ۇلتارالىق قاتىناستاعى ءدىننىڭ ءرولى تۋرالى...
ۇلتارالىق قاتىناس – قاراپايىم ديالوگتان باستالىپ، وتە كۇردەلى رۋحاني‑مادەني قاباتتارعا جالعاساتىن كۇردەلى قۇبىلىس.
ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناستىڭ تۇراقتى بولۋى – ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جانە ءاربىر ازاماتتىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ، باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە وتە قاجەت ماڭىزدى تەتىك. ول ‑ ازاماتتاردان تەكتىلىكتى، مادەنيەتتىلىكتى، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى تالاپ ەتەتىن تۇلعالىق كورىنىس. سوندىقتان، ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بۇل ماسەلە جان‑جاقتى تالقىلانادى. بۇگىنگى تاقىرىپتا ۇلتارالىق قاتىناستاعى ءدىن ماسەلەسىن قوزعايمىز.
ءسوز باسىندا مىنا جاعدايدى ەرەكشە اتاپ وتكەن دۇرىس: قازاقستان – كوپكونفەسسيالى، زايىرلى مەملەكەت. قازاقستان كونستيتۋتسياسى بويىنشا ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن. ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن بولىپ سانالمايدى.
وسى ماسەلەنى ايرىقشا اتاۋىمىزدىڭ سەبەبى مىنادا:
بىزگە، ۇلتارالىق قاتىناستاعى ءدىن ماسەلەسى تۋرالى ايتقاندا، ءدىندار ازاماتتارىنىڭ ساناسىندا «ءبىر ءدىننىڭ ەكىنشى دىننەن ارتىقشىلىعى» دەگەن جالعان ويدىڭ پايدا بولماۋىنىڭ الدىن الۋ، ءسويتىپ، قوعامدىق وي‑پىكىردە ءدىني تۇرعىداعى قايشىلىقتى تۋدىرماۋ ماڭىزدى ەكەندىگىندە.
قازىرگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر قازاقستاندا كوپتەگەن دىندەردىڭ ءبىر مەزگىلدە قاتار، بىر‑بىرىمەن تولەرانتتى جاعدايدا قىزمەت ەتىپ جاتقانىن كورسەتەدى. تومەندە 2026 جىلعى 9 قاراشاداعى جاعدايعا قاتىستى قولجەتىمدى رەسمي دەرەكتەردى نەگىزگە الىپ، ءدىني احۋالدىڭ نەگىزگى كورىنىسىن ۇسىنامىن.
قازاقستاندا قانداي دىندەر بار؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىندە 18 كونفەسسيا كورسەتىلگەن. ولاردى نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا بىلاي توپتاستىرۋعا بولادى:
يسلام – نەگىزىنەن سۋننيتتىك باعىت، حانافي ءمازھابى.
حريستياندىق:
پراۆوسلاۆيە;
كاتوليتسيزم;
پروتەستانتتىق باعىتتار (باپتيستەر، ليۋتەراندار، پرەسۆيتەرياندار، ادۆەنتيستەر، ەلۋىنشىلەر جانە باسقالار);
ەحوبا كۋاگەرلەرى;
جاڭا اپوستولدىق شىركەۋ;
مورموندار.
يۋدايزم – يۋدەي ءدىنى.
بۋدديزم.
باحاي ءدىنى.
كريشنا ساناسى قوعامى.
باسقا دا شاعىن ءدىني قاۋىمدار.
ءدىني بىرلەستىكتەر مەن عيبادات ۇيلەرىنىڭ سانى
مەملەكەتتىك ورگاندار جاريالاعان 2024 جىلدىڭ IV توقسانىنداعى رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا:
تىركەلگەن ءدىني بىرلەستىك سانى ‑ 3 999; عيبادات ۇيلەرى سانى ‑ 3 788.
عيبادات ۇيلەرىنىڭ كونفەسسيالار بويىنشا ءبولىنىسى:
| ءدىني باعىت | عيبادات ءۇيى |
| مەشىتتەر | 2 857 |
| پراۆوسلاۆ شىركەۋلەرى | 302 |
| كاتوليك شىركەۋلەرى | 116 |
| پروتەستانتتىق عيبادات ۇيلەرى | 421 |
| ەحوبا كۋاگەرلەرى | 55 |
| جاڭا اپوستولدىق شىركەۋ | 25 |
| سيناگوگالار | 6 |
| كريشنا ساناسى قوعامى | 3 |
| باحاي | 2 |
| بۋدديستىك عيباداتحانا | 1 |
(دەرەككوز: قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ءدىن ىستەرى كوميتەتى).
مۇندا ءبىر ماڭىزدى جايت بار: 2025 جىلى مەشىتتەر سانى وسكەن. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ 2026 جىلعى قاڭتارداعى ەسەبىندە قمدب قاراماعىندا 2 945 مەشىت جۇمىس ىستەيتىنى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار 545 نامازحانا بار. (دەرەككوز: muftiyat.kz)
قازاقستاندا ءار ءدىندى ۇستانۋشىلار قانشا؟
بۇل سۇراققا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2021 جىلعى حالىق ساناعى ناقتى جاۋاپ بەرەدى.
| ءدىني سەنىمى | حالىق ۇلەسى | شامامەن سانى |
| يسلام | 69,3% | 13,3 ملن |
| حريستياندىق | 17,2% | 3,3 ملن |
| بۋدديزم جانە يۋدايزم | 0,1%-دان از | 19 مىڭنان از |
| دىنگە سەنبەيتىندەر | 2,3% | 441 مىڭ |
| ءدىنىن كورسەتۋدەن باس تارتقاندار | 11% | 2,1 ملن |
(دەرەككوز: قر ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى، 2021 جىلعى حالىق ساناعى. ەسكەرتۋ: ادامدار سانى پايىزدىق ۇلەستەر نەگىزىندە دوڭگەلەكتەلىپ ەسەپتەلدى. بۇل – 2021 جىلعى كورسەتكىشتەر، 2026 جىلعى ناقتى ءدىني قۇرام ەمەس).
ماڭىزدى الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر
قازاقستاننىڭ ءدىني قۇرىلىمىنا قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى جايت بار:
مۇسىلماندار حالىقتىڭ شامامەن 70 پايىزىن قۇرايدى.
حريستياندار – حالىقتىڭ شامامەن التىدان ءبىر بولىگى.
حريستياندىق باعىتتاردىڭ ىشىندە پراۆوسلاۆيە نەگىزگى ورىن الادى.
پروتەستانتتىق باعىتتاردىڭ بىرنەشە تارماعى بار.
دىنگە سەنەتىنىن نەمەسە سەنبەيتىنىن اشىق كورسەتپەگەن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى دە ەداۋىر – 11%.
(تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەك: الماتى قالاسىندا 2025 جىلعى مالىمەت بويىنشا 17 كونفەسسياعا جاتاتىن 190 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن. قالادا 121 ءدىني عيمارات جۇمىس ىستەيتىنى كورسەتىلگەن).
ەندى، وسى دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ ساراپتامالىق ويىمىزدى تۇزەيىك:
ەڭ الدىمەن، رەسمي دەرەكتە كورسەتىلگەن ساندار قوعامنىڭ تۇتاس بەينەسىن انىقتامايدى. مۇندا بىزگە «دىندارلىق» پەن «ءدىني عيماراتقا ۇزدىكىز باراتىن ادامدار» اراسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. سەبەبى، كوپ ادامدار قالىپتاسقان ءداستۇرلى مادەنيەتكە ساي، وزدەرىن «بەلگىلى ءبىر ءدىن وكىلدەرىمىز» دەپ اتاۋعا بەيىم. ويتكەنى، ولار وزدەرىنىڭ اتا‑بابالارىنىڭ وسى دىندە بولعانىن قۇرمەتتەگەندىكتەن، وزدەرىن ويلانباستان وسى دىنگە جاتقىزادى. سوندىقتان، بۇل ماسەلە دىننەن وزگە پسيحولوگيالىق جانە مادەني قۇبىلىسقا جاتادى.
