Еліміз үшін тарихи маңызы бар сәттердің бірі – Конституцияға қатысты жалпыхалықтық референдум. Бұл жай ғана саяси науқан емес, мемлекеттің ертеңіне, қоғам мен билік арасындағы байланыстың жаңа сипатына әсер ететін маңызды шешім. Өйткені Конституция – елдің басты заңы ғана емес, халықтың өмір сүру қағидаттарын, билік тармақтарының өзара байланысын, азамат пен мемлекет арасындағы жауапкершілікті айқындайтын негізгі құжат.

Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияны жалпыхалықтық дауысқа салу – елдің саяси мәдениетінің өскенін, қоғам пікіріне басымдық беріліп отырғанын көрсетеді. Бұл туралы белгілі ғалым, академик, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті Асқар Жұмаділдаев та ерекше атап өтті.

Оның айтуынша, Қазақстан дәл қазір өз дамуының маңызды бір кезеңінен өтіп жатыр. Ел алдында тұрған өзгерістердің ішінде жаңа Конституцияның орны айрықша. Академик жаңа Конституцияның Қазақстанның қарқынды дамуына үлкен серпін беретініне сенімді екенін айтты. Оның пікірінше, бұл құжатта халық пен биліктің арасындағы байланысты нығайтатын, қоғам сұранысына жауап беретін маңызды тетіктер қарастырылып отыр.

Асқар Жұмаділдаев референдумды халық пікірін білудің ең жоғары формасы деп бағалайды. Расында да, референдумның басты ерекшелігі – халықтың өз таңдауын ешқандай делдалсыз, тікелей білдіруі. Мұнда азамат пен мемлекеттің арасындағы байланыс айқын көрінеді. Бұл – өкіл арқылы емес, тікелей дауыс арқылы шешім қабылдау мәдениеті. Мұндай тәсіл демократиялық жүйенің ең маңызды белгілерінің бірі саналады.

«Референдум деген – халықтың пікірін білудің ең жоғарғы шыңы. Өйткені халық мұнда тікелей дауыс береді, ешқандай делдалсыз», – дейді академик.

Шынында да, ел тағдырына қатысты ірі шешімдер дәл осындай жалпыхалықтық деңгейде талқылануы керек. Бұған дейін Атом электр станциясы мәселесі референдумға шығарылса, енді Конституция мәселесінің халық талқысына түсуі – заңды әрі орынды қадам. Асқар Жұмаділдаевтың айтуынша, Конституцияның маңызы АЭС мәселесінен кем емес, тіпті кей жағдайда одан да маңыздырақ. Өйткені АЭС – белгілі бір салаға қатысты стратегиялық шешім болса, Конституция – тұтас мемлекеттің саяси, құқықтық және қоғамдық жүйесінің іргетасы.

Академиктің бұл пікірі көпшіліктің көкейіндегі оймен үндеседі. Себебі Конституция – бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақтың да өміріне әсер ететін құжат. Ондағы әрбір өзгеріс елдің даму бағытына, мемлекеттік институттардың қызметіне, азаматтардың құқықтық қорғалуына тікелей ықпал етеді. Сондықтан мұндай ауқымды мәселенің халықтың өз дауысымен шешілуі – саяси жауапкершіліктің көрінісі.

Асқар Жұмаділдаев өз сөзінде азаматтық белсенділік мәселесіне де ерекше тоқталды. Ол барлық референдумдарға тұрақты түрде қатысатынын айтып, мұны әрбір азаматтың міндеті деп бағалайды. «Бұл – біздің азаматтық міндетіміз. Елге, мемлекетке қатысты өзгерістерден шет қалмау керек», – деген ұстанымы қоғам үшін де маңызды үндеу.

Расында, қоғамдағы үлкен өзгерістер сырттан келіп жасалмайды. Оны халықтың өзі таңдайды, өзі бекітеді, өзі жауапкершілік алады. Ал референдум – сол жауапкершіліктің нақты көрінісі. Бүгін дауыс беру – ертеңгі мемлекеттің қандай болатынына ықпал ету деген сөз.

Жаңа Конституцияның басты артықшылықтарының бірі – халық пен биліктің арасындағы байланысты күшейтуге бағытталуы. Қоғамда соңғы жылдары кейбір институттардың тиімділігіне қатысты түрлі пікірлер айтылып келеді. Мәселен, Сенаттың рөлі, Қазақстан халқы Ассамблеясының мәртебесі, жалпы қоғамдық өкілдік институттарының болашағы жөнінде талқылаулар аз болған жоқ. Академиктің айтуынша, жаңа өзгерістер осы сұрақтарға нақты жауап беруге ұмтылады.

Оның пікірінше, бұл жерде ең маңыздысы – халық пен биліктің арасындағы көпірдің нығаюы. Яғни, мемлекет тек классикалық парламенттік механизммен ғана шектеліп қалмай, қоғаммен байланыс орнатудың қосымша, икемді әрі ұлттық сипаттағы формаларын қалыптастыруы керек. Солардың бірі – құрылтай институты.

Асқар Жұмаділдаев құрылтайдың рөліне ерекше мән береді. Оның айтуынша, құрылтай – парламенттің дәл өзі болмаса да, халық пен биліктің арасындағы байланысты күшейтетін маңызды алаң. Соңғы бес жыл ішінде бұл институт өзінің конструктивті, пайдалы орган екенін дәлелдеді. Қоғамдық пікірді жинақтап, ел ішіндегі өзекті мәселелерді көтеріп, ұсыныстар айту арқылы құрылтай саяси кеңістікте өзіндік орнын қалыптастырды.

Қызылордада өткен бесінші құрылтайға тоқталған академик бұл жиынның аяқталуын жеңіліс деп бағалауға болмайтынын айтады. Керісінше, оның ойынша, құрылтайдың миссиясы жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Яғни, құрылтай атауы мен идеясы жаңа парламенттік құрылымға, халық кеңесі сипатындағы жүйеге ауысып отыр. Бұл – ұлттық саяси ұғымдардың жаңғыруы ғана емес, мемлекеттілік пен дәстүр сабақтастығының да белгісі.

«Құрылтай – нағыз қазақтың сөзі. Халықтың атынан сөйлейтін, ел мүддесін жеткізетін жүйе осы ұғыммен үндесуі керек», – деген мазмұндағы пікірі де терең мағынаға ие.

Бұл жерде бір маңызды нәрсе бар: жаңа саяси жүйе тек заңдық өзгерістерден тұрмайды. Ол қоғамның тарихи жадын, ұлттық ұғымдарын, дәстүрлі саяси мәдениетін де ескеруі тиіс. Құрылтай ұғымының жаңаша мазмұнда қайта оралуы – осының бір дәлелі. Ал оның Қазақстан халқы Ассамблеясымен, қоғамдық кеңес сипатындағы құрылымдармен өзара байланыста қарастырылуы – қоғамдағы әртүрлі пікір мен мүддені бір арнаға тоғыстыруға бағытталған ұтымды қадам.

Асқар Жұмаділдаев мұны «өте ұтымды конструкция» деп бағалайды. Өйткені халық пен биліктің арасындағы байланыс тек парламентпен шектелмеуі керек. Оған қоғамдық институттар, пікір алаңдары, кеңесші құрылымдар, ұлттық сипаттағы өкілдік формалар да араласуы қажет. Сонда ғана мемлекет пен қоғам арасында сенім күшейеді, ал реформалар шынайы мазмұнға ие болады.

Жалпы, соңғы жылдары Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалардың басты мақсаты да – билік пен қоғам арасындағы алшақтықты азайту, азаматтың үніне құлақ асатын мемлекет қағидатын нақты тетікке айналдыру. Жаңа Конституция дәл осы бағыттағы ірі қадамдардың бірі ретінде бағалануы тиіс. Өйткені кез келген реформа заңмен бекітілгенде ғана тұрақты болады. Ал Конституция деңгейіндегі өзгеріс – сол реформалардың ұзақмерзімді кепілі.

Сондықтан бүгінгі референдум – жай ғана дауыс беру емес. Бұл – елдің болашақ моделін таңдауға қатысу. Бұл – азаматтың мемлекет ісіне тікелей араласуы. Бұл – қоғамның саяси салмағын арттыратын нақты құрал.

Асқар Жұмаділдаевтың пайымынша, болашақта жаңа Конституция да, құрылтай да өзінің беделін халықтың белсенділігі арқылы, конструктивті ұсыныстар арқылы, нақты конституциялық істер арқылы нығайта түседі. Бұл – өте маңызды ой. Өйткені ешқандай заң, ешқандай институт халықтың қатысуынсыз өміршең бола алмайды. Конституцияны да, реформаны да шын мәнінде күшейтетін – азаматтық сана мен қоғамдық белсенділік.

Ендеше, жаңа Конституцияға қатысты референдум – Қазақстанның саяси жаңғыру жолындағы маңызды белес. Бұл – мемлекет пен халық арасындағы сенімді күшейтетін, елдің ертеңіне ықпал ететін, реформалардың берік іргетасын қалайтын тарихи таңдау. Мұндай сәтте әр азаматтың дауысы – ел болашағына қосқан үлес.

Аяна Қазтай

Abai.kz