Sәrsenbi, 18 Qarasha 2026
Tarih 131 0 pikir 18 Qarasha, 2026 saghat 14:45

«Mayhana shatyr»: Ejelgi kóshpendiler arhiytekturasy

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Rasynda, Shyghys Aziyanyng dәstýrli pagoda jәne szyanichju (飛檐» — úshatyn baghana-shatyr) arhiytekturasy kóshpendilerding ejelgi «Mayqana shatyr» (hanshatyr)  ýlgisinen bastau alatynyn tarih ózi dәleldeude. Sondyqtan, jalpy qúrylys-sәulet mәselesine emes, qazaq halqyna tәn dәstýrli sәulet ónerine toqtalmaqpyn.

Bireuler: «qazaq kóshpendi bolsa, onda qaydaghy sәulet qúrylysy?» deui mýmkin. Mәsele de osynda. Osy maqala dәl osynday kózqarasqa jauap retinde jazyldy deuge bolady.

Endeshe, jalpy әlemdik sәulet ónerining ýlgileri turaly emes, kóshpendi halqqa tәn Orta Aziyadaghy sәulet ónerining ýlgileri turaly sóz qozghaymyn.

  1. Qazaq sәulet ónerining tamyry qola dәuirinen bastau alyp, orta ghasyrlarda (Qarahanidter men Deshti Qypshaq kezeninde) klassikalyq formasyna jetken qúrylys ýlgisi.
  2. Qazaqtyng tól sәulet ónerine tәn negizgi ýlgi — kiyiz ýy pishininen bastau alatyn kýmbezdi jәne konus tәrizdi (shatyrly) portaldy-kýmbezdi sәulet ýlgisi.
  3. Shatyrly bolsa da óz aldyna dara, búryshtary joghary qayqylanyp kelgen shatyrly ghimarattar jayynda. Búlardy búl kýnde «Shyghys Aziyanyng dәstýrli pagoda jәne «szyanichju» («飛檐» — «úshatyn baghana-shatyr») arhiytekturalyq ýlgisi» dep atap jýr. Mine dәl osy ýsh qúrylys týrine toqtalamyn.

Qazaq sәulet ónerining tamyry qola dәuirinen bastau alyp, orta ghasyrlarda (Qarahanidter men Deshti Qypshaq kezeninde) klassikalyq formasyndaghy qúrylys ýlgileri:

Qola jәne Andronov dәuiri (b.z.b. II mynjyldyq)

Ereksheligi: Dóngelek jәne tórtbúryshty tas qorghandar men keseneler.

Dәlel: Ortalyq Qazaqstandaghy Beghazy-Dәndibay mәdeniyetining keseneleri (Beghazy, Dәndibay, Aqsu-Ayly). Búl qúrylystarda ýlken granit tastardan pishin jasap, tóbesin satylap jabu әdisi qoldanylghan. Búl — bolashaq kýmbezdi qúrylystardyng alghashqy prototiypi. Mysaly: Saq-Ghún jәne Týrki dәuiri (b.z.b. I mynjyldyq – b.z. VIII gh.) sәulet qúrylystary. Ereksheligi: «Dyn» dep atalatyn tastan qalanghan sýiir, konus pishindi qúrylystar. Dәlel: Ortalyq qazaqstan men Jezqazghan ónirindegi Dombauyl dyny. Dombauyl — islamgha deyingi oghyz-qypshaq dәuirining eskertkishi, pishini kiyiz ýige óte úqsas, balshyq pen tasty aralastyryp qalaghan.

Odan song — Altyn Orda jәne qazaq handyghy dәuiri (XIII – XVIII ghgh.) sәulet qúrylystary. Ereksheligi: Dalalyq sәulet ónerining óz qoltanbasy — «Dalalyq kýmbez mektebi». Ortalyq Aziyanyng biyik portaldy stiylinen aiyrmashylyghy — búl qúrylystarda salmaq tepe-tendigi kiyiz ýy dinamikasyna negizdelgen. Dәlel: Úlytau ónirindegi Joshy han kesenesi men Alasha han kesenesi. Alasha han kesenesining syrtqy qabyrghalary qazaqtyng «tórtbúrysh», «alasha» onglary siyaqty kirpishti órip qalau (figuralyq qalau) әdisimen bezendirilgen.

Búdan basqa — Kýidirilgen jәne shiyki kirpish sintezi. qazaq dalasyndaghy keseneler tótenshe aua rayyna (qysta ayaz, jazda ystyq) shydau ýshin arnayy balshyq qúramynan (qyl-qybyr, saban, topan jәne sýt, may qosylghan) qúiylghan kirpishterden túrghyzylghan.