مىسالى، حالىق ساناعىندا ءوزىن «مۇسىلمان» دەپ كورسەتكەن 13,3 ميلليون ادامنىڭ ءبارى مەشىتكە تۇراقتى بارادى دەۋ – شىندىققا جاتپايدى:
بىرىنشىدەن، وسى 13,3 ميلليون ادامنىڭ اراسىندا ومىرىندە ءبىر رەت تە مەشىتكە باس سۇقپاعان مىڭداعان ازاماتتار بار بولۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن، وزدەرىن مۇسىلامان دەپ كورسەتكەندەردىڭ اراسىندا مىڭداعان دىنگە سەنبەيتىن، نە، يسلامدى مويىنداماعان، نە، وعان ىشتەي نارازى ادامدار دا بار ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى، ساناق كەزىندە جۇرگىزىلگەن قىسقا ساۋالنامادا ادامعا ءوزىنىڭ ءدىني كوزقاراسىن انىقتاۋعا، ءوز ءۋاجىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەگەن. وندا تەك «ءيا، نە، جوق» دەۋگە ءماجبۇر بولعاندىقتان، كوپ ادامدار ءوزى تۋرالى جاعىمسىز قوعامدىق پىكىردىڭ تۋىنداۋىنان ساقتانىپ، «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرگەنى راس.
ۇشىنشىدەن، ۇلتتىق فاكتور ماڭىزدى رول اتقارادى. وسىعان دەيىن جۇزدەگەن جىلدار بويى قوعام ساناسىنا «قازاق بولساڭ بولدى، اپريوري (الىمساقتان) مۇسىلمانسىڭ» دەگەن قاعيدا ءدىن تاراپىنان، اعىمداعى بيلىك تاراپىنان سىڭدىرىلۋمەن بولدى. سەبەبى، قازاق ەلىنىڭ باستان وتكەرگەن حاندىق داۋىردە دە، رەسەيگە وتارلىق ەزگىدە بولعان كەزدە دە، ودان كەيىن، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى اۆتوريتارلىق بيلىك كەزىندە دە – ءدىن حالىقتى باعىنىشتى قالىپتا ۇستاۋدىڭ يدەولوگيالىق ءبىر قۇرالى رەتىندە قولدانىلعانى راس.
سوندىقتان دىندەگى مىنا ءۇش ءتۇرلى كورسەتكىشتى اجىراتۋ قاجەت:
ءوزىن بەلگىلى ءبىر دىنگە جاتقىزاتىن ازاماتتار.
ءدىني راسىمدەردى تۇراقتى ورىندايتىن سەنۋشىلەر.
ءدىني ۇيىمدارعا تىركەلگەن ادامدار مەن قاۋىم مۇشەلەرى.
بۇلار ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلە بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە، ەلىمىزدەگى نانىم‑سەنىم بوستاندىعىن نازارعا الىپ، كوپتەگەن ازاماتتار ءدىن دوگمالارىن اشىق سىناپ جاتىر. اسىرەسە، دىندەردىڭ ەلىمىزدىڭ مادەني ورىسىندەگى ۇلتتىق سالت‑داستۇرلەرگە، ادەپ پەن ار‑نامىسقا قارسى تۇجىرىمدارىنا دەگەن قارسىلىق بەلەڭ الۋدا.
ارينە، مۇنى مەملەكەتتىڭ يدەولوگيا سالاسىنا جاۋاپتى قۇرىلىمدارى مەن رەسمي ءدىن بىلمەي وتىرعان جوق – ولار دا مۇنى كورىپ‑بىلىپ وتىر. سوعان ساي ءدىن دە ءوزىن‑وزى ىشتەي رەفورمالاۋعا ۇمتىلۋدا.
بىراق، ول رەفورمالار وسىعان دەيىن قالىپتاسقان دوگمالاردان اسىپ كەتە الماعاندىقتان – مىسالى، ەلىمىزدە مەكتەپ فورماسى وقۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن ەرەجەگە ساي بولۋى ءتيىس بولسا دا، قازاقستانننىڭ قمدب‑نىڭ عۇلامالار كەڭەسى «ورامال شاريعات بويىنشا تالاپ ەتىلەدى» دەگەن سىرعىما شەشىم شىعارادى – قوعامنىڭ زايىرلى وكىلدەرى ءدىني ەرەجەلەردى مەكتەپكە ەندىرۋگە نارازىلىقتارىن بىلدىرەدى. بۇل ماسەلە جىل سايىن قايتالانۋدا.
ارينە، بۇل جەردە مىنا ەڭ الدىمەن ماسەلە ەسكەرىلۋى ءتيىس ەمەس پە;
بىرىنشىدەن، مەكتەپ (جاپپاي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى) – تىكەلەي مەملەكەت باقىلاۋىنداعى ءارى مەملەكەت جاۋاپكەرشىلىگىندەگى مىندەتتەر قاتارىندا تۇرادى;
ەكىنشىدەن، كونستيتۋتسيالىق زاڭ بويىنشا قازاقستان زايىرلى مەملەكەت دەپ تانىلىپ، ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن. ەندەشە، ءدىننىڭ مەملەكەت قۇزىرىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە، ونىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنا قارسى تۇرۋى كونستيتۋتسياعا ساي كەلمەيدى.
ولاي بولسا، ءدىننىڭ بۇل ماسەلەگە ارالاسۋىنا مەملەكەت تارابىنان جاۋاپ بەرىلۋى مىندەتتى – مەملەكەت ءوزىنىڭ بيلىك ەتۋشى جىگەرى مەن كۇشىن قولدانۋ ارقىلى بۇل ماسەلەگە ءدىننىڭ ارالاسۋىنا ارنايى تيىم سالىپ، كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ول قوعامدىق بىرلىكتى جانە ۇلارالىق تاتۋلىقتى قورعاۋدىڭ بىردەن‑بىر جولى!
وسىدان قوعامدىق-ساياسي تۇرعىدان قانداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى؟
ەلىمىزدە كوپتەگەن دىندەر ءوزارا تاتۋلىقتا، ءوزارا ىنتىماقتاستىقتا ارەكەت ەتىپ جاتىر. ارقايسىسى ءوز وتانىمىزدىڭ كوركەيۋىنە، مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا، ادامگەرشىلىكتى قوعام قالىپتاسۋىنا مۇددەلى دەسەك بولادى. ەڭ باستىسى – نيەت تازا بولعانى.
الايدا، ءار نارسەنىڭ ءوزىنىڭ شەگى بولاتىنى سياقتى، ءدىني ناسيحات پەن ۇستانىم شەكتەن شىعىپ كەتسە – ول ۇلتارالىق، دىنارالىق شيەلەنىستەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە، مەملەكەتتە ءبىر ءدىندى «ۇستەم ءدىن» دەپ جاريالاۋ اسا قاۋىپتى – ول جاعدايدا ازاماتتاردىڭ ءدىني‑نانىم سەنىمىن، دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستارىن ءبىر ءدىننىڭ مونپوليزاتسيالاۋى ورىن الىپ، ازاماتتاردىڭ وي‑پىكىرىن، دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمىن جانە ءسوز بوستاندىعىنا شەكتەۋ سياقتى قۇبىلىستار پايدا بولادى. ال، بۇل ىشكى‑سىرتقى الەمگە ءوزىن «ادىلەتتى قوعام ورناتۋشى، ادام قۇقىن قورعاۋشى، دەموكراتيالىق كوپۆەكتورلىق ساسات ۇستانۋشى، عىلىم‑بىلىم مەن جاڭا تەحنلوگيانى دامىتۋشى مەملەكەتپىز» دەپ تانىستىرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ بەدەلىنە كوپ نۇسقان كەلتىرەتىن قۇبىلىس.
بۇل سونىمەن بىرگە، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋىنە، ودان ءارى، وزگە ەتنوستارمەن تاتۋلىقتا ءومىر سۇرۋگە زيانىن تيگىزەتىن قۇبىلىسقا اينالۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە، بۇل جەردە كونستيتۋتسياعا قايشى ارەكەتتەر بولۋى مۇمكىن. مىسالى، مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن الىپ قارايىق:
قۇقىق، ياعني، ەلىمىزدەگى زاڭدار مەن زاڭدىق كۇشى بار ەرەجەلەر – قوعامدىق جانە ازاماتتىق ىس‑ارەسەتتەردى رەتتەيتىن قۇزىرعا يە. ول قۇزىر كامەلەتتىك جاسقا تولعان، ازاماتتىعى تولىق ازاماتتارعا قاتىستى قولدانىلادى. ال، قۇقىقتىق نورمالاردى ءالى مەڭگەرمەگەن بالالار مەن كامىلەتكە تولماعان جاستار زاڭ الدىنداعى «قۇقىقتىق جااپكەرشىلىكتەن» بوساتىلعان. ويتكەنى، ولاردىڭ ساناسى ءالى ول دەڭگەيدە ەمەس – قازاق ونى «بۋىنى قاتايماعان» دەيدى.
سول سياقتى، وسىنداي نورماتيۆتىك فۋنكتسيانى ۇلتىمىزدىڭ ءسالت‑داستۇرى مەن مادەني قالىپتارى دا اتقارادى. بۇلار ۇلتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىراتىن، ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قۇندىلىقتار جۇيەسىن قۇرايدى. سوندىقتان، ەلىمىزدە بالالار تاربيەسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن تولىقتىرۋ، ونى ۇلتتىق بولمىسقا اينالدىرۋ – بەسىكتەگى بالادان باستاپ، ەڭكەيگەن قارتتارعا دەيىن قولدانىلادى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق نورما تالابى. ويتكەنى، قازاقستان – ۋنيتارلى مەملەكەت، ال ونداعى «مەملەكەت قۇراۋشى» حالىق – قازاق ۇلتى. ەەندەشە، ەلدەگى ازاماتتىق بىرەگەيلىك قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى، ءسالت‑داستۇرى توڭىرەگىندە جۇزەگە اسىرىلۋى – تابيعي جاعداي.
سول سياقتى، ءدىن دە نورماتيۆتىك فۋنكتسياعا يە. بىراق، زاڭ بويىنشا ول مەملەكەت ىسىنە ارالاساپايدى. ەندەشە، ونىڭ نورماتيۆتىك فۋنكتسياسى مەملەكەت تاراپىنان باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس. ولاي بولسا، ەلدەگى «بۋىنى بەكىمەگەن بالالاردى» ءبىز قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتەن قالاي قورعاساق، ول بالالاردى ءدىني جاۋاپكەرشىلىكتەن سولاي قورعاۋىمىز قاجەت
ياعني، باسقاشا ايتساق، ساناسى ءالى قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە جەتپەگەن بالالارعا «ءدىني جاۋاپكەرشىلىكتى مىندەتتەۋ» زايىرلى قوعام سيپاتىنا ءتان ەمەس دەر ەدىك.
ويتكەنى، قۇقىقتا «مىندەت پەن جازا» قالايشا قاتار جۇرەتىن بولسا، دىندە دە «مىندەت پەن جازا» قاتار قولدانىلادى. ايىرماشىلىعى تەك مىنادا:
قۇقىقتا ‑ ادام ازاماتتىق سوت الدىندا جاۋاپ بەرەدى;
دىندە – ادام قۇداي سوتى الدىندا جاۋاپ بەرەدى.
مىنە، وسى قاعيداعا سۇيەنگەن ازاماتتىق قوعام بالالاردى «ءدىني جاۋاپكەرشىلىكتى ادام» دەپ ساناۋعا جول بەرمەۋى ءتيىس.
بۇل، ەلدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ باستاۋى، قاينار كوزى. ويتكەنى، بۋىنى بەكىمەگەن ءار ۇلتتاردان قۇرالعان جاستار ءار ءتۇرلى ءدىن جەتەگىندە كەتسە – بولاشاقتا ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ، تاتۋلىققا شاقىرۋ قيىن بولاتىنى انىق...
ال، بىراق، ولاردىڭ جاس كەزىنەن ۇلتتىعىن سەزىنىپ، بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق قالىپتاعى مادەنيەت سۋبەكتىسى عانا ەمەس، ۋنيتارلى مەملەكەت قابىلداعان ۇلتتىق مادەنيەت (قازاق مادەنيەتى) سۋبەكتىسى ەتىپ قالىپتاسۋىن قورعاۋ – كوپ ۇلتتار مەكەندەگەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ءتول مىندەتى، ءتول شارۋاسى.
ال، قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق پەداگوگيكالىق جۇيەسى – ادامدى ادامگەرشىلىك باستاۋعا تاربيەلەۋدىڭ الەمدەگى ەڭ وزىق جۇيەسىنىڭ ءبىرى، ‑ دەي وتىرىپ وسى ماقالامدى تامامدايمىن.
ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف
Abai.kz
