انكارا سامميتىنەن كەيىن: پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي جونىندەگى ۇسىنىسى جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بولاشاعى

انكارادا تاعى ءبىر تاريحي سامميت اياقتالدى. تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىلارى باس قوسىپ، ورتاق بولاشاققا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى، بىرلەسكەن شەشىمدەر قابىلداندى، انكارا دەكلاراتسياسى جاريالاندى. مەملەكەت باسشىلارى ءوز ەلدەرىنە ورالدى. الايدا حالىقارالىق ساياساتتا كەيبىر كەزدەسۋلەر قابىلدانعان شەشىمدەرىمەن عانا ەمەس، كەيىنگى كۇن تارتىبىنە شىعارعان ماسەلەلەرىمەن دە ەستە قالادى.

2026 جىلعى 30 قازاندا انكارادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) 13-ءسامميتى وسىنداي جيىنداردىڭ ءبىرى بولدى.

سامميت بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىعىنا قاتىستى ۇسىنىسى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. مەملەكەت باسشىسى رەسەيدى «تمۇ+» فورماتىنا شاقىرۋدى نەمەسە ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.

ءبىر قاراعاندا، بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ سىرتقى بايلانىستارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان كەزەكتى ديپلوماتيالىق باستاما بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ماسەلەنىڭ تاريحي تامىرى الدەقايدا تەرەڭدە جاتىر. رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ينستيتۋتسيونالدىق بايلانىس ورناتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا، ماسكەۋدىڭ اتالعان ۇيىمعا قاتىسۋ مۇمكىندىگى جونىندەگى پىكىرتالاس تا العاش رەت انكارادا كوتەرىلگەن جوق.

ولاي بولسا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى نەنى بىلدىرەدى؟ رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا قاتىسۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىن قاشان جانە قانداي جاعدايدا قوزعالدى؟ ەڭ باستىسى، بۇل باستاما تۇركى الەمىنىڭ بولاشاقتاعى ينستيتۋتسيونالدىق كەلبەتىنە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟

جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن بۇگىنگى ساياسي مالىمدەمەلەرمەن شەكتەلمەي، سوڭعى ون جىلداعى ديپلوماتيالىق وقيعالارعا نازار اۋدارعان ءجون.

ماسكەۋ بۇل ماسەلەنى ون جىل بۇرىن كوتەرگەن

2016 جىلعى 22 شىلدە. رەسەيدىڭ ۆلاديمير وبلىسىندا جاستار فورۋمى ءوتىپ جاتتى. فورۋم بارىسىندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا قاتىستى ماڭىزدى مالىمدەمە جاسادى.

ول كەزدە قازىرگى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تۇركى كەڭەسى، رەسمي اتاۋىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن.

رەسەيدىڭ اتالعان ۇيىمعا قوسىلۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ءسوز قوزعاعان سەرگەي لاۆروۆ ەل اۋماعىندا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ءومىر سۇرەتىنىن، تۇركى مادەنيەتى رەسەيدىڭ كوپۇلتتى مادەني كەڭىستىگىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

رەسەي سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى تۇركى كەڭەسىنە مۇشە بولۋ ماسەلەسىن ۇيىمنىڭ سول كەزدەگى مۇشەلىك تالاپتارىمەن بايلانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر تۇركى كەڭەسى تۇركىتىلدەس تۇرعىندارى بار، بىراق ولار حالىقتىڭ باسىم بولىگىن قۇرامايتىن مەملەكەتتەردى دە قابىلداۋعا دايىن بولسا، ماسكەۋ ۇيىمعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرا الادى.

بۇل مالىمدەمە Anadolu Ajansı اگەنتتىگىنىڭ 2016 جىلعى 22 شىلدەدەگى حابارىندا جاريالاندى. رەسەيلىك اقپارات كەڭىستىگىندە دە وسى مازمۇنداعى حابارلار تارادى.