Taghy bir aiqyn mysal — Oi-órnekti kirpish qalau (Terrakota) mysaly: Aysha biybi kesenesindegi (XII gh.) 60-tan astam týrli órnekti oimysh terrakotalyq plitkalar — dalalyq sәuletting geometriyalyq jәne últtyq motivterdi ghimaratqa qoldanudaghy biyik shyny. Búdan basqa әlgige deyin jalghasyn tauyp kele jatqan sәulet týri kiyiz ýy geometriyasy. Kóptegen kesenelerding ishki kýmbezine ótu jýiesi (tromptar) men tóbesining jabylu tehnologiyasy kiyiz ýiding uyq-shanyraq ornatu logikasyn tolyq qaytalaydy.

Qazaqtyng tól sәulet ónerine tәn negizgi ýlgi — kiyiz ýy pishininen bastau alatyn kýmbezdi jәne konus tәrizdi (shatyrly) portaldy-kýmbezdi sәulet ýlgisi.

Halqymyzdyng tól qúrylys ýlgisi — kóshpelilerding kiyiz ýy geometriyasy men tas-kirpish qalau ónerining biriguinen tughan kýmbezdi-kesenelik sәulet mektebi.

Búghan (b.z.b. XII–VIII ghgh.) Beghazy-Dәndibay kesenelerining qúrylys tehnikasy jatady. yaghny Qola dәuirining sonynda Ortalyq qazaqstanda qalyptasqan búl qúrylystar — dalalyq monumentti sәuletting alghashqy ýlgilerine jatady.

Alyp granit plitalardy negiz etken keseneler sharbaq-qabyrghalar salmaghy birneshe tonna bolatyn ýlken granit tastardy tiginen ornatu arqyly túrghyzylghan. Tastar bir-birine tyghyz jymdastyrylyp, syrtqy jaghy topyraq pen mayda tastarmen bekitilgen.

Satyly tóbe jabyny (Piramidalyq әdis), Ghimarattyng tóbesin jabu ýshin tastar ishke qaray satylap (ortasyna jaqyndaghan sayyn tartylyp) qalanghan. Búl — keyingi kýmbezdi qúrylystardyng eng alghashqy injenerlik negizi.

Syrtqy ótkelder (Koridorlar): Keseneler tek bir bólmeden túrmay, ainala oralyp ótetin galereyalyq ótkeldermen jәne shyghysqa qaraghan arnayy kireberis portalmen jabdyqtalghan.

Múnday kóne tas dyndardyng qúrylys tehnikasy (b.z.b. I mynjyldyq – b.z.b. VIII gh.) deuge bolady.

Mysaly: Dyndar — islamgha deyingi oghyz-qypshaq dәuirinen saqtalghan, syrtqy pishini kiyiz ýige nemese shoshalagha úqsas sýiir tas qúrylystar (búghan Dombauyl dyny mysal bolady).

Plitalyq qalau: Dyndar sement nemese әk eritindisiz, tegis taqta tastardy (plitnyak) balshyq eritindisine otyrghyzu arqyly qalanghan.

Shoshaq kýmbez («Jalghan kýmbez» tehnikasy): Ishki jaghynan qaraghanda qabyrgha men kýmbezding arasynda aiqyn shekara joq, qabyrgha joghary kóterilgen sayyn ishke qaray suyrylyp, sýiir konus jasap jabylady. Búl tehnika ghimaratqa joghary beriktik berip, ghasyrlar boyy jel men jauyn-shashyngha tótep beruge mýmkindik bergen.

Múnda tabighy jeldetu men jaryq birlikte sәikesedi, múnday Dyndardyng esigi әdette kýn shyghysqa qarap jasalyp, tóbesinde shanyraq siyaqty shaghyn sanylau qaldyrylghan.

Osy eki qúrylys mektebi keyingi Altyn Orda men qazaq handyghy kezenindegi kýidirilgen kirpishten sýiir kýmbez soghu ónerine negiz boldy.

Biz dәlelge Dombauyl dynynyng ishki qúrylysyn mysalgha alayyq.

Ortalyq Qazaqstandaghy Qarakengir ózenining jaghasynda ornalasqan kóne tas sәulet eskertkishining Pishini men ólshemi: Syrtqy pishini kiyiz ýige (nemese konus tәrizdi shoshalagha) óte úqsas, negizi tórtbúryshty (shamamen 5,5 metr), biyiktigi 6 metrden asady.

Taqta tastardan qalanuy: Ghimarat jergilikti qyzyl-qúmdauyq taqta tastardan (plitnyak) balshyq eritindisine túrghyzylghan. Qabyrghasynyng qalyndyghy 1,2 metrden asady, búl ishki temperaturany túraqty ústaugha mýmkindik beredi.

Ishki qúrylysy: Esigi kýn shyghysqa qaraghan. Ishki bólmesi bir ghana sharshy pishindi kenistikten túrady. Qabyrghalary 2 metr biyiktikke deyin tik kóteriledi de, odan әri ishke qaray satylap suyrylyp, sýiir «jalghan kýmbez» týzedi.

Búryshtary joghary qayqylanyp kelgen shatyrly ghimarattar — Shyghys Aziyanyng dәstýrli pagoda jәne «szyanichju» («飛檐» — «úshatyn baghana-shatyr») arhiytekturalyq ýlgisi. 

Negizgi taqyryp osy mazmúnynda túr, bylaysha aitqanda búl qúrylys ýlgisi bizding sәulet qúrylys ónerimizding eng alghashqy bastamasy deuge әbden bolady.

Qazirgi jalpylama anyqtamada Búryshtary joghary qayqylanyp kelgen shatyrly ghimarattar — Shyghys Aziyanyng dәstýrli pagoda jәne «szyanichju» («飛檐» — «úshatyn baghana-shatyr») arhiytekturalyq ýlgisi dep tanylyp keledi.

Endeshe búl qúrylys ýlgisi qay zamannan bastau alady degenge beriletin jauap.

Qúrylystyng arhiytekturalyq stiyli Qytayda Tang (618–907) jәne Sun (960–1279) әuletteri kezinde qalyptasyp, Min (1368–1644) men Sin (1644–1911) dәuirlerinde sharyqtau shegine jetken. Beyjindegi Gugun saraylary men halyq alany manyndaghy tarihy ansamblider osy Sin jәne Min dәuirining klassikalyq dәstýrin kórsetedi.

Búl ýlgidegi qúrylystyng erekshelikteri: Janbyr suyn qabyrghadan alysyraq aghyzu ýshin jәne ghimaratqa jenildik jәne «úshyp bara jatqanday» sәn beru ýshin qoldanylghan.

Jәne bir ereksheligi qúrylys materialynyng basym bólegi aghash materialdan bolyp, konstruksiyalary («dou-gun» jýiesi) basym sandy bólegi shegesiz, qiilastyru tәsilimen atqarylady.

Qúrylystyng búlaysha qúrastyryluymen, pishini kýni býginge deyin qazaq qúrylystarynan ýzilis jasaghan joq, mysaly shoshala ýi, aghash ýi, sharbaq ýi, dónbek ýy degen ýiler dәl jogharydaghy qúrylys ónerining sabaqtastyghy bolyp otyr.

Endeshe búlardy nege aityp otyrmyn. «Qúrylystyng arhiytekturalyq stiyli Qytayda Tang (618–907) jәne Sun (960–1279) әuletteri kezinde qalyptasyp, Min (1368–1644) men Sin (1644–1911) dәuirlerinde sharyqtau shegine jetken» degen anyqtama búl kýnde ghylymy ainalymgha batyldyqpen aitylyp keledi.

Mysaly: Beyjindegi Gugun saraylary men halyq alany manyndaghy tarihy ansamblider osy Sin jәne Min dәuirining klassikalyq dәstýrin kórsetedi delingen anyqtama retinde qoldanylyp keledi.

Halqymyzdyng shejirelik anyzynda «Beyjing men Uhan qalasynyng eng alghashqy jobasyn Qúbylaydyng tapsyruymen Elqydyr (Elgeldi) jobalapty» degen anyz jetedi. Búl arheologiyalyq, materialdyq dәlelsiz sóz bolghanymen arjaghynda negiz jatqany belgili, mysaly: Shynghys han men Ýgedey hannyng bas kenesshisi, Qytaylanghan qidan (hitan) tekti memleket qayratkeri bolghan Eluy Chusay (1189–1243), Ol tikeley sәuletshi bolmasa da, Monghol imperiyasynyng memlekettik jýiesin, qala qúrylysyn, mәdeniyetin qytaylyq dәstýrmen sabaqtastyrudyng negizin qalaghandyghy aitylady.

Endi biri, Lu Binchjun (1216–1274): Qúbylay hannyng bas kenesshisi, ghalym, konfusiyshi әri sәuletshi. Ol Qúbylay hannyng jarlyghymen Shandu (Xanadu) jazghy ordasy men imperiyanyng bas astanasy Dadu (Daydu — qazirgi Beyjin) qalasynyng bas jobasyn (planyn) syzghan negizgi túlgha. Mine osyndaghy Eluy Chusay jәne Lu Binchjundar halyqtyq shejire nemese anyzdargha say mýmkin halyq arasynda dybystyq ózgeriske úshyrap, «Elqydyr» týrinde saqtaluy әbden mýmkin. Óitkeni «Qaraqorymdy Ýgedey Beyjinge kóshiretin bolghanda Kerey taypasynan shyqqan qúrylys jobalaushy Elqydyrdy ala ketip, әzirgi Beyjinning patsha sarayyn jobalatqan» degen sózding býginge jetui teginen tegin bolmasa kerek.

IYә, Qúbylay zamanynda búnday qúrylys ýlgisi Orta Aziyagha keninen taray bastaghandyghy da aitylady.

Búl jóninde Qytaydyng tanymal qala qúrylysy mamany jәne Qytay injenerlik akademiyasynyng akademiygi. Qytay qala qúrylysy jәne dizayn akademiyasynyng preziydenti, Qytaydyng zamanauy qala qúrylysy jәne sәulet dizayny industriyasynyng jetekshisi bolghan Zou Desy (1934-2020) degen kórnekti túlghanyn: «Qytaydaghy jýieden Beyjindegi qúrylys arhiytekturalary ejelgi týrki halyqtardyng sәulet qúrylysy ýlgisende jobalanghan» degen pikirdi aituynda da jogharydaghy dәlelderge sýienip otyrghan boluy mýmkin.

Endeshe Shyghys Aziyanyng dәstýrli pagoda jәne «szyanichju» («飛檐» — «úshatyn baghana-shatyr») arhiytekturalyq ýlgisindegi búryshtary joghary qayqylanyp kelgen shatyrly ghimarattyng tarihynyng túp tórkini kóshpendilerding arhiytekturalyq ýlgisinen bastau alyp jatqany dәleldenedi degen tújyrym jasalady.

Orta Aziyadaghy búryshtary qayqayghan qúrylystar sonau Shumerler, Saqtar men Ghúndar siyaqty kóshpendilerding jaugershilik kezenderde, otar, jaylau qamy dep kóshi-qonda handar men begzada, hanzadalardyng demalyp tynyghuyna, belgili júmysty shúghyl aqyldasugha, soghys jayyn batyrlar men bahadýrlerden mәlimet alyp, búiryq beruge arnalghan, keyde soghys tolastap tynystay qalghan kezde, kósh ayaldap, ornygha qalghanda Mayqana shatyr әzirlenip kenes osy shatyr ishinde tiyanaqtalady.

Mayqananyng syrtqy pishini býgingi Orta Aziadaghy búryshy qayqayghan shatyr qúrylystarynan aumaydy.

Mayqana shytyryn keyde jenildetip «Qan shatyr» dep te ataghan kezder bolghan, mysaly Qúbylay han Dadu (Daydu — qazirgi Beyjin) jәne Shandu (Xanadu) qalasyn jobalatugha sәuletshi Lu Binchjun (1216–1274) (auyz keneste Elqydyr) shaqyrtyp alghan song eng alghashynda múnda Mayqana shatyrlaryn әzirletkendikten «shatyr qalasy» dep te atalghany aitylady.

Sol kezde qúrylystyng «shatyr» ataluy, әzirlengen qúrylystardyng búryshtary qayqy shatyr boluynyng syry osynda.

Kóshpendiler jogharyda aitqanday Mayqanany әzirleu kezinde alty nayzany qanjyr «aralyq mәtshә) etip, eki qatargha tikteydi, osy alty nayzanyng ýstinen kóldeneninen eki basynan eki nayda arqalyq retinde (keyde ortasynan jәne eki nayza qoyady) da búlardyng ýstine búl, arnauly iylep әzirlengen jenil qozy, laq terilerinen qúralghan japqyny jabady. Búl kezde Mayqananyng eki basyndaghy nayzanyng úshy japqynyng syrtynda qalatyndyqtan oghan qylysh, qanjar baylaydy, mine búl mayqana shatyrdyng búryshtaryn joghary qayqayta kóterip túrady, әrbir búryshy shyqqan mayqana shatyr әrqanday janbyr shashyndy irgesinen su ótpeydi, sebebi shatyrdyng ortasyna janbyr suyn jinaltpay búryshtarynan ary qaray aghyzady, aqqan sudy shatyr irgesindegi mordan ary asyryp aghyzu róli bar. Mayqana әzir bolghan song qayqayghan shyqqan búryshtaryna Qasqyrdyn, alymyr qústardyn, aidahan nemese qyrghauyldyng beynesin ornatyp tótemdik joralghyny saqtaydy.

Mine osy bayandap otyrghan Mayqana Qúbylaymen birge Orta Aziagha keninen tarap qayqy búryshy bar qúrylys jobalaryn dýniyege әkeldi deuge әbden bolady.

Mayqana shatyrdy arada budister jaqsy paydalandy, olar ózderining diny dәrejesin Marqan shatyrdyng qabatymen dәleldeytin boldy, eng astyndaghy jibekten әzirlengen Mrqana shatyryn taza, úzaq uaqyt saqtau úshyn әuelde ýstine bir qabat shatyr qosqan edi, keyin bәsekemen jeti qabatqa deyin qabattap әzirleytin boldy, múnda ýstingi qabattargha adam jatyp paydalanylmaghanymen Mayqananyng qabatyn kórgen jerden múndaghy diny ortalyqtyng dәrejesine birden kóz jetkizetin bolghan.

Mayqana shatyry turaly key derekterde Semey ónirinde XIX ghasyrgha deyin qoldanysta bolghanyn, búl turaly Shoqan Uәlihanovtyng óz kózqarasyn bildirip ketkendigi aitylady

«Semey» Shoqan Uәlihanov 1856 jyly Batys Sibir general-gubernatory G. H. Gasforttyng adiutanty Semey saparynda «Ertis boyyndaghy bekinister men sauda joldary, jәne jergilikti qazaqtar men Tatarlardyng túrmys-tirshiligi negizinde,  F. M. Dostoevskiymen dostyghy men kezdesuleri sipattaudan basqa Mayqana shatyr turaly aitylmaghandyghyn kóldeleng tartady, alayda Shoqan ejelgi kóshpendilerding Mayqana shytyr turaly derekterining Semey atauynyng Shatyrmen qatysy baryn («Jeti saray / Jeti palata») delinetinin eskertip ótken.

Key derekte Semeyding búrynghy atauy (Semipalatinsk) XVII ghasyrda Ertis boyynda túrghan jonghar-qalmaqtardyng buddalyq ghibadathanalary — «Jeti palata» (Semi palat / Jeti saray) bolghany aitylady, múndaghy jonghar-qalmaqtardy degen kim, taghy da sol kóshpendi týrki halyqtar, olardy da Resey imperiyasy «qúrttyng atyn malta qoyu» tәsilimen tarihyn qoyyp olardyng izin óshiruding amalyn qoldanghany kórinip túr.

Sebebi zertteushiler keyde búl ghibadathanalar men tas qúrylystardy auyzsha әngimelerde nemese terminderdi qate audaruda «jeti shatyr» (semi shatrov/palatok) dep shatastyryp aitatyn» dep aqtalatynyn qaytesin. Al biz aityp otyrghan Mayqana shatyrdyng eki, bes, jeti qabatqa deyin әzirlenetindigi, kóshpendiler soghysta, nemese jiyn — toylarda mayqana shatyryn tigip ketken jerler geografiyalyq jaqtan «úsh shatyr», «jeti shatyr» nemese «jeti otau» dep atalghandyghy este bolghany jón.

Jinaqtap aitqanda jogharyda kórsetilgen Orta Aziyada jýieden kóshpendilerge tәn ýsh týrli stilidegi qúrylys ýlgisining barlyghynda osy aityp otyrghan búryshy qayqy qúrylys ýlgi negiz bolghany bayqalady, әriyne qay uaqytta da, qay dәuirde mәdeniyetting auysuy, toghysuy, tәjiriybelerding bangy bolyp jatatyndyghy ras, sol siyaqty ol kezde de janalyq jaratu, bәsekelestikting әserinen qúrylystaghy «Qazanshalau», «qúdyqtastyryu», «sýiir jәne tik qabyrghalau» siyaqty qúrylystaghy jana tәsilder qoldanylyp kelgenmen osynyng barlyghyna qayqy búrysh qúrylysy negiz boldy deuge әbden bolady, búghan Aziyadaghy ejelden býginge jetken qúrylys qaldyqtary jauap beredi.

Bayahmet Júmabayúly,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi, Qazaqstan tarihy jәne qoghamdyq ghylymdar akademiyasynyng akademiygi. Qytay Jazushylar odaghynyng jәne Foliklor odaghynyng mýshesi. Etnograf

Abai.kz

0 pikir