса, Мәскеу ұйымға қатысу мүмкіндігін қарастыра алады.

Бұл мәлімдеме Anadolu Ajansı агенттігінің 2016 жылғы 22 шілдедегі хабарында жарияланды. Ресейлік ақпарат кеңістігінде де осы мазмұндағы хабарлар тарады.

Мұндағы тарихи жағдайға назар аударған жөн.

2015 жылдың қарашасында Түркия мен Ресей арасында әскери ұшақ оқиғасына байланысты елеулі дипломатиялық дағдарыс туындаған болатын. Ал 2016 жылдың жазында екі мемлекет қарым-қатынасты қалпына келтіру жолдарын қарастырып жатқан еді.

Осындай күрделі кезеңде Ресей Сыртқы істер министрінің Түркі кеңесіне қатысу ықтималдығын көпшілік алдында айтуы кездейсоқ назардан тыс қалатын мәлімдеме емес.

Әрине, бұл Ресейдің ресми мүшелік өтініші болған жоқ. Дегенмен Мәскеудің түркі мемлекеттері қалыптастырған халықаралық құрылыммен ынтымақтастықты қарастыруға дайын екенін білдірген саяси ұстаным еді.

Осы тұрғыдан қарағанда, арада он жыл өткен соң Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Анкарада көтерген ұсынысы мүлде жаңа бастама ретінде емес, бұрыннан талқыланып келе жатқан мәселенің қазіргі дипломатиялық жағдайда қайта қаралуы ретінде назар аудартады.

Ресейдің қатысуы туралы пікір Түркияда да айтылған

Бұл мәселенің тағы бір назар аударарлық тұсы бар. Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымымен ықтимал байланысы тек Мәскеуде ғана сөз болған жоқ. Түркияда да осыған ұқсас пікірлер айтылды.

2021 жылғы 25 қарашада Измир қаласындағы Кәтип Челеби университетінде өткен ғылыми іс-шара барысында Түркі мемлекеттері ұйымы Ақсақалдар кеңесінің сол кездегі төрағасы Бинали Йылдырым түркі әлемінің тарихи және мәдени ауқымына қатысты кеңінен тоқталды.

Түркияның бұрынғы Премьер-министрі әрі саяси қайраткері Бинали Йылдырым түркі халықтары өмір сүретін елдерді атаған кезде Ресей мен Қытайды да тілге тиек етіп, оларды ұйымның табиғи мүшелері ретінде қарастыруға болатынын айтты.

Бұл пікір Demirören Haber Ajansı агенттігінің 2021 жылғы 25 қарашадағы материалында жарияланды.

Әрине, аталған мәлімдемені Ресей немесе Қытайға жолданған ресми шақыру деп қабылдауға болмайды. Бинали Йылдырымның сөздері, ең алдымен, түркі халықтарының тарихи және мәдени кеңістігі қазіргі тәуелсіз түркі мемлекеттерінің шекарасымен ғана шектелмейтінін көрсететін саяси пайымдау еді.

Бірақ осы оқиғаның өзі Түркі мемлекеттері ұйымының болашақтағы сыртқы байланыстары жөніндегі пікірталастың Түркияның саяси ортасында да болғанын аңғартады.

Осы тұста тағы бір деректі еске алған орынды.

2021 жылғы 1 желтоқсанда Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров Федерация кеңесінде сөйлеген сөзінде Түркі мемлекеттері ұйымының құрылуына қатысты Мәскеудің ұстанымын түсіндірді.

Ресей министрі Ұйымның құрылуын қалыпты құбылыс ретінде бағалайтынын айтып, мәдениет, тілдік дәстүрлерді сақтау, білім беру және гуманитарлық алмасу салаларындағы ынтымақтастыққа қарсы еместігін білдірді. Сонымен бірге ұйым қызметіне әскери сипаттағы ынтымақтастық элементтері енгізілген жағдайда оған сақтықпен қарайтынын жеткізді.

Бұл мәлімдеме APA ақпарат агенттігінің 2021 жылғы 1 желтоқсандағы орыс тіліндегі хабарында жарияланған.

Осы деректерді бірізді қарастырсақ, назар аударарлық тарихи сабақтастық байқалады.

2016 жылы Ресейдің Түркі кеңесіне қатысу мүмкіндігі айтылды. 2021 жылы Түркияда Ресей мен Қытайдың түркі әлемімен тарихи және мәдени байланыстары аясында ұйымға қатысуы жөнінде пікір білдірілді. Сол жылы Мәскеу Түркі мемлекеттері ұйымының құрылуы мен оның қызметіне байланысты көзқарасын жария етті.

Ал 2026 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресейдің «ТМҰ+» форматына қосылуы немесе бақылаушы мәртебесінде қатысуы жөніндегі ұсынысын ортаға салды.

Әрине, бұл мәлімдемелердің арасында тікелей дипломатиялық келіссөздер тізбегі болғанын дәлелдейтін ашық деректер жоқ. Сондай-ақ Ресей Президенті Владимир Путиннің Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоғанға Түркі мемлекеттері ұйымына мүше болу туралы тікелей ресми өтініш жолдағанын растайтын сенімді құжат та анықталған жоқ.

Дегенмен тарихи деректер бір жайтты айқын көрсетеді: Ресейдің түркі мемлекеттері қалыптастырған ұйыммен институционалдық қарым-қатынасы туралы мәселе Анкара саммитінен әлдеқайда бұрын көтерілген.

Қазақстанның көпвекторлы дипломатиясы және Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұстанымы

Қазақстанның сыртқы саясатын түсіну үшін елдің географиялық жағдайын, тарихи тәжірибесін және тәуелсіздік жылдарында қалыптасқан дипломатиялық дәстүрін ескеру қажет.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері түрлі геосаяси орталықтармен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға негізделген көпвекторлы сыртқы саясат жүргізіп келеді.

Астана Ресеймен тарихи, экономикалық және қоғамдық байланыстарын сақтай отырып, Қытаймен, Түркиямен, Еуропа елдерімен және басқа да халықаралық серіктестермен ынтымақтастығын дамытып келеді. Сонымен қатар Қазақстан түркі мемлекеттері арасындағы институционалдық ықпалдастықтың қалыптасуы мен нығаюына елеулі үлес қосқан елдердің бірі.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Анкара саммитіндегі сөзін тұтас қарастырғанда осы дипломатиялық ұстаным анық байқалады.

Мемлекет басшысы Ресеймен ықтимал ынтымақтастық мәселесімен ғана шектелген жоқ. Ол «Түркі әлемінің келешегі – 2040» бағдарламасының жүзеге асырылуына, Ұйымның 2027–2031 жылдарға арналған жаңа стратегиясын қабылдауға, Түркі инвестициялық қорының қызметін жандандыруға және Орта дәліздің көлік-логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге ерекше назар аударды.

Ақорданың 2026 жылғы 30 қазанда жариялаған ресми мәліметіне сәйкес, Қазақстанның Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен тауар айналымы 10 миллиард долларға жуықтаған. Мемлекет басшысы бұл көрсеткіштің өткен жылмен салыстырғанда 40 пайызға артқанын атап өтті.

Бұл сандар түркі мемлекеттері арасындағы қатынастардың мәдени және тарихи жақындықпен ғана шектелмей, нақты экономикалық мазмұнға ие болып келе жатқанын көрсетеді.

Қазақстан Президентінің Ресейге қатысты ұсынысын да осы кең ауқымды дипломатиялық бағдардың аясында қарастырған жөн.

Астана үшін түркі мемлекеттерімен ынтымақтастықты нығайту және көршілес ірі державалармен тұрақты қарым-қатынасты жалғастыру бір-біріне міндетті түрде қайшы келетін бағыттар емес. Көпвекторлы саясаттың мәні де әртүрлі халықаралық байланыстарды ұлттық мүдделер негізінде қатар дамытуға ұмтылудан көрінеді.

Алайда мемлекеттің екіжақты сыртқы саясаты мен халықаралық ұйымның институционалдық шешімдері бірдей ұғым емес. Біріншісі ұлттық дипломатияның құзыретіне жатса, екіншісі ұйымға мүше мемлекеттердің ортақ келісімін талап етеді.

Анкара саммитінде айтылған ұсынысты бағалағанда осы айырмашылықты назардан шығармаған дұрыс.

Ресейдегі түркі халықтары: ортақ тарих пен саяси шекара

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсынысында назар аудартқан маңызды мәселелердің бірі – Ресей Федерациясы аумағында өмір сүретін түркі халықтарының тарихи және мәдени мұрасы.

Шын мәнінде, түркі әлемінің тарихи кеңістігі қазіргі тәуелсіз түркі мемлекеттерінің мемлекеттік шекараларымен ғана шектелмейді.

Еділ-Орал өңіріндегі татарлар мен башқұрттар, Сібірдегі сахалар, тывалар, Алтай түркілері және чуваштар – түркі әлемінің тілдік, мәдени және тарихи сан алуандығын айқындайтын халықтар.

Олардың мәдени мұрасы, ауыз әдебиеті, дүниетанымы мен тарихи жады түркі өркениетінің қалыптасуында өзіндік орын алады.

Қазақстан Президентінің Ресей қолдап отырған «Алтай өңірі – Түркі өркениетінің алтын бесігі» бастамасына тоқталуы да осы тарихи байланыстармен сабақтас.

Өйткені Алтай – қазақ халқының ғана емес, көптеген түркі халықтарының тарихи жадында ерекше орын алатын кеңістік.

Дегенмен мұнда бір маңызды айырмашылық бар.

Ресейдегі түркі халықтарының мәдени мұрасы түркі әлемінің ортақ тарихи қазынасына жататыны даусыз. Ал Ресей Федерациясының Түркі мемлекеттері ұйымында қандай саяси немесе институционалдық мәртебеге ие болуы мүмкін екені – бөлек мәселе.

Тарихи-мәдени жақындық халықтар арасындағы байланыстарды дамытудың маңызды негізі бола алады. Бірақ халықаралық ұйымға мүшелік мәселесі мемлекеттердің егемендігіне, ұйымның құрылтай құжаттарына және ортақ шешім қабылдау тәртібіне байланысты.

Сондықтан түркі әлемінің мәдени кеңістігін кеңінен қарастыру мен Түркі мемлекеттері ұйымының саяси-құқықтық құрылымын анықтау мәселелерін бір-бірінен ажырата білу қажет.

Ресей Түркі мемлекеттері ұйымына мүше бола ма?

Анкара саммитінен кейінгі талқылауларда жиі кездесетін сұрақтың бірі – Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымына қосылу ықтималдығы.

Бірақ ең алдымен толық мүшелік, бақылаушы мәртебесі және «ТМҰ+» форматындағы ынтымақтастық ұғымдарының арасында айырмашылық бар екенін ескеру керек.

Толық мүшелік ұйымның шешім қабылдау тетіктеріне және тиісті міндеттемелеріне қатысуды білдіреді. Бақылаушы мәртебесі толық мүшеліктен өзгеше қатысу тәртібін көздейді. Ал «ТМҰ+» форматы ұйымның үшінші елдермен және халықаралық құрылымдармен белгілі бір салаларда ынтымақтастық орнатуына мүмкіндік беретін дипломатиялық тетік болып саналады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Анкарадағы ұсынысы дәл осы екі баламаны – «ТМҰ+» форматы мен бақылаушы мәртебесін – қарастыруға бағытталды.

Сондықтан аталған бастаманы Ресейдің толық мүшелікке қабылдануы жөніндегі дайын шешім ретінде түсіндіру дұрыс емес.

Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммиті қорытындысында қабылданған Анкара декларациясында үшінші мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен байланыстарды дамыту мәселесі қамтылған. Алайда Ресейге толық мүше немесе бақылаушы мәртебесін беру туралы жеке шешім жарияланған жоқ.

Демек мәселе әзірше нақты шешім қабылданған мүшелік үдерісінен гөрі, болашақ ынтымақтастықтың ықтимал жолдарын қарастыру деңгейінде тұр.

Бұл жерде Түркі мемлекеттері ұйымының болашақ дамуына қатысты маңызды мәселе туындайды.

Ұйым үшінші елдермен ынтымақтастығын кеңейте отырып, өзінің құрылтай мақсаттарын, институционалдық дербестігін және шешім қабылдау тәртібін қалай сақтайды?

Өйткені халықаралық ұйымның беделі сыртқы серіктестерінің санымен ғана емес, оның ішкі бірлігімен, қабылдаған шешімдерінің тиімділігімен және мүшелерінің ортақ мүдделерді жүзеге асыра алу қабілетімен де өлшенеді.

Түркі мемлекеттері ұйымының жаңа кезеңі

2009 жылы Нахчыван келісімі негізінде басталған институционалдық үдеріс түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтерді. 2021 жылы ұйымның қазіргі атауын қабылдауы осы дамудың маңызды кезеңдерінің бірі болды.

Бүгінде Түркі мемлекеттері ұйымы ортақ тарих пен мәдени мұраны дәріптейтін алаң ғана емес. Ол сауда, инвестиция, көлік, энергетика, цифрлық технология, білім беру және халықаралық дипломатия салаларында ынтымақтастықты дамытатын құрылымға айналып келеді.

Орта дәліздің мүмкіндіктерін кеңейту, Түркі инвестициялық қорының қызметін дамыту, сауда кедергілерін азайту және ортақ стратегиялық құжаттарды іске асыру – осы өзгерістердің нақты көрінісі.

Анкара саммиті де бұл үдерістің жалғасып жатқанын көрсетті.

Ал Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей жөніндегі ұсынысы Түркі мемлекеттері ұйымының халықаралық серіктестік аясын кеңейту мәселесін қайтадан алдыңғы қатарға шығарды.

Мұнда назар аударуға тұрарлық тағы бір жағдай бар.

Түркі мемлекеттері ұйымының халықаралық салмағы артып, оның экономикалық және саяси байланыстары кеңейген сайын, ұйымның сыртқы серіктестермен қарым-қатынасының сипаты да өзекті бола түспек.

Бұл табиғи дипломатиялық үдеріс. Өйткені халықаралық саясатта бірде-бір аймақтық ұйым сыртқы әлемнен оқшау өмір сүрмейді.

Сонымен бірге әрбір ұйымның қалыптасу тарихы, құрылтай мақсаты және институционалдық ерекшелігі болады. Түркі мемлекеттері ұйымының өзіндік сипаты – тәуелсіз түркі мемлекеттерінің ортақ тарих, тіл, мәдениет және өзара мүдделер негізінде бірлесуінде.

Сондықтан оның сыртқы серіктестік жүйесінің қалай дамитыны да осы ерекшелікпен бірге қарастырылуы тиіс.

Анкарадан кейін жауап күткен сауал

Анкара саммиті аяқталды. Бірақ онда көтерілген мәселелердің саяси және дипломатиялық маңызы әлі де талқылана бермек.

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресейге қатысты ұсынысы да осы тұрғыдан назар аударуға тұрарлық.

Тарихи деректер бұл мәселенің он жыл бұрын-ақ дипломатиялық күн тәртібінде болғанын көрсетеді. Сергей Лавровтың 2016 жылғы мәлімдемесі, Бинали Йылдырымның 2021 жылғы пікірі және Мәскеудің сол жылы Түркі мемлекеттері ұйымының құрылуына қатысты білдірген ұстанымы – бүгінгі пікірталастың белгілі бір тарихи негізі бар екенін аңғартады.

Ал Анкарада жарияланған жаңа ұсыныс мәселені «ТМҰ+» форматы мен бақылаушы мәртебесі арқылы қарастыру мүмкіндігін алға шығарды.

Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты, Ресеймен тарихи байланыстары және түркі әлемінің институционалдық дамуына қосып отырған үлесі бұл бастаманың дипломатиялық мәнін түсінуге мүмкіндік береді.

Сонымен бірге Түркі мемлекеттері ұйымының келешегі тек жаңа мүшелерді қабылдау немесе сыртқы серіктестер санын арттыру мәселесіне тірелмейді.

Ұйымның шынайы әлеуеті ортақ экономикалық жобалардың жүзеге асуымен, сауда және көлік байланыстарының нығаюымен, мәдени мұраның сақталуымен және мемлекеттер арасындағы институционалдық үйлесімнің дамуымен айқындалады.

Түркі әлемі ғасырлар бойы түрлі саяси жүйелер мен ірі мемлекеттердің ықпал ету аймақтары түйіскен кеңістікте өмір сүрді. Ал тәуелсіздік кезеңінде қалыптасқан жаңа жағдай түркі мемлекеттеріне өзара ынтымақтастықты дербес саяси ерік пен ортақ институттар негізінде дамытуға мүмкіндік берді.

Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі негізгі мәселе Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымына қатысу-қатыспауы туралы сауалмен ғана шектелмейді.

Маңыздысы – түркі мемлекеттерінің өзара бірлігін нығайта отырып, тарихи көршілерімен және әлемдегі ірі державалармен қарым-қатынасын қандай қағидаттар негізінде қалыптастыратыны.

Анкарада бір саммит аяқталды. Бірақ оның аясында көтерілген мәселе түркі әлемінің алдағы онжылдықтардағы халықаралық орнына қатысты кеңірек ойлануға негіз болды.

Өйткені халықаралық ұйымның тарихи салмағы кімдермен қарым-қатынас орнатқанымен ғана емес, өз болашағына қатысты шешімдерді қаншалықты дербес әрі ортақ ерікпен қабылдай алатынымен айқындалады.

Сабахаттин Жан Айеш,

Еуразиялық зерттеулер бағыты бойынша PhD докторанты

Abai.kz