Мен, кім не деседе, Кеңес Одағы мен қазіргі тәуелсіз Қазақстанның билігінде кезінде жұмыс жасаған мына екі тұлғаның ерлігі мен еңбегін айырықша құрметтеймін. Әрине, ел айтқандай, кейбірінің айтарлықтай кемшіліктері де болуы мүмкін, Дегенмен, Қазақ мемлекетін тәуелсіздікке алып шыққан және оны қалыптастырып, шартарап елдеріне атағын жайған тарихи тұлға ретінде қабылдаймын. Кемшіліксіз адам болмайды ғой.  

Ташеновтың ерлігі

Қазақ халқының тарихында ел тағдыры таразыға түскен сын сағаттарда халық мүддесін жеке басының тағдырынан жоғары қойған қайраткерлер кем болмаған. Солардың бірі – мемлекет және қоғам қайраткері, елдің тұтастығын қорғауда ерекше ерлік танытқан тұлға Жұмабек Тәшенов. Оның есімі қазақ халқының жері мен болашағы үшін күрескен батыл азаматтың символына айналды. Тәшеновтың ерлігі – тек бір тарихи оқиға демейік, ол ұлт намысы мен елдік рухтың көрінісі.

Жұмабек Ахметұлы Тәшенов ХХ ғасырдың орта шенінде Қазақстанның саяси өмірінде маңызды рөл атқарған тұлғалардың бірі еді. Ол өзінің еңбек жолын қарапайым қызметтен бастап, мемлекеттік басқару жүйесінде жоғары лауазымдарға дейін көтерілді. 1960 жылдардың басында ол Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметін атқарып, республикадағы көптеген маңызды проблемаларды шешуге қатысқан. Бірақ оның есімін халық жадында мәңгі қалдырған оқиға – Қазақстанның солтүстік облыстарын сақтап қалу жолындағы батыл әрекеті.

Кеңес Одағы кезеңінде орталық билік кейбір республикалардың аумақтық құрылымына өзгерістер енгізуді жоспарлағаны белгілі. Сол уақыттарда Мәскеудегі кейбір саясаткерлер Қазақстанның солтүстік облыстарын Ресей құрамына беру жөнінде ұсыныстар айтқан. Бұл жағдай құпия түрде қаралып, қазақ жерінің айтарлықтай бөлігіне қауіп төнді. Егер бұл жоспар жүзеге асқанда, Қазақстан өз аумағының үлкен бөлігінен айырылып, елдің болашағына зор зиян келер еді.

Міне, дәл осындай қиын жағдайда Жұмабек Тәшенов батылдық танытып, қазақ жерінің тұтастығын қорғап қалуға бар күшін салды. Ол Мәскеудегі жоғары басшылық алдында бұл ұсынысқа қарсы ашық пікір білдірді. Сол кездегі саяси жүйеде орталық билікке қарсы сөз айту оңай іс емес еді. Мұндай әрекет адамның қызметінен айырылуына ғана емес, саяси қуғынға ұшырауына да себеп болуы мүмкін болатын. Бірақ Тәшенов ел мүддесін бәрінен жоғары қойды.

Тарихи деректерге қарағанда, ол солтүстік облыстарды басқа республикаға беру туралы ұсынысқа үзілді-кесілді қарсы шығып, Қазақстанның шекарасы өзгермейтінін, бұл жағдайды тек республика халқының келісімімен ғана шешуге болатынын айтқан. Оның батыл сөзі мен табандылығы бұл жоспардың жүзеге асуына жол бермеді. Нәтижесінде Қазақстанның солтүстік өңірлері өз орнында қалып, елдің аумақтық тұтастығы сақталды.

Бұл оқиға Жұмабек Тәшеновтың тек саясаткер ғана емес, шынайы патриот болғанын көрсетеді. Ол жеке мансаптан гөрі ұлттың мүддесін жоғары қойды. Оның әрекеті сол кездегі көптеген адамдар үшін үлкен үлгі болды. Өйткені, сол кезеңде жоғары басшылықтың шешіміне қарсы шығу кездесе бермейтін құбылыс еді.

