И.Е. Фишердің «Сібір тарихы» еңбегінде сипатталған Орбұлақ шайқасы (1643 жыл) — қазақ-жоңғар соғыстарының тарихындағы ең жарқын беттердің бірі.

Бұл шайқас әскери тактика мен стратегияның далалық соғыс өнеріндегі озық үлгісі болып табылады.

Фишердің жазбаларына сүйене отырып, шайқастың негізгі детальдарын келесідей топтастыруға болады:

1. Күштердің арасалмағы

Бұл шайқас аз ғана қолдың үлкен армияны жеңуінің классикалық мысалы:

• Жоңғар хандығы

Батыр қонтайшы бастаған 50 000 жауынгер.

• Қазақ хандығы

Жәңгір сұлтанның (Фишер оны Янгир деп атайды) тікелей қол астында небары 600 жауынгер болды. Кейінірек көмекке Самарқан билеушісі Жалаңтөс баһадүр бастаған 20 000 әскер жетті.

2. «Ор қазу» тактикасы

Жәңгір сұлтан көшпелілер үшін өте сирек кездесетін, бірақ таулы жерге қолайлы қорғаныс тактикасын таңдады:

• Шайқас Жоңғар Алатауының тар шатқалында (Орбұлақ өзенінің маңы) өтті. Мұндай жерде жоңғарлардың қалың қолы жайылып шабуыл жасай алмады.
• 600 сарбаздың 300-і тау өткелінде терең ор қазып, оны тастармен бекітіп, ішіне бекінді. Олар жаудың негізгі соққысын қабылдады.
• Жәңгір сұлтан бастаған қалған 300 сарбаз таудың тасасында жасырынып, жоңғарлар ордағылармен шайқасып жатқанда, олардың ту сыртынан соққы беруді жоспарлады.

3. Отты қарудың рөлі

Фишер қазақ жауынгерлерінің білтелі мылтықтарды шебер пайдаланғанын ерекше атайды:

• Жоңғарлар тар жерде ордағы бекініске жақындағанда, қазақтар оларды мылтықпен атқылады.
• Бұл сол замандағы атты әскер үшін күтпеген жағдай және үлкен шығын әкелетін тактика болды.

4. Шайқастың барысы мен нәтижесі

• Бірінші кезең

Жоңғарлар қазақтардың бекінісін алуға тырысқанымен, оқ астында қалып, беттері қайтты. Осы кезде Жәңгірдің жасырын тобы сырттан шабуылдады. Фишердің дерегі бойынша, жоңғарлар шайқастың алғашқы сағаттарында-ақ 10 000-ға жуық адамынан айырылған.

• Екінші кезең

Шайқас қызып жатқан тұста көмекке Жалаңтөс баһадүр келді. Жаңа күштің қосылғанын көрген Батыр қонтайшы шегінуге мәжбүр болды.

• Нәтижесінде қазақтар өз жерін қорғап қалды, ал бұл жеңіс Жоңғар хандығының ішкерілей енуін ондаған жылдарға тоқтатты.

5. Фишердің бағасы

И.Е. Фишер Жәңгір сұлтанның әскери талантын жоғары бағалаған. Ол көшпелілердің тек ашық далада шабуылдап қана қоймай, жер бедерін пайдалануды және инженерлік қорғаныс (ор қазу) жұмыстарын жетік меңгергенін ғылыми тұрғыда дәлелдеп берді.

Фишердің еңбегінде Жалаңтөс баһадүрдің әскери күш-қуаты мен беделі ерекше атап өтіледі.

Abai.kz