مۇنداعى تاريحي جاعدايعا نازار اۋدارعان ءجون.

2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا تۇركيا مەن رەسەي اراسىندا اسكەري ۇشاق وقيعاسىنا بايلانىستى ەلەۋلى ديپلوماتيالىق داعدارىس تۋىنداعان بولاتىن. ال 2016 جىلدىڭ جازىندا ەكى مەملەكەت قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتقان ەدى.

وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە قاتىسۋ ىقتيمالدىعىن كوپشىلىك الدىندا ايتۋى كەزدەيسوق نازاردان تىس قالاتىن مالىمدەمە ەمەس.

ارينە، بۇل رەسەيدىڭ رەسمي مۇشەلىك ءوتىنىشى بولعان جوق. دەگەنمەن ماسكەۋدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى قالىپتاستىرعان حالىقارالىق قۇرىلىممەن ىنتىماقتاستىقتى قاراستىرۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن ساياسي ۇستانىم ەدى.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ارادا ون جىل وتكەن سوڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انكارادا كوتەرگەن ۇسىنىسى مۇلدە جاڭا باستاما رەتىندە ەمەس، بۇرىننان تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ قازىرگى ديپلوماتيالىق جاعدايدا قايتا قارالۋى رەتىندە نازار اۋدارتادى.

رەسەيدىڭ قاتىسۋى تۋرالى پىكىر تۇركيادا دا ايتىلعان

بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق تۇسى بار. رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىمەن ىقتيمال بايلانىسى تەك ماسكەۋدە عانا ءسوز بولعان جوق. تۇركيادا دا وسىعان ۇقساس پىكىرلەر ايتىلدى.

2021 جىلعى 25 قاراشادا يزمير قالاسىنداعى كاتيپ چەلەبي ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن عىلىمي ءىس-شارا بارىسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى بينالي يىلدىرىم تۇركى الەمىنىڭ تاريحي جانە مادەني اۋقىمىنا قاتىستى كەڭىنەن توقتالدى.

تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ءارى ساياسي قايراتكەرى بينالي يىلدىرىم تۇركى حالىقتارى ءومىر سۇرەتىن ەلدەردى اتاعان كەزدە رەسەي مەن قىتايدى دا تىلگە تيەك ەتىپ، ولاردى ۇيىمنىڭ تابيعي مۇشەلەرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنىن ايتتى.

بۇل پىكىر Demirören Haber Ajansı اگەنتتىگىنىڭ 2021 جىلعى 25 قاراشاداعى ماتەريالىندا جاريالاندى.

ارينە، اتالعان مالىمدەمەنى رەسەي نەمەسە قىتايعا جولدانعان رەسمي شاقىرۋ دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. بينالي يىلدىرىمنىڭ سوزدەرى، ەڭ الدىمەن، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني كەڭىستىگى قازىرگى تاۋەلسىز تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ شەكاراسىمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەتىن ساياسي پايىمداۋ ەدى.

بىراق وسى وقيعانىڭ ءوزى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بولاشاقتاعى سىرتقى بايلانىستارى جونىندەگى پىكىرتالاستىڭ تۇركيانىڭ ساياسي ورتاسىندا دا بولعانىن اڭعارتادى.

وسى تۇستا تاعى ءبىر دەرەكتى ەسكە العان ورىندى.

2021 جىلعى 1 جەلتوقساندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ فەدەراتسيا كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى ماسكەۋدىڭ ۇستانىمىن ءتۇسىندىردى.

رەسەي ءمينيسترى ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىن قالىپتى قۇبىلىس رەتىندە باعالايتىنىن ايتىپ، مادەنيەت، تىلدىك داستۇرلەردى ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە گۋمانيتارلىق الماسۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىققا قارسى ەمەستىگىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە ۇيىم قىزمەتىنە اسكەري سيپاتتاعى ىنتىماقتاستىق ەلەمەنتتەرى ەنگىزىلگەن جاعدايدا وعان ساقتىقپەن قارايتىنىن جەتكىزدى.

بۇل مالىمدەمە APA اقپارات اگەنتتىگىنىڭ 2021 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى ورىس تىلىندەگى حابارىندا جاريالانعان.

وسى دەرەكتەردى ءبىرىزدى قاراستىرساق، نازار اۋدارارلىق تاريحي ساباقتاستىق بايقالادى.

2016 جىلى رەسەيدىڭ تۇركى كەڭەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى ايتىلدى. 2021 جىلى تۇركيادا رەسەي مەن قىتايدىڭ تۇركى الەمىمەن تاريحي جانە مادەني بايلانىستارى اياسىندا ۇيىمعا قاتىسۋى جونىندە پىكىر ءبىلدىرىلدى. سول جىلى ماسكەۋ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى كوزقاراسىن جاريا ەتتى.

ال 2026 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدىڭ «تمۇ+» فورماتىنا قوسىلۋى نەمەسە باقىلاۋشى مارتەبەسىندە قاتىسۋى جونىندەگى ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.

ارينە، بۇل مالىمدەمەلەردىڭ اراسىندا تىكەلەي ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر تىزبەگى بولعانىن دالەلدەيتىن اشىق دەرەكتەر جوق. سونداي-اق رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعانعا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە بولۋ تۋرالى تىكەلەي رەسمي ءوتىنىش جولداعانىن راستايتىن سەنىمدى قۇجات تا انىقتالعان جوق.

دەگەنمەن تاريحي دەرەكتەر ءبىر جايتتى ايقىن كورسەتەدى: رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى قالىپتاستىرعان ۇيىممەن ينستيتۋتسيونالدىق قارىم-قاتىناسى تۋرالى ماسەلە انكارا سامميتىنەن الدەقايدا بۇرىن كوتەرىلگەن.

قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ديپلوماتياسى جانە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇستانىمى

قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەلدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن، تاريحي تاجىريبەسىن جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالىپتاسقان ديپلوماتيالىق ءداستۇرىن ەسكەرۋ قاجەت.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءتۇرلى گەوساياسي ورتالىقتارمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا نەگىزدەلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى.

استانا رەسەيمەن تاريحي، ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق بايلانىستارىن ساقتاي وتىرىپ، قىتايمەن، تۇركيامەن، ەۋروپا ەلدەرىمەن جانە باسقا دا حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق ىقپالداستىقتىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ەلدەردىڭ ءبىرى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انكارا سامميتىندەگى ءسوزىن تۇتاس قاراستىرعاندا وسى ديپلوماتيالىق ۇستانىم انىق بايقالادى.

مەملەكەت باسشىسى رەسەيمەن ىقتيمال ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا، ۇيىمنىڭ 2027–2031 جىلدارعا ارنالعان جاڭا ستراتەگياسىن قابىلداۋعا، تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋعا جانە ورتا ءدالىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى.

اقوردانىڭ 2026 جىلعى 30 قازاندا جاريالاعان رەسمي مالىمەتىنە سايكەس، قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمى 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعان. مەملەكەت باسشىسى بۇل كورسەتكىشتىڭ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا ارتقانىن اتاپ ءوتتى.

بۇل ساندار تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ مادەني جانە تاريحي جاقىندىقپەن عانا شەكتەلمەي، ناقتى ەكونوميكالىق مازمۇنعا يە بولىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەسەيگە قاتىستى ۇسىنىسىن دا وسى كەڭ اۋقىمدى ديپلوماتيالىق باعداردىڭ اياسىندا قاراستىرعان ءجون.

استانا ءۇشىن تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە كورشىلەس ءىرى دەرجاۆالارمەن تۇراقتى قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ ءبىر-بىرىنە مىندەتتى تۇردە قايشى كەلەتىن باعىتتار ەمەس. كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ ءمانى دە ءارتۇرلى حالىقارالىق بايلانىستاردى ۇلتتىق مۇددەلەر نەگىزىندە قاتار دامىتۋعا ۇمتىلۋدان كورىنەدى.

الايدا مەملەكەتتىڭ ەكىجاقتى سىرتقى ساياساتى مەن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەرى بىردەي ۇعىم ەمەس. ءبىرىنشىسى ۇلتتىق ديپلوماتيانىڭ قۇزىرەتىنە جاتسا، ەكىنشىسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق كەلىسىمىن تالاپ ەتەدى.

انكارا سامميتىندە ايتىلعان ۇسىنىستى باعالاعاندا وسى ايىرماشىلىقتى نازاردان شىعارماعان دۇرىس.

رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارى: ورتاق تاريح پەن ساياسي شەكارا

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىندا نازار اۋدارتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا ءومىر سۇرەتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني مۇراسى.

شىن مانىندە، تۇركى الەمىنىڭ تاريحي كەڭىستىگى قازىرگى تاۋەلسىز تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىمەن عانا شەكتەلمەيدى.

ەدىل-ورال وڭىرىندەگى تاتارلار مەن باشقۇرتتار، سىبىردەگى ساحالار، تىۆالار، التاي تۇركىلەرى جانە چۋۆاشتار – تۇركى الەمىنىڭ تىلدىك، مادەني جانە تاريحي سان الۋاندىعىن ايقىندايتىن حالىقتار.

ولاردىڭ مادەني مۇراسى، اۋىز ادەبيەتى، دۇنيەتانىمى مەن تاريحي جادى تۇركى وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىندا وزىندىك ورىن الادى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەسەي قولداپ وتىرعان «التاي ءوڭىرى – تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى» باستاماسىنا توقتالۋى دا وسى تاريحي بايلانىستارمەن ساباقتاس.

ويتكەنى التاي – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس، كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي جادىندا ەرەكشە ورىن الاتىن كەڭىستىك.

دەگەنمەن مۇندا ءبىر ماڭىزدى ايىرماشىلىق بار.

رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني مۇراسى تۇركى الەمىنىڭ ورتاق تاريحي قازىناسىنا جاتاتىنى داۋسىز. ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىندا قانداي ساياسي نەمەسە ينستيتۋتسيونالدىق مارتەبەگە يە بولۋى مۇمكىن ەكەنى – بولەك ماسەلە.

تاريحي-مادەني جاقىندىق حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى نەگىزى بولا الادى. بىراق حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشەلىك ماسەلەسى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە، ۇيىمنىڭ قۇرىلتاي قۇجاتتارىنا جانە ورتاق شەشىم قابىلداۋ تارتىبىنە بايلانىستى.

سوندىقتان تۇركى الەمىنىڭ مادەني كەڭىستىگىن كەڭىنەن قاراستىرۋ مەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق قۇرىلىمىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتا ءبىلۋ قاجەت.

رەسەي تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە بولا ما؟

انكارا سامميتىنەن كەيىنگى تالقىلاۋلاردا ءجيى كەزدەسەتىن سۇراقتىڭ ءبىرى – رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا قوسىلۋ ىقتيمالدىعى.

بىراق ەڭ الدىمەن تولىق مۇشەلىك، باقىلاۋشى مارتەبەسى جانە «تمۇ+» فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىق ۇعىمدارىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.

تولىق مۇشەلىك ۇيىمنىڭ شەشىم قابىلداۋ تەتىكتەرىنە جانە ءتيىستى مىندەتتەمەلەرىنە قاتىسۋدى بىلدىرەدى. باقىلاۋشى مارتەبەسى تولىق مۇشەلىكتەن وزگەشە قاتىسۋ ءتارتىبىن كوزدەيدى. ال «تمۇ+» فورماتى ۇيىمنىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن بەلگىلى ءبىر سالالاردا ىنتىماقتاستىق ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ديپلوماتيالىق تەتىك بولىپ سانالادى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انكاراداعى ۇسىنىسى ءدال وسى ەكى بالامانى – «تمۇ+» فورماتى مەن باقىلاۋشى مارتەبەسىن – قاراستىرۋعا باعىتتالدى.

سوندىقتان اتالعان باستامانى رەسەيدىڭ تولىق مۇشەلىككە قابىلدانۋى جونىندەگى دايىن شەشىم رەتىندە ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 13-ءسامميتى قورىتىندىسىندا قابىلدانعان انكارا دەكلاراتسياسىندا ۇشىنشى مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستاردى دامىتۋ ماسەلەسى قامتىلعان. الايدا رەسەيگە تولىق مۇشە نەمەسە باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى جەكە شەشىم جاريالانعان جوق.

دەمەك ماسەلە ازىرشە ناقتى شەشىم قابىلدانعان مۇشەلىك ۇدەرىسىنەن گورى، بولاشاق ىنتىماقتاستىقتىڭ ىقتيمال جولدارىن قاراستىرۋ دەڭگەيىندە تۇر.

بۇل جەردە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بولاشاق دامۋىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلە تۋىندايدى.

ۇيىم ءۇشىنشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتە وتىرىپ، ءوزىنىڭ قۇرىلتاي ماقساتتارىن، ينستيتۋتسيونالدىق دەربەستىگىن جانە شەشىم قابىلداۋ ءتارتىبىن قالاي ساقتايدى؟

ويتكەنى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بەدەلى سىرتقى سەرىكتەستەرىنىڭ سانىمەن عانا ەمەس، ونىڭ ىشكى بىرلىگىمەن، قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىمەن جانە مۇشەلەرىنىڭ ورتاق مۇددەلەردى جۇزەگە اسىرا الۋ قابىلەتىمەن دە ولشەنەدى.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ جاڭا كەزەڭى

2009 جىلى ناحچىۆان كەلىسىمى نەگىزىندە باستالعان ينستيتۋتسيونالدىق ۇدەرىس تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. 2021 جىلى ۇيىمنىڭ قازىرگى اتاۋىن قابىلداۋى وسى دامۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولدى.

بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ورتاق تاريح پەن مادەني مۇرانى دارىپتەيتىن الاڭ عانا ەمەس. ول ساۋدا، ينۆەستيتسيا، كولىك، ەنەرگەتيكا، تسيفرلىق تەحنولوگيا، ءبىلىم بەرۋ جانە حالىقارالىق ديپلوماتيا سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتاتىن قۇرىلىمعا اينالىپ كەلەدى.

ورتا ءدالىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ، تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىنىڭ قىزمەتىن دامىتۋ، ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ جانە ورتاق ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ – وسى وزگەرىستەردىڭ ناقتى كورىنىسى.

انكارا ءسامميتى دە بۇل ۇدەرىستىڭ جالعاسىپ جاتقانىن كورسەتتى.

ال قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي جونىندەگى ۇسىنىسى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق سەرىكتەستىك اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن قايتادان الدىڭعى قاتارعا شىعاردى.

مۇندا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق تاعى ءبىر جاعداي بار.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق سالماعى ارتىپ، ونىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستارى كەڭەيگەن سايىن، ۇيىمنىڭ سىرتقى سەرىكتەستەرمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ سيپاتى دا وزەكتى بولا تۇسپەك.

بۇل تابيعي ديپلوماتيالىق ۇدەرىس. ويتكەنى حالىقارالىق ساياساتتا بىردە-ءبىر ايماقتىق ۇيىم سىرتقى الەمنەن وقشاۋ ءومىر سۇرمەيدى.

سونىمەن بىرگە ءاربىر ۇيىمنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى، قۇرىلتاي ماقساتى جانە ينستيتۋتسيونالدىق ەرەكشەلىگى بولادى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ وزىندىك سيپاتى – تاۋەلسىز تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق تاريح، ءتىل، مادەنيەت جانە ءوزارا مۇددەلەر نەگىزىندە بىرلەسۋىندە.

سوندىقتان ونىڭ سىرتقى سەرىكتەستىك جۇيەسىنىڭ قالاي داميتىنى دا وسى ەرەكشەلىكپەن بىرگە قاراستىرىلۋى ءتيىس.

انكارادان كەيىن جاۋاپ كۇتكەن ساۋال

انكارا ءسامميتى اياقتالدى. بىراق وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ساياسي جانە ديپلوماتيالىق ماڭىزى ءالى دە تالقىلانا بەرمەك.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەيگە قاتىستى ۇسىنىسى دا وسى تۇرعىدان نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.

تاريحي دەرەكتەر بۇل ماسەلەنىڭ ون جىل بۇرىن-اق ديپلوماتيالىق كۇن تارتىبىندە بولعانىن كورسەتەدى. سەرگەي لاۆروۆتىڭ 2016 جىلعى مالىمدەمەسى، بينالي يىلدىرىمنىڭ 2021 جىلعى پىكىرى جانە ماسكەۋدىڭ سول جىلى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى بىلدىرگەن ۇستانىمى – بۇگىنگى پىكىرتالاستىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي نەگىزى بار ەكەنىن اڭعارتادى.

ال انكارادا جاريالانعان جاڭا ۇسىنىس ماسەلەنى «تمۇ+» فورماتى مەن باقىلاۋشى مارتەبەسى ارقىلى قاراستىرۋ مۇمكىندىگىن العا شىعاردى.

قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى، رەسەيمەن تاريحي بايلانىستارى جانە تۇركى الەمىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى بۇل باستامانىڭ ديپلوماتيالىق ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن بىرگە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ كەلەشەگى تەك جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋ نەمەسە سىرتقى سەرىكتەستەر سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە تىرەلمەيدى.

ۇيىمنىڭ شىنايى الەۋەتى ورتاق ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىمەن، ساۋدا جانە كولىك بايلانىستارىنىڭ نىعايۋىمەن، مادەني مۇرانىڭ ساقتالۋىمەن جانە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق ۇيلەسىمنىڭ دامۋىمەن ايقىندالادى.

تۇركى الەمى عاسىرلار بويى ءتۇرلى ساياسي جۇيەلەر مەن ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ىقپال ەتۋ ايماقتارى تۇيىسكەن كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇردى. ال تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە قالىپتاسقان جاڭا جاعداي تۇركى مەملەكەتتەرىنە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دەربەس ساياسي ەرىك پەن ورتاق ينستيتۋتتار نەگىزىندە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

وسى تۇرعىدان العاندا، بۇگىنگى نەگىزگى ماسەلە رەسەيدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا قاتىسۋ-قاتىسپاۋى تۋرالى ساۋالمەن عانا شەكتەلمەيدى.

ماڭىزدىسى – تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا بىرلىگىن نىعايتا وتىرىپ، تاريحي كورشىلەرىمەن جانە الەمدەگى ءىرى دەرجاۆالارمەن قارىم-قاتىناسىن قانداي قاعيداتتار نەگىزىندە قالىپتاستىراتىنى.

انكارادا ءبىر سامميت اياقتالدى. بىراق ونىڭ اياسىندا كوتەرىلگەن ماسەلە تۇركى الەمىنىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى حالىقارالىق ورنىنا قاتىستى كەڭىرەك ويلانۋعا نەگىز بولدى.

ويتكەنى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تاريحي سالماعى كىمدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتقانىمەن عانا ەمەس، ءوز بولاشاعىنا قاتىستى شەشىمدەردى قانشالىقتى دەربەس ءارى ورتاق ەرىكپەن قابىلداي الاتىنىمەن ايقىندالادى.

ساباحاتتين جان ايەش،

ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر باعىتى بويىنشا PhD دوكتورانتى

Abai.kz