Әрине, мұндай батыл қадамның салдары да болды. Кейіннен Тәшенов жоғары қызметінен алынып, басқа аймаққа жұмысқа жіберілді. Бұл оның саяси мансабының аяқталуына себеп болды. Алайда, ол ешқашан өз ұстанымынан бас тартқан жоқ. Оның өмір жолы адалдық пен принципшілдіктің жарқын үлгісі ретінде тарихта қалды.

Тәшеновтың ерлігі – тек өткеннің тарихы емес. Ол бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін де үлкен маңызға ие. Өйткені елдің жері мен тәуелсіздігі – кез келген халықтың ең басты құндылығы. Егер сол кезеңде қазақ жерінің солтүстік бөлігі өтіп кеткенде, бүгінгі Қазақстанның картасы мүлде өзгеше болуы мүмкін еді.

Қазіргі уақытта Жұмабек Тәшеновтың есімі ел ішінде үлкен құрметпен аталады. Оның атына көшелер мен оқу орындары берілген, көптеген зерттеулер мен мақалалар жазылған. Бұл – халықтың өз батырын ұмытпағанының белгісі. Өйткені ел үшін еңбек еткен тұлғаларды есте сақтау – ұлттың рухани күшін арттыратын маңызды құндылық.

Жастар үшін Тәшеновтың өмір жолы үлкен өнеге бола алады. Оның батылдығы, әділдігі және елге деген адалдығы қазіргі қоғамда да аса қажет қасиеттер. Қандай қызметте жүрсе де, адам ең алдымен өз халқының мүддесін ойлауы тиіс. Тәшеновтың ерлігі осыны айқын дәлелдейді.

Тарихта кейбір тұлғалардың ерлігі уақыт өткен сайын одан әрі айқындала түседі. Жұмабек Тәшенов та сондай қайраткерлердің бірі. Оның жасаған ісі бір ғана кезеңнің емес, тұтас ұлттың тағдырына әсер етті. Сондықтан оның есімі қазақ тарихында ерекше орын алады.

Қорыта айтқанда, Тәшеновтың ерлігі – елдік пен ерліктің жарқын үлгісі. Ол қиын кезеңде батыл шешім қабылдап, қазақ жерінің тұтастығын қорғап қалды. Оның өмір жолы әрбір қазақстандыққа отансүйгіштік пен азаматтық жауапкершіліктің маңызын еске салады. Осындай тұлғалардың арқасында халық өзінің жерін, тілін және болашағын сақтап қала алады. Сондықтан Жұмабек Тәшеновтың есімі қазақ халқының тарихында мәңгі сақталып, кейінгі ұрпаққа үлгі болып қала бермек.

Назарбаевтың тарихи еңбегі неде?

Қазақстанның жаңа тарихы туралы сөз қозғағанда ең алдымен ел тәуелсіздігінің қалыптасу кезеңі еске түседі. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жас мемлекет үшін ең басты міндет – жаңа саяси жүйе құру, экономиканы нарықтық қатынастарға бейімдеу және халықаралық аренада өзіндік орнын айқындау болды. Осындай күрделі кезеңде елді басқарған тұлға – Нұрсұлтан Назарбаев. Оның қызметі мен тарихи рөлі туралы пікірлер әртүрлі болғанымен, Қазақстан мемлекетінің қалыптасу кезеңіндегі еңбегі туралы сөз қозғамай өту мүмкін емес.

1991 жылы Кеңес Одағы тараған кезде Қазақстан саяси әрі экономикалық тұрғыдан өте күрделі жағдайда еді. Экономика толығымен одақтық жүйеге тәуелді, өндіріс байланыстары үзілген, инфляция шарықтап тұрған кезең болатын. Осындай жағдайда жаңа мемлекеттің іргесін бекіту, ең алдымен, саяси тұрақтылықты сақтауды талап етті.

Нұрсұлтан Назарбаевтың тарихи еңбегінің бірі – дәл осы өтпелі кезеңде мемлекет басқару жүйесін қалыптастыруы. Ол Қазақстанды президенттік басқару үлгісіне негізделген саяси жүйеге көшірді. Бұл модель жас мемлекетке басқарудың орталықтан үйлестірілген жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Сол кезеңдегі көптеген посткеңестік елдерде орын алған саяси қақтығыстар мен экономикалық күйзелістер Қазақстанда салыстырмалы түрде бәсең өтті.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан алдында тұрған ең үлкен міндеттердің бірі – жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшу болды. Ол, оңай үдеріс емес еді. Кәсіпорындардың тоқтауы, жұмыссыздықтың өсуі, халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі секілді қиындықтар қоғамды қатты алаңдатты.

Осы кезеңде жүргізілген экономикалық реформалар ел экономикасының жаңа бағытқа көшуіне ықпал етті. Жекешелендіру бағдарламасы іске қосылып, жеке меншік институттары қалыптаса бастады. Шетелдік инвестицияларды тарту саясаты да сол кезеңде қолға алынды. Мұнай-газ саласындағы ірі халықаралық келісімдер Қазақстан экономикасының ұзақ мерзімді дамуына негіз болды.

Мысалы, Каспий теңізіндегі ірі кен орындарын игеру, халықаралық мұнай компанияларымен жасалған келісімдер ел бюджетінің негізгі кірісінің біріне айналды. Нәтижесінде, Қазақстан Орталық Азиядағы ең ірі экономикалардың орталығына ие болды.

Назарбаевтың тарихи шешімдерінің бірі – ел астанасын көшіру туралы бастама болды. 1997 жылы Қазақстан астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілді. Кейін бұл қала Астана деп аталды.

Астананы көшіру туралы шешім алғашында қоғамда түрлі пікір туғызғанымен, уақыт өте келе оның стратегиялық маңызы айқындала түсті. Жаңа астана елдің географиялық орталығына жақын орналасып, Қазақстанның саяси және экономикалық дамуының жаңа символына айналды.

Бүгінгі күні Астана – халықаралық форумдар мен саяси кездесулер өтетін маңызды орталықтардың бірі. Қаланың заманауи архитектурасы, жаңа инфрақұрылымы мен қарқынды дамуы тәуелсіз Қазақстанның жаңаруын көрсететін символ ретінде қабылданады.

Тәуелсіздік алған алғашқы жылдары Қазақстан халықаралық қауымдастық үшін жаңа мемлекет болды. Елдің сыртқы саясатының негізгі міндеті – әлемдік қауымдастықпен тұрақты дипломатиялық байланыс орнату еді.

Қазақстан қысқа уақыт ішінде көптеген халықаралық ұйымдардың мүшесіне айналды.

Қазақстанның даму бағытын айқындау мақсатында бірнеше стратегиялық құжаттар қабылданды. Соның ішінде «Қазақстан–2030» стратегиясы елдің ұзақ мерзімді даму бағдарын анықтады. Бұл құжатта экономикалық өсім, ұлттық қауіпсіздік, халықтың әл-ауқатын арттыру секілді негізгі бағыттар айқындалды.

Кейінірек «Қазақстан–2050» стратегиясы жарияланып, елдің әлемдегі дамыған мемлекеттердің қатарына қосылу мақсаты қойылды. Мұндай стратегиялық жоспарлар мемлекеттің даму бағытын ұзақ мерзімге жоспарлауға мүмкіндік берді.

Назарбаевтың тарихи еңбегі туралы пікірлер қоғамда әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қалыптасу кезеңінде оның атқарған рөлі маңызды тарихи кезеңмен тығыз байланысты екені анық.

Жаңа мемлекеттің негізін қалау, нарықтық экономиканы қалыптастыру, астананы көшіру, халықаралық беделді нығайту және ұлттық тұрақтылықты сақтау – осының бәрі Қазақстанның тәуелсіздік тарихындағы маңызды белестер еді.

Тарих – әрдайым уақыт өткен сайын жаңа пікір тұғызады. Дегенмен, бір нәрсе анық: Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу кезеңін айтқанда, Нұрсұлтан Назарбаев есімі ел тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі ретінде атала беретіні сөзсіз.

Бейсенғазы Ұлықбек, 

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz