Últaralyq qatynas – qarapayym dialogtan bastalyp, óte kýrdeli ruhaniy‑mәdeny qabattargha jalghasatyn kýrdeli qúbylys.

Elimizdegi últaralyq qatynastyng túraqty boluy – elimizding damuyna jәne әrbir azamattyng ómirden óz ornyn tauyp, baqytty ómir sýruine óte qajet manyzdy tetik. Ol ‑ azamattardan tektilikti, mәdeniyettilikti, adamgershilik qasiyetterdi talap etetin túlghalyq kórinis. Sondyqtan, ony týsinu ýshin búl mәsele jan‑jaqty talqylanady. Býgingi taqyrypta  últaralyq qatynastaghy din mәselesin qozghaymyz.

Sóz basynda myna jaghdaydy erekshe atap ótken dúrys: Qazaqstan – kópkonfessiyaly, zayyrly memleket. Qazaqstan Konstitusiyasy boyynsha din memleketten bólingen. Eshbir din memlekettik nemese mindetti din bolyp sanalmaydy.

Osy mәseleni airyqsha atauymyzdyng sebebi mynada:

Bizge, últaralyq qatynastaghy din mәselesi turaly aitqanda, dindar azamattarynyng sanasynda «bir dinning ekinshi dinnen artyqshylyghy» degen jalghan oidyng payda bolmauynyng aldyn alu, sóitip, qoghamdyq oi‑pikirde  diny túrghydaghy qayshylyqty tudyrmau manyzdy ekendiginde.

Qazirgi statistikalyq derekter Qazaqstanda kóptegen dinderding bir mezgilde qatar, bir‑birimen tolerantty jaghdayda qyzmet etip jatqanyn kórsetedi. Tómende 2026 jylghy 9 qarashadaghy jaghdaygha qatysty qoljetimdi resmy derekterdi negizge alyp, diny ahualdyng negizgi kórinisin úsynamyn.

Qazaqstanda qanday dinder bar?

Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi Din isteri komiytetining derekterinde 18 konfessiya kórsetilgen. Olardy negizgi baghyttary boyynsha bylay toptastyrugha bolady:

Islam – negizinen sunnittik baghyt, hanafy mәzhaby.

Hristiandyq:

Pravoslaviye;

Katolisizm;

Protestanttyq baghyttar (baptister, luterandar, presviyteriandar, adventister, eluinshiler jәne basqalar);

Ehoba kuәgerleri;

Jana apostoldyq shirkeu;

Mormondar.

Iudaizm – iudey dini.

Buddizm.

Bahay dini.

Krishna sanasy qoghamy.

Basqa da shaghyn diny qauymdar.

Diny birlestikter men ghibadat ýilerining sany

Memlekettik organdar jariyalaghan 2024 jyldyng IV toqsanyndaghy resmy statistika boyynsha:

Tirkelgen diny birlestik sany ‑ 3 999;  Ghibadat ýileri sany ‑ 3 788.

Ghibadat ýilerining konfessiyalar boyynsha bólinisi:

(Derekkóz: QR Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining Din isteri komiyteti).

Múnda bir manyzdy jayt bar: 2025 jyly meshitter sany ósken. Qazaqstan músylmandary diny basqarmasynyng 2026 jylghy qantardaghy esebinde QMDB qaramaghynda 2 945 meshit júmys isteytini kórsetilgen. Sonymen qatar 545 namazhana bar. (Derekkóz: muftiyat.kz)

Qazaqstanda әr dindi ústanushylar qansha?

Búl súraqqa Últtyq statistika burosynyng 2021 jylghy halyq sanaghy naqty jauap beredi.

(Derekkóz: QR Últtyq statistika burosy, 2021 jylghy halyq sanaghy. Eskertu: adamdar sany payyzdyq ýlester negizinde dóngelektelip esepteldi. Búl – 2021 jylghy kórsetkishter, 2026 jylghy naqty diny qúram emes).

Manyzdy әleumettik jәne demografiyalyq erekshelikter

Qazaqstannyng diny qúrylymyna qatysty birneshe manyzdy jayt bar:

Músylmandar halyqtyng shamamen 70 payyzyn qúraydy.

Hristiandar – halyqtyng shamamen altydan bir bóligi.

Hristiandyq baghyttardyng ishinde pravoslavie negizgi oryn alady.

Protestanttyq baghyttardyng birneshe tarmaghy bar.

Dinge senetinin nemese senbeytinin ashyq kórsetpegen azamattardyng ýlesi de edәuir – 11%.

(Taghy bir qyzyqty derek: Almaty qalasynda 2025 jylghy mәlimet boyynsha 17 konfessiyagha jatatyn 190 diny birlestik tirkelgen. Qalada 121 diny ghimarat júmys isteytini kórsetilgen).

Endi, osy derekterdi negizge ala otyryp, ózimizding saraptamalyq oiymyzdy týzeyik:

Eng aldymen, resmy derekte kórsetilgen sandar qoghamnyng tútas beynesin anyqtamaydy. Múnda bizge «dindarlyq» pen «diny ghimaratqa ýzdikiz baratyn adamdar» arasynda eleuli aiyrmashylyq bar ekenin eskeru qajet. Sebebi, kóp adamdar qalyptasqan dәstýrli mәdeniyetke say, ózderin «belgili bir din ókilderimiz» dep ataugha beyim. Óitkeni, olar ózderining ata‑babalarynyng osy dinde bolghanyn qúrmettegendikten, ózderin oilanbastan osy dinge jatqyzady. Sondyqtan, búl mәsele dinnen ózge psihologiyalyq jәne mәdeny qúbylysqa jatady.

Mysaly, halyq sanaghynda ózin «músylman» dep kórsetken 13,3 million adamnyng bәri meshitke túraqty barady deu – shyndyqqa jatpaydy:

Birinshiden, osy 13,3 million adamnyng arasynda ómirinde bir ret te meshitke bas súqpaghan myndaghan azamattar bar boluy mýmkin.

Ekinshiden, ózderin músylaman dep kórsetkenderding arasynda myndaghan dinge senbeytin, ne,  islamdy moyyndamaghan, ne, oghan ishtey narazy adamdar da bar ekeni sózsiz. Óitkeni, sanaq kezinde jýrgizilgen qysqa saualnamada adamgha ózining diny kózqarasyn anyqtaugha, óz uәjin aitugha mýmkindik berilmegen. Onda tek «IYә, ne, Joq» deuge mәjbýr bolghandyqtan, kóp adamdar ózi turaly jaghymsyz qoghamdyq pikirding tuyndauynan saqtanyp, «iyә» dep jauap bergeni ras.

Ýshinshiden, Últtyq faktor manyzdy roli atqarady. Osyghan deyin jýzdegen jyldar boyy qogham sanasyna «Qazaq bolsang boldy, apriory (әlimsaqtan) músylmansyn» degen qaghida din tarapynan, aghymdaghy biylik tarapynan sindirilumen boldy. Sebebi, Qazaq elining bastan ótkergen Handyq dәuirde de, Reseyge otarlyq ezgide bolghan kezde de, odan keyin, tәuelsizdikten keyingi avtoritarlyq biylik kezinde de – din halyqty baghynyshty qalypta ústaudyng iydeologiyalyq bir qúraly retinde qoldanylghany ras.

Sondyqtan dindegi myna ýsh týrli kórsetkishti ajyratu qajet:

Ózin belgili bir dinge jatqyzatyn azamattar.

Diny rәsimderdi túraqty oryndaytyn senushiler.

Diny úiymdargha tirkelgen adamdar men qauym mýsheleri.

Búlar bir-birine sәikes kele bermeydi. Qazirgi kezde, elimizdegi nanym‑senim bostandyghyn nazargha alyp, kóptegen azamattar din dogmalaryn ashyq synap jatyr. Ásirese, dinderding elimizding mәdeny órisindegi últtyq salt‑dәstýrlerge, әdep pen ar‑namysqa qarsy tújyrymdaryna degen qarsylyq beleng aluda.

Áriyne, múny memleketting iydeologiya salasyna jauapty qúrylymdary men resmy din bilmey otyrghan joq – olar da múny kórip‑bilip otyr. Soghan say din de ózin‑ózi  ishtey reformalaugha úmtyluda.

Biraq, ol reformalar osyghan deyin qalyptasqan dogmalardan asyp kete almaghandyqtan – mysaly, elimizde mektep formasy Oqu ministrligi bekitken erejege say boluy tiyis bolsa da, Qazaqstannnyng QMDB‑nyng Ghúlamalar kenesi «Oramal sharighat boyynsha talap etiledi» degen syrghyma sheshim shygharady – qoghamnyng zayyrly ókilderi diny erejelerdi mektepke endiruge narazylyqtaryn bildiredi. Búl mәsele jyl sayyn qaytalanuda.

Áriyne, búl jerde myna eng aldymen mәsele eskerilui tiyis emes pe;

Birinshiden, Mektep (jappay bilim beru jýiesi) – tikeley memleket baqylauyndaghy әri memleket jauapkershiligindegi mindetter qatarynda túrady;

Ekinshiden, konstitusiyalyq zang boyynsha Qazaqstan zayyrly memleket dep tanylyp, din memleketten bólingen. Endeshe, dinning memleket qúzyryndaghy bilim beru jýiesine, onyng strategiyalyq baghytyna qarsy túruy Konstitusiyagha say kelmeydi.

Olay bolsa, dinning búl mәselege aralasuyna memleket tarabynan jauap berilui mindetti – memleket ózining biylik etushi jigeri men kýshin qoldanu arqyly búl mәselege dinning aralasuyna arnayy tiym salyp, konstitusiyalyq zannyng qorghaluyn qamtamasyz etui kerek. Ol qoghamdyq birlikti jәne úlaralyq tatulyqty qorghaudyng birden‑bir joly!

Osydan qoghamdyq-sayasy túrghydan qanday qorytyndy jasaugha bolady?

Elimizde kóptegen dinder ózara tatulyqta, ózara yntymaqtastyqta әreket etip jatyr. Árqaysysy óz Otanymyzdyng kórkengine, memleketimizding damuyna, adamgershilikti qogham qalyptasuyna mýddeli desek bolady. Eng bastysy – niyet taza bolghany.

Alayda, әr nәrsening ózining shegi bolatyny siyaqty, diny nasihat pen ústanym shekten shyghyp ketse – ol últaralyq, dinaralyq shiyelenisterge alyp kelui mýmkin. Onyng ýstine, memlekette bir dindi «ýstem din» dep jariyalau asa qauipti – ol jaghdayda azamattardyng diniy‑nanym senimin, dýniyetanymdyq kózqarastaryn bir dinning monpolizasiyalauy oryn alyp, azamattardyng oi‑pikirin, dýniyetanymdyq ústanymyn jәne sóz bostandyghyna shekteu siyaqty qúbylystar payda bolady. Al, búl ishki‑syrtqy әlemge ózin «әdiletti qogham ornatushy, adam qúqyn qorghaushy, demokratiyalyq kópvektorlyq sasat ústanushy, ghylym‑bilim men jana tehnlogiyany damytushy memleketpiz» dep tanystyryp jatqan Qazaqstannyng bedeline kóp núsqan keltiretin qúbylys.

Búl sonymen birge, Qazaq halqynyng últtyq biregeylenuine,  odan әri, ózge etnostarmen tatulyqta ómir sýruge ziyanyn tiygizetin qúbylysqa ainaluy mýmkin.

