«مايحانا شاتىر»: ەجەلگى كوشپەندىلەر ارحيتەكتۋراسى
راسىندا، شىعىس ازيانىڭ ءداستۇرلى پاگودا جانە تسزيانچجۋ (飛檐» — ۇشاتىن باعانا-شاتىر) ارحيتەكتۋراسى كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى «مايقانا شاتىر» (حانشاتىر) ۇلگىسىنەن باستاۋ الاتىنىن تاريح ءوزى دالەلدەۋدە. سوندىقتان، جالپى قۇرىلىس-ساۋلەت ماسەلەسىنە ەمەس، قازاق حالقىنا ءتان ءداستۇرلى ساۋلەت ونەرىنە توقتالماقپىن.
بىرەۋلەر: «قازاق كوشپەندى بولسا، وندا قايداعى ساۋلەت قۇرىلىسى؟» دەۋى مۇمكىن. ماسەلە دە وسىندا. وسى ماقالا ءدال وسىنداي كوزقاراسقا جاۋاپ رەتىندە جازىلدى دەۋگە بولادى.
ەندەشە، جالپى الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى تۋرالى ەمەس، كوشپەندى حالققا ءتان ورتا ازياداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى تۋرالى ءسوز قوزعايمىن.
- قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ تامىرى قولا داۋىرىنەن باستاۋ الىپ، ورتا عاسىرلاردا (قاراحانيدتەر مەن دەشتى قىپشاق كەزەڭىندە) كلاسسيكالىق فورماسىنا جەتكەن قۇرىلىس ۇلگىسى.
- قازاقتىڭ ءتول ساۋلەت ونەرىنە ءتان نەگىزگى ۇلگى — كيىز ءۇي پىشىنىنەن باستاۋ الاتىن كۇمبەزدى جانە كونۋس ءتارىزدى (شاتىرلى) پورتالدى-كۇمبەزدى ساۋلەت ۇلگىسى.
- شاتىرلى بولسا دا ءوز الدىنا دارا، بۇرىشتارى جوعارى قايقىلانىپ كەلگەن شاتىرلى عيماراتتار جايىندا. بۇلاردى بۇل كۇندە «شىعىس ازيانىڭ ءداستۇرلى پاگودا جانە «تسزيانچجۋ» («飛檐» — «ۇشاتىن باعانا-شاتىر») ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسى» دەپ اتاپ ءجۇر. مىنە ءدال وسى ءۇش قۇرىلىس تۇرىنە توقتالامىن.
قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ تامىرى قولا داۋىرىنەن باستاۋ الىپ، ورتا عاسىرلاردا (قاراحانيدتەر مەن دەشتى قىپشاق كەزەڭىندە) كلاسسيكالىق فورماسىنداعى قۇرىلىس ۇلگىلەرى:
قولا جانە اندرونوۆ ءداۋىرى (ب.ز.ب. II مىڭجىلدىق)
ەرەكشەلىگى: دوڭگەلەك جانە ءتورتبۇرىشتى تاس قورعاندار مەن كەسەنەلەر.
دالەل: ورتالىق قازاقستانداعى بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ كەسەنەلەرى (بەعازى، ءداندىباي، اقسۋ-ايۋلى). بۇل قۇرىلىستاردا ۇلكەن گرانيت تاستاردان ءپىشىن جاساپ، توبەسىن ساتىلاپ جابۋ ءادىسى قولدانىلعان. بۇل — بولاشاق كۇمبەزدى قۇرىلىستاردىڭ العاشقى ءپروتوتيپى. مىسالى: ساق-عۇن جانە تۇركى ءداۋىرى (ب.ز.ب. I مىڭجىلدىق – ب.ز. VIII ع.) ساۋلەت قۇرىلىستارى. ەرەكشەلىگى: «دىڭ» دەپ اتالاتىن تاستان قالانعان ءسۇيىر، كونۋس ءپىشىندى قۇرىلىستار. دالەل: ورتالىق قازاقستان مەن جەزقازعان وڭىرىندەگى دومباۋىل دىڭى. دومباۋىل — يسلامعا دەيىنگى وعىز-قىپشاق ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى، ءپىشىنى كيىز ۇيگە وتە ۇقساس، بالشىق پەن تاستى ارالاستىرىپ قالاعان.
ودان سوڭ — التىن وردا جانە قازاق حاندىعى ءداۋىرى (XIII – XVIII عع.) ساۋلەت قۇرىلىستارى. ەرەكشەلىگى: دالالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ءوز قولتاڭباسى — «دالالىق كۇمبەز مەكتەبى». ورتالىق ازيانىڭ بيىك پورتالدى ستيلىنەن ايىرماشىلىعى — بۇل قۇرىلىستاردا سالماق تەپە-تەڭدىگى كيىز ءۇي ديناميكاسىنا نەگىزدەلگەن. دالەل: ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى جوشى حان كەسەنەسى مەن الاشا حان كەسەنەسى. الاشا حان كەسەنەسىنىڭ سىرتقى قابىرعالارى قازاقتىڭ «ءتورتبۇرىش»، «الاشا» ويۋلارى سياقتى كىرپىشتى ءورىپ قالاۋ (فيگۋرالىق قالاۋ) ادىسىمەن بەزەندىرىلگەن.
بۇدان باسقا — كۇيدىرىلگەن جانە شيكى كىرپىش سينتەزى. قازاق دالاسىنداعى كەسەنەلەر توتەنشە اۋا رايىنا (قىستا اياز، جازدا ىستىق) شىداۋ ءۇشىن ارنايى بالشىق قۇرامىنان (قىل-قىبىر، سابان، توپان جانە ءسۇت، ماي قوسىلعان) قۇيىلعان كىرپىشتەردەن تۇرعىزىلعان.
تاعى ءبىر ايقىن مىسال — ويۋ-ورنەكتى كىرپىش قالاۋ (تەرراكوتا) مىسالى: ايشا ءبيبى كەسەنەسىندەگى (XII ع.) 60-تان استام ءتۇرلى ورنەكتى ويمىش تەرراكوتالىق پليتكالار — دالالىق ساۋلەتتىڭ گەومەتريالىق جانە ۇلتتىق موتيۆتەردى عيماراتقا قولدانۋداعى بيىك شىڭى. بۇدان باسقا الگىگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ساۋلەت ءتۇرى كيىز ءۇي گەومەترياسى. كوپتەگەن كەسەنەلەردىڭ ىشكى كۇمبەزىنە ءوتۋ جۇيەسى (ترومپتار) مەن توبەسىنىڭ جابىلۋ تەحنولوگياسى كيىز ءۇيدىڭ ۋىق-شاڭىراق ورناتۋ لوگيكاسىن تولىق قايتالايدى.
قازاقتىڭ ءتول ساۋلەت ونەرىنە ءتان نەگىزگى ۇلگى — كيىز ءۇي پىشىنىنەن باستاۋ الاتىن كۇمبەزدى جانە كونۋس ءتارىزدى (شاتىرلى) پورتالدى-كۇمبەزدى ساۋلەت ۇلگىسى.
حالقىمىزدىڭ ءتول قۇرىلىس ۇلگىسى — كوشپەلىلەردىڭ كيىز ءۇي گەومەترياسى مەن تاس-كىرپىش قالاۋ ونەرىنىڭ بىرىگۋىنەن تۋعان كۇمبەزدى-كەسەنەلىك ساۋلەت مەكتەبى.
بۇعان (ب.ز.ب. XII–VIII عع.) بەعازى-ءداندىباي كەسەنەلەرىنىڭ قۇرىلىس تەحنيكاسى جاتادى. ياعني قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭىندا ورتالىق قازاقستاندا قالىپتاسقان بۇل قۇرىلىستار — دالالىق مونۋمەنتتى ساۋلەتتىڭ العاشقى ۇلگىلەرىنە جاتادى.
الىپ گرانيت پليتالاردى نەگىز ەتكەن كەسەنەلەر شارباق-قابىرعالار سالماعى بىرنەشە توننا بولاتىن ۇلكەن گرانيت تاستاردى تىگىنەن ورناتۋ ارقىلى تۇرعىزىلعان. تاستار ءبىر-بىرىنە تىعىز جىمداستىرىلىپ، سىرتقى جاعى توپىراق پەن مايدا تاستارمەن بەكىتىلگەن.
ساتىلى توبە جابىنى (پيراميدالىق ءادىس), عيماراتتىڭ توبەسىن جابۋ ءۇشىن تاستار ىشكە قاراي ساتىلاپ (ورتاسىنا جاقىنداعان سايىن تارتىلىپ) قالانعان. بۇل — كەيىنگى كۇمبەزدى قۇرىلىستاردىڭ ەڭ العاشقى ينجەنەرلىك نەگىزى.
سىرتقى وتكەلدەر (كوريدورلار): كەسەنەلەر تەك ءبىر بولمەدەن تۇرماي، اينالا ورالىپ وتەتىن گالەرەيالىق وتكەلدەرمەن جانە شىعىسقا قاراعان ارنايى كىرەبەرىس پورتالمەن جابدىقتالعان.
مۇنداي كونە تاس دىڭداردىڭ قۇرىلىس تەحنيكاسى (ب.ز.ب. I مىڭجىلدىق – ب.ز.ب. VIII ع.) دەۋگە بولادى.
مىسالى: دىڭدار — يسلامعا دەيىنگى وعىز-قىپشاق داۋىرىنەن ساقتالعان، سىرتقى ءپىشىنى كيىز ۇيگە نەمەسە شوشالاعا ۇقساس ءسۇيىر تاس قۇرىلىستار (بۇعان دومباۋىل دىڭى مىسال بولادى).
پليتالىق قالاۋ: دىڭدار تسەمەنت نەمەسە اك ەرىتىندىسىز، تەگىس تاقتا تاستاردى (پليتنياك) بالشىق ەرىتىندىسىنە وتىرعىزۋ ارقىلى قالانعان.
شوشاق كۇمبەز («جالعان كۇمبەز» تەحنيكاسى): ىشكى جاعىنان قاراعاندا قابىرعا مەن كۇمبەزدىڭ اراسىندا ايقىن شەكارا جوق، قابىرعا جوعارى كوتەرىلگەن سايىن ىشكە قاراي سۋىرىلىپ، ءسۇيىر كونۋس جاساپ جابىلادى. بۇل تەحنيكا عيماراتقا جوعارى بەرىكتىك بەرىپ، عاسىرلار بويى جەل مەن جاۋىن-شاشىنعا توتەپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.
مۇندا تابيعي جەلدەتۋ مەن جارىق بىرلىكتە سايكەسەدى، مۇنداي دىڭداردىڭ ەسىگى ادەتتە كۇن شىعىسقا قاراپ جاسالىپ، توبەسىندە شاڭىراق سياقتى شاعىن ساڭىلاۋ قالدىرىلعان.
وسى ەكى قۇرىلىس مەكتەبى كەيىنگى التىن وردا مەن قازاق حاندىعى كەزەڭىندەگى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن ءسۇيىر كۇمبەز سوعۋ ونەرىنە نەگىز بولدى.
ءبىز دالەلگە دومباۋىل دىڭىنىڭ ىشكى قۇرىلىسىن مىسالعا الايىق.
ورتالىق قازاقستانداعى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان كونە تاس ساۋلەت ەسكەرتكىشىنىڭ ءپىشىنى مەن ولشەمى: سىرتقى ءپىشىنى كيىز ۇيگە (نەمەسە كونۋس ءتارىزدى شوشالاعا) وتە ۇقساس، نەگىزى ءتورتبۇرىشتى (شامامەن 5,5 مەتر), بيىكتىگى 6 مەتردەن اسادى.
تاقتا تاستاردان قالانۋى: عيمارات جەرگىلىكتى قىزىل-قۇمداۋىق تاقتا تاستاردان (پليتنياك) بالشىق ەرىتىندىسىنە تۇرعىزىلعان. قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 1,2 مەتردەن اسادى، بۇل ىشكى تەمپەراتۋرانى تۇراقتى ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ىشكى قۇرىلىسى: ەسىگى كۇن شىعىسقا قاراعان. ىشكى بولمەسى ءبىر عانا شارشى ءپىشىندى كەڭىستىكتەن تۇرادى. قابىرعالارى 2 مەتر بيىكتىككە دەيىن تىك كوتەرىلەدى دە، ودان ءارى ىشكە قاراي ساتىلاپ سۋىرىلىپ، ءسۇيىر «جالعان كۇمبەز» تۇزەدى.
بۇرىشتارى جوعارى قايقىلانىپ كەلگەن شاتىرلى عيماراتتار — شىعىس ازيانىڭ ءداستۇرلى پاگودا جانە «تسزيانچجۋ» («飛檐» — «ۇشاتىن باعانا-شاتىر») ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسى.
نەگىزگى تاقىرىپ وسى مازمۇنىندا تۇر، بىلايشا ايتقاندا بۇل قۇرىلىس ۇلگىسى ءبىزدىڭ ساۋلەت قۇرىلىس ونەرىمىزدىڭ ەڭ العاشقى باستاماسى دەۋگە ابدەن بولادى.
قازىرگى جالپىلاما انىقتامادا بۇرىشتارى جوعارى قايقىلانىپ كەلگەن شاتىرلى عيماراتتار — شىعىس ازيانىڭ ءداستۇرلى پاگودا جانە «تسزيانچجۋ» («飛檐» — «ۇشاتىن باعانا-شاتىر») ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسى دەپ تانىلىپ كەلەدى.
ەندەشە بۇل قۇرىلىس ۇلگىسى قاي زاماننان باستاۋ الادى دەگەنگە بەرىلەتىن جاۋاپ.
قۇرىلىستىڭ ارحيتەكتۋرالىق ءستيلى قىتايدا تاڭ (618–907) جانە سۋن (960–1279) اۋلەتتەرى كەزىندە قالىپتاسىپ، مين (1368–1644) مەن تسين (1644–1911) داۋىرلەرىندە شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن. بەيجىڭدەگى گۋگۋن سارايلارى مەن حالىق الاڭى ماڭىنداعى تاريحي انسامبلدەر وسى تسين جانە مين ءداۋىرىنىڭ كلاسسيكالىق ءداستۇرىن كورسەتەدى.
بۇل ۇلگىدەگى قۇرىلىستىڭ ەرەكشەلىكتەرى: جاڭبىر سۋىن قابىرعادان الىسىراق اعىزۋ ءۇشىن جانە عيماراتقا جەڭىلدىك جانە «ۇشىپ بارا جاتقانداي» ءسان بەرۋ ءۇشىن قولدانىلعان.
جانە ءبىر ەرەكشەلىگى قۇرىلىس ماتەريالىنىڭ باسىم بولەگى اعاش ماتەريالدان بولىپ، كونسترۋكتسيالارى («دوۋ-گۋن» جۇيەسى) باسىم ساندى بولەگى شەگەسىز، قيۋلاستىرۋ تاسىلىمەن اتقارىلادى.
قۇرىلىستىڭ بۇلايشا قۇراستىرىلۋىمەن، ءپىشىنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق قۇرىلىستارىنان ءۇزىلىس جاساعان جوق، مىسالى شوشالا ءۇي، اعاش ءۇي، شارباق ءۇي، دوڭبەك ءۇي دەگەن ۇيلەر ءدال جوعارىداعى قۇرىلىس ونەرىنىڭ ساباقتاستىعى بولىپ وتىر.
ەندەشە بۇلاردى نەگە ايتىپ وتىرمىن. «قۇرىلىستىڭ ارحيتەكتۋرالىق ءستيلى قىتايدا تاڭ (618–907) جانە سۋن (960–1279) اۋلەتتەرى كەزىندە قالىپتاسىپ، مين (1368–1644) مەن تسين (1644–1911) داۋىرلەرىندە شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن» دەگەن انىقتاما بۇل كۇندە عىلىمي اينالىمعا باتىلدىقپەن ايتىلىپ كەلەدى.
مىسالى: بەيجىڭدەگى گۋگۋن سارايلارى مەن حالىق الاڭى ماڭىنداعى تاريحي انسامبلدەر وسى تسين جانە مين ءداۋىرىنىڭ كلاسسيكالىق ءداستۇرىن كورسەتەدى دەلىنگەن انىقتاما رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى.
حالقىمىزدىڭ شەجىرەلىك اڭىزىندا «بەيجىڭ مەن ۋحان قالاسىنىڭ ەڭ العاشقى جوباسىن قۇبىلايدىڭ تاپسىرۋىمەن ەلقىدىر (ەلگەلدى) جوبالاپتى» دەگەن اڭىز جەتەدى. بۇل ارحەولوگيالىق، ماتەريالدىق دالەلسىز ءسوز بولعانىمەن ارجاعىندا نەگىز جاتقانى بەلگىلى، مىسالى: شىڭعىس حان مەن ۇگەدەي حاننىڭ باس كەڭەسشىسى، قىتايلانعان قيدان (حيتان) تەكتى مەملەكەت قايراتكەرى بولعان ەليۋي چۋتساي (1189–1243), ول تىكەلەي ساۋلەتشى بولماسا دا، موڭعول يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن، قالا قۇرىلىسىن، مادەنيەتىن قىتايلىق داستۇرمەن ساباقتاستىرۋدىڭ نەگىزىن قالاعاندىعى ايتىلادى.
ەندى ءبىرى، ليۋ بينچجۋن (1216–1274): قۇبىلاي حاننىڭ باس كەڭەسشىسى، عالىم، كونفۋتسيشى ءارى ساۋلەتشى. ول قۇبىلاي حاننىڭ جارلىعىمەن شاندۋ (Xanadu) جازعى ورداسى مەن يمپەريانىڭ باس استاناسى دادۋ (دايدۋ — قازىرگى بەيجىڭ) قالاسىنىڭ باس جوباسىن (پلانىن) سىزعان نەگىزگى تۇلعا. مىنە وسىنداعى ەليۋي چۋتساي جانە ليۋ بينچجۋندار حالىقتىق شەجىرە نەمەسە اڭىزدارعا ساي مۇمكىن حالىق اراسىندا دىبىستىق وزگەرىسكە ۇشىراپ، «ەلقىدىر» تۇرىندە ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى «قاراقورىمدى ۇگەدەي بەيجىڭگە كوشىرەتىن بولعاندا كەرەي تايپاسىنان شىققان قۇرىلىس جوبالاۋشى ەلقىدىردى الا كەتىپ، ازىرگى بەيجىڭنىڭ پاتشا سارايىن جوبالاتقان» دەگەن ءسوزدىڭ بۇگىنگە جەتۋى تەگىنەن تەگىن بولماسا كەرەك.
ءيا، قۇبىلاي زامانىندا بۇنداي قۇرىلىس ۇلگىسى ورتا ازياعا كەڭىنەن تاراي باستاعاندىعى دا ايتىلادى.
بۇل جونىندە قىتايدىڭ تانىمال قالا قۇرىلىسى مامانى جانە قىتاي ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. قىتاي قالا قۇرىلىسى جانە ديزاين اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، قىتايدىڭ زاماناۋي قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ديزاينى يندۋسترياسىنىڭ جەتەكشىسى بولعان زوۋ دەتسي (1934-2020) دەگەن كورنەكتى تۇلعانىڭ: «قىتايداعى جۇيەدەن بەيجىڭدەگى قۇرىلىس ارحيتەكتۋرالارى ەجەلگى تۇركى حالىقتاردىڭ ساۋلەت قۇرىلىسى ۇلگىسەندە جوبالانعان» دەگەن پىكىردى ايتۋىندا دا جوعارىداعى دالەلدەرگە سۇيەنىپ وتىرعان بولۋى مۇمكىن.
ەندەشە شىعىس ازيانىڭ ءداستۇرلى پاگودا جانە «تسزيانچجۋ» («飛檐» — «ۇشاتىن باعانا-شاتىر») ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسىندەگى بۇرىشتارى جوعارى قايقىلانىپ كەلگەن شاتىرلى عيماراتتىڭ تاريحىنىڭ تۇپ توركىنى كوشپەندىلەردىڭ ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسىنەن باستاۋ الىپ جاتقانى دالەلدەنەدى دەگەن تۇجىرىم جاسالادى.
ورتا ازياداعى بۇرىشتارى قايقايعان قۇرىلىستار سوناۋ شۋمەرلەر، ساقتار مەن عۇندار سياقتى كوشپەندىلەردىڭ جاۋگەرشىلىك كەزەڭدەردە، وتار، جايلاۋ قامى دەپ كوشى-قوندا حاندار مەن بەگزادا، حانزادالاردىڭ دەمالىپ تىنىعۋىنا، بەلگىلى جۇمىستى شۇعىل اقىلداسۋعا، سوعىس جايىن باتىرلار مەن باھادۇرلەردەن مالىمەت الىپ، بۇيرىق بەرۋگە ارنالعان، كەيدە سوعىس تولاستاپ تىنىستاي قالعان كەزدە، كوش ايالداپ، ورنىعا قالعاندا مايقانا شاتىر ازىرلەنىپ كەڭەس وسى شاتىر ىشىندە تياناقتالادى.
مايقانانىڭ سىرتقى ءپىشىنى بۇگىنگى ورتا ازياداعى بۇرىشى قايقايعان شاتىر قۇرىلىستارىنان اۋمايدى.
مايقانا شىتىرىن كەيدە جەڭىلدەتىپ «قان شاتىر» دەپ تە اتاعان كەزدەر بولعان، مىسالى قۇبىلاي حان دادۋ (دايدۋ — قازىرگى بەيجىڭ) جانە شاندۋ (Xanadu) قالاسىن جوبالاتۋعا ساۋلەتشى ليۋ بينچجۋن (1216–1274) (اۋىز كەڭەستە ەلقىدىر) شاقىرتىپ العان سوڭ ەڭ العاشىندا مۇندا مايقانا شاتىرلارىن ازىرلەتكەندىكتەن «شاتىر قالاسى» دەپ تە اتالعانى ايتىلادى.
سول كەزدە قۇرىلىستىڭ «شاتىر» اتالۋى، ازىرلەنگەن قۇرىلىستاردىڭ بۇرىشتارى قايقى شاتىر بولۋىنىڭ سىرى وسىندا.
كوشپەندىلەر جوعارىدا ايتقانداي مايقانانى ازىرلەۋ كەزىندە التى نايزانى قانجىر «ارالىق ءماتشا) ەتىپ، ەكى قاتارعا تىكتەيدى، وسى التى نايزانىڭ ۇستىنەن كولدەنەڭىنەن ەكى باسىنان ەكى نايدا ارقالىق رەتىندە (كەيدە ورتاسىنان جانە ەكى نايزا قويادى) دا بۇلاردىڭ ۇستىنە بۇل، ارناۋلى يلەپ ازىرلەنگەن جەڭىل قوزى، لاق تەرىلەرىنەن قۇرالعان جاپقىنى جابادى. بۇل كەزدە مايقانانىڭ ەكى باسىنداعى نايزانىڭ ۇشى جاپقىنىڭ سىرتىندا قالاتىندىقتان وعان قىلىش، قانجار بايلايدى، مىنە بۇل مايقانا شاتىردىڭ بۇرىشتارىن جوعارى قايقايتا كوتەرىپ تۇرادى، ءاربىر بۇرىشى شىققان مايقانا شاتىر ارقانداي جاڭبىر شاشىندى ىرگەسىنەن سۋ وتپەيدى، سەبەبى شاتىردىڭ ورتاسىنا جاڭبىر سۋىن جينالتپاي بۇرىشتارىنان ارى قاراي اعىزادى، اققان سۋدى شاتىر ىرگەسىندەگى موردان ارى اسىرىپ اعىزۋ ءرولى بار. مايقانا ءازىر بولعان سوڭ قايقايعان شىققان بۇرىشتارىنا قاسقىردىڭ، الىمىر قۇستاردىڭ، ايداحان نەمەسە قىرعاۋىلدىڭ بەينەسىن ورناتىپ توتەمدىك جورالعىنى ساقتايدى.
مىنە وسى بايانداپ وتىرعان مايقانا قۇبىلايمەن بىرگە ورتا ازياعا كەڭىنەن تاراپ قايقى بۇرىشى بار قۇرىلىس جوبالارىن دۇنيەگە اكەلدى دەۋگە ابدەن بولادى.
مايقانا شاتىردى ارادا بۋديستەر جاقسى پايدالاندى، ولار وزدەرىنىڭ ءدىني دارەجەسىن مارقان شاتىردىڭ قاباتىمەن دالەلدەيتىن بولدى، ەڭ استىنداعى جىبەكتەن ازىرلەنگەن مرقانا شاتىرىن تازا، ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋ ۇشىن اۋەلدە ۇستىنە ءبىر قابات شاتىر قوسقان ەدى، كەيىن باسەكەمەن جەتى قاباتقا دەيىن قاباتتاپ ازىرلەيتىن بولدى، مۇندا ۇستىنگى قاباتتارعا ادام جاتىپ پايدالانىلماعانىمەن مايقانانىڭ قاباتىن كورگەن جەردەن مۇنداعى ءدىني ورتالىقتىڭ دارەجەسىنە بىردەن كوز جەتكىزەتىن بولعان.
مايقانا شاتىرى تۋرالى كەي دەرەكتەردە سەمەي وڭىرىندە XIX عاسىرعا دەيىن قولدانىستا بولعانىن، بۇل تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ كەتكەندىگى ايتىلادى
«سەمەي» شوقان ءۋاليحانوۆ 1856 جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گ. ح. گاسفورتتىڭ اديۋتانتى سەمەي ساپارىندا «ەرتىس بويىنداعى بەكىنىستەر مەن ساۋدا جولدارى، جانە جەرگىلىكتى قازاقتار مەن تاتارلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى نەگىزىندە، ف. م. دوستوەۆسكيمەن دوستىعى مەن كەزدەسۋلەرى سيپاتتاۋدان باسقا مايقانا شاتىر تۋرالى ايتىلماعاندىعىن كولدەلەڭ تارتادى، الايدا شوقان ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ مايقانا شىتىر تۋرالى دەرەكتەرىنىڭ سەمەي اتاۋىنىڭ شاتىرمەن قاتىسى بارىن («جەتى ساراي / جەتى پالاتا») دەلىنەتىنىن ەسكەرتىپ وتكەن.
كەي دەرەكتە سەمەيدىڭ بۇرىنعى اتاۋى (سەميپالاتينسك) XVII عاسىردا ەرتىس بويىندا تۇرعان جوڭعار-قالماقتاردىڭ بۋددالىق عيباداتحانالارى — «جەتى پالاتا» (سەم پالات / جەتى ساراي) بولعانى ايتىلادى، مۇنداعى جوڭعار-قالماقتاردى دەگەن كىم، تاعى دا سول كوشپەندى تۇركى حالىقتار، ولاردى دا رەسەي يمپەرياسى «قۇرتتىڭ اتىن مالتا قويۋ» تاسىلىمەن تاريحىن قويىپ ولاردىڭ ءىزىن ءوشىرۋدىڭ امالىن قولدانعانى كورىنىپ تۇر.
سەبەبى زەرتتەۋشىلەر كەيدە بۇل عيباداتحانالار مەن تاس قۇرىلىستاردى اۋىزشا اڭگىمەلەردە نەمەسە تەرميندەردى قاتە اۋدارۋدا «جەتى شاتىر» (سەم شاتروۆ/پالاتوك) دەپ شاتاستىرىپ ايتاتىن» دەپ اقتالاتىنىن قايتەسىڭ. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان مايقانا شاتىردىڭ ەكى، بەس، جەتى قاباتقا دەيىن ازىرلەنەتىندىگى، كوشپەندىلەر سوعىستا، نەمەسە جيىن — تويلاردا مايقانا شاتىرىن تىگىپ كەتكەن جەرلەر گەوگرافيالىق جاقتان «ۇش شاتىر»، «جەتى شاتىر» نەمەسە «جەتى وتاۋ» دەپ اتالعاندىعى ەستە بولعانى ءجون.
جيناقتاپ ايتقاندا جوعارىدا كورسەتىلگەن ورتا ازيادا جۇيەدەن كوشپەندىلەرگە ءتان ءۇش ءتۇرلى ستيلدەگى قۇرىلىس ۇلگىسىنىڭ بارلىعىندا وسى ايتىپ وتىرعان بۇرىشى قايقى قۇرىلىس ۇلگى نەگىز بولعانى بايقالادى، ارينە قاي ۋاقىتتا دا، قاي داۋىردە مادەنيەتتىڭ اۋىسۋى، توعىسۋى، تاجىريبەلەردىڭ بايۋى بولىپ جاتاتىندىعى راس، سول سياقتى ول كەزدە دە جاڭالىق جاراتۋ، باسەكەلەستىكتىڭ اسەرىنەن قۇرىلىستاعى «قازانشالاۋ»، «قۇدىقتاستىرىۋ»، «ءسۇيىر جانە تىك قابىرعالاۋ» سياقتى قۇرىلىستاعى جاڭا تاسىلدەر قولدانىلىپ كەلگەنمەن وسىنىڭ بارلىعىنا قايقى بۇرىش قۇرىلىسى نەگىز بولدى دەۋگە ابدەن بولادى، بۇعان ازياداعى ەجەلدەن بۇگىنگە جەتكەن قۇرىلىس قالدىقتارى جاۋاپ بەرەدى.
باياحمەت جۇمابايۇلى،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قازاقستان تاريحى جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. قىتاي جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە فولكلور وداعىنىڭ مۇشەسى. ەتنوگراف
Abai.kz