Sonymen birge, búl jerde Konstitusiyagha qayshy әreketter boluy mýmkin. Mysaly, memleketting qúqyqtyq jýiesin alyp qarayyq:

Qúqyq, yaghni, elimizdegi zandar men zandyq kýshi bar erejeler – qoghamdyq jәne azamattyq is‑әresetterdi retteytin qúzyrgha iye. Ol qúzyr kәmelettik jasqa tolghan, azamattyghy tolyq azamattargha qatysty qoldanylady. Al, qúqyqtyq normalardy әli mengermegen balalar men kәmiletke tolmaghan jastar zang aldyndaghy «qúqyqtyq jaapkershilikten» bosatylghan. Óitkeni, olardyng sanasy әli ol dengeyde emes – qazaq ony «buyny qataymaghan» deydi.

Sol siyaqty, osynday normativtik funksiyany últymyzdyng salt‑dәstýri men mәdeny qalyptary da atqarady. Búlar Últtyq mәdeniyetti qalyptastyratyn, Últtyq tәrbiyening negizin qúraytyn qúndylyqtar jýiesin qúraydy. Sondyqtan, elimizde balalar tәrbiyesin Últtyq qúndylyqtarmen tolyqtyru, ony Últtyq bolmysqa ainaldyru – besiktegi baladan bastap, enkeygen qarttargha deyin qoldanylady. Búl – Konstitusiyalyq norma talaby. Óitkeni, Qazaqstan – unitarly memleket, al ondaghy «memleket qúraushy» halyq – Qazaq últy. Eendeshe, eldegi azamattyq biregeylik qazaq tili men mәdeniyeti, salt‑dәstýri tónireginde jýzege asyryluy – tabighy jaghday.

Sol siyaqty, din de normativtik funksiyagha iye.  Biraq, zang boyynsha ol memleket isine aralasapaydy. Endeshe, onyng normativtik funksiyasy memleket tarapynan baqylauda boluy tiyis. Olay bolsa, eldegi  «buyny bekimegen balalardy» biz Qúqyqtyq jauapkershilikten qalay qorghasaq, ol balalardy Diny jauapkershilikten solay qorghauymyz qajet

Yaghni, basqasha aitsaq, sanasy әli qúqyqtyq jauapkershilikke jetpegen balalargha «diny jauapkershilikti mindetteu» zayyrly qogham sipatyna tәn emes der edik.

Óitkeni, qúqyqta «mindet pen jaza» qalaysha qatar jýretin bolsa, dinde de «mindet pen jaza» qatar qoldanylady. Ayyrmashylyghy tek mynada:

Qúqyqta ‑  adam Azamattyq sot aldynda jauap beredi;

Dinde – adam Qúday soty aldynda jauap beredi.

Mine, osy qaghidagha sýiengen azamattyq qogham balalardy «diny jauapkershilikti adam» dep sanaugha jol bermeui tiyis.

Búl, eldegi últaralyq tatulyqtyng bastauy, qaynar kózi. Óitkeni, buyny bekimegen әr últtardan qúralghan jastar әr týrli din jeteginde ketse – bolashaqta olardyng basyn biriktiru, tatulyqqa shaqyru qiyn bolatyny anyq...

Al, biraq, olardyng jas kezinen últtyghyn sezinip, belgili bir últtyq qalyptaghy mәdeniyet subektisi ghana emes, unitarly memleket qabyldaghan últtyq mәdeniyet (qazaq mәdeniyeti) subektisi etip qalyptasuyn qorghau – kóp últtar mekendegen Qazaqstan memleketining konstitusiyalyq tól mindeti, tól sharuasy.

Al, Qazaq Elining últtyq pedagogikalyq jýiesi – adamdy adamgershilik bastaugha tәrbiyeleuding әlemdegi eng ozyq jýiesining biri, ‑ dey otyryp osy maqalamdy tamamdaymyn.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz