​Қазақстан халықаралық жүйедегі геосаяси шиеленістер, экономикалық белгісіздік және қауіпсіздік қатерлері күшейген кезеңде мемлекеттік басқару жүйесін терең жаңғыртуға бағытталған ауқымды конституциялық реформаларды жүзеге асырып жатыр. Жаңа Конституцияның қабылдануы елдің саяси жүйесін институционалдық тұрғыдан күшейтіп, билік тармақтары арасындағы теңгерімді қалыптастыруға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайтуға бағытталған маңызды қадам ретінде бағалануда.

​Сарапшылардың пікірінше, бұл өзгерістер посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген саяси модельдердің тәуекелдерін азайтып, саяси жүйені тұрақты институттарға негіздеу мақсатын көздейді. Сонымен қатар, конституциялық деңгейде бекітілетін жаңа қағидаттар саяси және реттеушілік болжамдылықты арттырып, инвестициялық тартымдылықты күшейтуге ықпал етеді.

​Қазақстанда жүргізіліп жатқан институционалдық реформалар елдің ішкі саяси тұрақтылығын нығайтып қана қоймай, халықаралық серіктестер алдындағы имиджін де жаңа деңгейге көтеруі мүмкін. Бұл өзгерістер Қазақстанды құқықтық жүйесі тұрақты, басқару институттары тиімді әрі ұзақмерзімді даму стратегиясы бар мемлекет ретінде көрсетуге бағытталған.

​Осы мәселелер төңірегінде Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Ерболат Саурықов конституциялық реформалардың стратегиялық мәні, олардың саяси тұрақтылыққа, инвестициялық климатқа және Қазақстанның халықаралық имиджіне әсері туралы пікір білдірді.

- Қазақстан халықаралық тұрақсыздық күшейген кезеңде кешенді конституциялық реформалар жүргізуде. Институционалдық жаңғырту елдің стратегиялық орнықтылығын қалай нығайтады?

- Қазіргі халықаралық жағдай – геосаяси шиеленістердің күшеюі, экономикалық тұрақсыздық және қауіпсіздік қатерлерінің артуы – мемлекеттердің институционалдық орнықтылығын күшейтуді талап етеді.

2026 жылғы 15 наурызда Қазақстанда жаңа Конституция жобасы бойынша республикалық референдум өтті. 17 наурызда Мемлекет басшысы жаңа Конституцияға қол қойды. Бұл оқиға - елдің саяси жүйесін трансформациялауды көздеген ауқымды институционалдық реформалардың логикалық жалғасы.

Конституциялық реформалар - Қазақстанның саяси жүйесін сапалы жаңа деңгейге көтеріп, мемлекеттік басқару жүйесін жаңартуға бағытталған.

Реформа барысында билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу, парламенттік институттарды трансформациялау, атқарушы биліктің жауапкершілігін күшейту шаралары арқылы басқару тиімділігі артады.

Реформа аясында заң үстемдігін күшейту, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау механизмдерін кеңейту арқылы құқықтық жүйенің тұрақтылығы артады.

Референдум арқылы Конституцияны қабылдау - халықтың саяси процеске қатысуын арттырып, мемлекеттік институттарға сенімді күшейтеді, қоғамдық келісімді нығайтады. Легитимді конституциялық жүйеішкі саяси тұрақтылықты нығайтады, әлеуметтік шиеленістердің алдын алады. Институционалдық жаңғырту шешім қабылдау жылдамдығын арттырады және дағдарысқа қарсы басқаруды күшейтеді. Құқықтық айқындық пен тұрақтылық инвестициялық тартымдылықты арттырады, бизнес ортаны жақсартады.

Яғни, институционалдық реформалардың нәтижесінде:

Жалпы алғанда, бұл реформалар Қазақстанды тұрақты, икемді және бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде дамытуға негіз қалап, ұзақмерзімді стратегиялық орнықтылығын қамтамасыз етеді.

- Ұсынылып отырған өзгерістер өкілеттіктерді қайта бөлуді және басқару тетіктерін құқықтық тұрғыдан нақтылауды көздейді. Мұны посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген саяси модельдердің тәуекелдерін азайту қадамы деп бағалауға бола ма?

- Ия, расында Қазақстанда жүзеге асып жатқан конституциялық реформаларды жекелендірілген саяси модельдердің тәуекелдерін азайтуға бағытталған қадам деп бағалауға болады.

- Посткеңестік кеңістіктегі көптеген мемлекеттерге тән ерекшелік –
жекелендірілген саяси модель (персонификацияланған билік). Бұл модельдің негізгі белгілері: биліктің бір тұлға немесе тар элита төңірегінде шоғырлануы, институттардың әлсіздігі, саяси шешімдердің формалды емес сипат алуы. Яғни, посткеңестік мемлекеттердің саяси дамуы көбінесе жекелендірілген билік модельдерінің үстемдігімен сипатталады. Бұл модельде саяси жүйенің тұрақтылығы институттарға емес, нақты саяси көшбасшыға тәуелді болады.

​2026 жылы Қазақстанда жүргізілген конституциялық реформалар осы модельден біртіндеп бас тартып, институционалдық негіздерді күшейтуге бағытталған. Оның барысында өкілеттіктерді қайта бөлу, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейту, атқарушы биліктің жауапкершілігін арттыру, шешім қабылдау рәсімдерін құқықтық тұрғыдан бекіту, құқықтық нормаларды нақтылау көзделген.

- Тәуекелдерді талдау және due diligence тұрғысынан алғанда, жаңа қағидаттардың Конституция деңгейінде бекітілуі саяси және реттеушілік болжамдылықты қаншалықты арттырады?

Тәуекелдерді талдау (risk analysis) және due diligence тұрғысынан қарағанда, құқықтық нормалардың Конституция деңгейінде бекітілуі ерекше мәнге ие. Себебі Конституция – құқықтық жүйенің ең жоғары деңгейі ретінде «ойын ережелерін» ұзақ мерзімге белгілейтін негізгі құжат. Бұл жағдай, ең алдымен, саяси және реттеушілік болжамдылықты арттыруға ықпал етеді.

Біріншіден, конституциялық деңгейде бекітілген нормалар саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Өкілеттіктердің нақты бөлінуі және билік тармақтары арасындағы тепе-теңдіктің заң жүзінде бекітілуі саяси шешімдердің кездейсоқ немесе субъективті қабылдану ықтималдығын төмендетеді. Нәтижесінде, билік ауысуы жағдайында да жүйенің негізгі қағидаттары сақталып, саяси тәуекелдер азаяды.

Екіншіден, мұндай бекіту реттеушілік ортаның айқындылығын арттырады. Заңдар мен нормативтік актілер Конституцияға негізделетіндіктен, олардың өзгеруі белгілі бір шектеулерге бағынады. Бұл өз кезегінде реттеушілік саясаттың күрт өзгеру ықтималдығын төмендетіп, бизнес пен инвесторлар үшін түсінікті әрі тұрақты орта қалыптастырады. Due diligence тәжірибесінде бұл фактор ерекше маңызды, өйткені инвесторлар үшін ең бастысы – ережелердің тұрақтылығы мен болжамдылығы.

Үшіншіден, Конституция деңгейінде бекітілген қағидаттар мемлекет тарапынан «сенімді міндеттеме» (credible commitment) ретінде қабылданады. Яғни, мемлекет белгілі бір саясат бағыттарын ұзақ мерзімге сақтауға дайын екенін көрсетеді. Бұл халықаралық серіктестер мен инвесторлардың сенімін арттырып, елдің инвестициялық тартымдылығына оң әсер етеді.

Сонымен қатар, институционалдық тұрғыдан алғанда, мұндай реформалар формалды ережелердің рөлін күшейтіп, бейресми басқару тәжірибелерін шектеуге бағытталған. Бұл посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген басқару модельдерінен біртіндеп бас тартуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде саяси жүйе жеке тұлғаларға емес, тұрақты институттарға негізделе бастайды.

Due diligence тұрғысынан қорытындылай келе, Конституция деңгейінде жаңа қағидаттарды бекіту - саяси және реттеушілік болжамдылықты айтарлықтай арттыратын маңызды фактор. Ол тәуекелдерді төмендетіп, институционалдық тұрақтылықты күшейтеді және елдің инвестициялық тартымдылығын жақсартады. Дегенмен, бұл әсердің толық жүзеге асуы тек құқықтық нормалардың қабылдануына емес, олардың нақты іске асырылуына, мемлекеттік институттардың сапасына және саяси тәжірибеге тікелей байланысты.

- Қазақстан басқарудың құқықтық негіздерін күшейтіп, билікті институционалдық тұрғыдан жүйелеуде. Бұл модель қазіргі заманғы саяси тұрақтылық пен ұзақмерзімді даму талаптарына қаншалықты сай келеді?

- Қазіргі жаһандық жағдайда мемлекеттердің табысты дамуы олардың табиғи ресурстарына немесе географиялық орналасуына ғана емес, ең алдымен басқару жүйесінің сапасына және институционалдық беріктігіне байланысты екені айқын байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан басқарудың құқықтық негіздерін күшейту және билікті институционалдық тұрғыдан жүйелеу бағыты стратегиялық маңызы бар қадам ретінде бағаланады.

Институционалдық тұрғыдан жүйеленген басқару моделі дегеніміз – саяси процестердің нақты ережелерге, заңдарға және тұрақты институттарға негізделуі. Бұл жерде басты назар жеке тұлғалардың ықпалынан гөрі, қалыптасқан рәсімдер мен нормалардың үстемдігіне аударылады. Мұндай тәсіл - қазіргі заманғы саяси тұрақтылықтың негізгі шарттарының бірі.

Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалар осы бағытқа сәйкес келеді. Құқықтық негіздердің күшеюі, өкілеттіктердің нақты бөлінуі және басқару тетіктерінің заң жүзінде бекітілуі саяси жүйенің айқындылығын арттырады. Нәтижесінде мемлекеттік шешімдер қабылдау процесі жүйеленіп, оның болжамдылығы күшейеді. Бұл, өз кезегінде, ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды факторы.

Саяси тұрақтылық тұрғысынан алғанда, институционалдық модельдің басты артықшылығы – оның дағдарыс жағдайларына төзімділігінде. Егер басқару жүйесі нақты ережелерге негізделсе, онда саяси өзгерістер немесе билік ауысуы кезінде жүйе өзінің негізгі функцияларын сақтап қала алады. Яғни, тұрақтылық жеке тұлғаларға емес, институттардың жұмыс істеу қабілетіне тәуелді болады.

Ұзақмерзімді даму талаптары тұрғысынан да бұл модельдің маңызы зор. Экономикалық өсім, инвестициялық тартымдылық және әлеуметтік тұрақтылық – барлығы да болжамды және тұрақты институционалдық ортаға тәуелді.

Инвесторлар мен халықаралық серіктестер үшін ең маңызды факторлардың бірі – құқықтық жүйенің сенімділігі мен өзгермелілігінің төмен деңгейі. Қазақстандағы құқықтық негіздерді күшейту осы талаптарға жауап беруге бағытталған.

Сонымен қатар, институционалдық жүйелеу мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Нақты бөлінген өкілеттіктер мен жауапкершілік аймақтары басқару сапасын жақсартып, ресурстарды тиімді пайдалануға жағдай жасайды. Бұл әсіресе күрделі экономикалық және геосаяси жағдайларда маңызды.

Дегенмен, бұл модельдің толыққанды тиімділігі бірқатар шарттарға байланысты екенін атап өткен жөн.

Біріншіден, қабылданған құқықтық нормалардың нақты орындалуы қамтамасыз етілуі тиіс.

Екіншіден, мемлекеттік институттардың тәуелсіздігі мен кәсібилігі жоғары деңгейде болуы қажет.

Үшіншіден, қоғам тарапынан бақылау мен қатысу тетіктері дамуы тиіс. Осы факторлар жеткіліксіз болған жағдайда, формалды институционалдық құрылымдар күткен нәтижені толық бере алмауы мүмкін.

Осылайша, Қазақстанда қалыптасып жатқан институционалдық басқару моделі қазіргі заманғы саяси тұрақтылық пен ұзақмерзімді даму талаптарына жалпы алғанда сәйкес келеді деп қорытынды жасауға болады. Яғни, бұл модельді толық іске асырылған жүйе емес, қалыптасу үстіндегі процесс ретінде қарастырған жөн. Ол тұрақтылықты қамтамасыз ететін, тәуекелдерді азайтатын және даму үшін қолайлы жағдай қалыптастыратын маңызды негіз.

- Конституциялық және институционалдық реформалар Қазақстанның Еуропалық одақтағы, Түркиядағы, Парсы шығанағы елдеріндегі және Азиядағы негізгі халықаралық серіктестері алдындағы имиджін қалай өзгертеді?

Бұл реформалар, ең алдымен, Қазақстанды институционалдық тұрғыдан тұрақты, болжамды және құқықтық мемлекет ретінде көрсетуге бағытталған. Мұндай өзгерістер әртүрлі халықаралық серіктестер тарапынан әрқалай қабылданғанымен, жалпы алғанда олардың ортақ бағасы – Қазақстанның саяси жүйесінің жетілуі және басқару сапасының артуы.

Еуропалық бағыттан бастасақ, Еуропалық Одақ үшін құқықтық мемлекет қағидаттары, демократиялық институттардың дамуы және адам құқықтарының сақталуы негізгі басымдықтардың бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы конституциялық реформалар елдің ЕО алдындағы имиджін айтарлықтай жақсарта алады. Институционалдық жаңғырту, билік тармақтарының теңгерімі және құқықтық нормалардың күшеюі Қазақстанды сенімді әрі жауапты серіктес ретінде көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл, өз кезегінде, инвестициялық және саяси ынтымақтастықтың кеңеюіне жол ашады.

Ал Түркия үшін Қазақстандағы реформалар саяси тұрақтылық пен басқару тиімділігінің үлгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Түркия аймақтық держава ретінде тұрақты серіктестерге мүдделі, сондықтан институционалдық тұрғыдан нығайған Қазақстан Орталық Азиядағы маңызды тірек мемлекет ретіндегі рөлін күшейтеді. Сонымен қатар, мәдени және тарихи жақындық бұл өзгерістердің оң қабылдануына қосымша әсер етеді.

Парсы шығанағы елдері – атап айтқанда, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Катар – үшін ең маңызды факторлар саяси тұрақтылық пен экономикалық болжамдылық болып табылады. Бұл елдер көбінесе прагматикалық саясат ұстанып, инвестициялық қауіпсіздікке ерекше назар аударады. Қазақстандағы құқықтық негіздердің күшеюі мен басқару жүйесінің институционалдануы олар үшін елдің тәуекел деңгейінің төмендеуін білдіреді. Нәтижесінде Қазақстан бұл аймақта сенімді инвестициялық бағыт ретінде қабылдана бастайды.

Азия елдері контекстінде, әсіресе Қытай, Оңтүстік Корея және Жапония сияқты мемлекеттер үшін институционалдық тұрақтылық пен ұзақмерзімді болжамдылық шешуші рөл атқарады. Бұл елдер экономикалық әріптестікті дамыту кезінде құқықтық жүйенің сенімділігіне ерекше мән береді. Қазақстандағы реформалар осы талаптарға жауап беріп, елдің аймақтағы сенімді әрі тұрақты серіктес ретіндегі позициясын күшейтеді.

Жалпы алғанда, конституциялық және институционалдық реформалар Қазақстанның халықаралық имиджін бірнеше бағытта өзгертеді.

Біріншіден, ел «ресурстық экономикаға тәуелді мемлекет» бейнесінен біртіндеп «институционалдық тұрғыдан дамып келе жатқан мемлекет» бейнесіне өтеді.

Екіншіден, Қазақстанның саяси жүйесі болжамды және тұрақты ретінде қабылдана бастайды.

Үшіншіден, халықаралық инвесторлар мен серіктестер үшін тәуекел деңгейі төмендейді.

Сонымен қатар, бұл өзгерістер Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатын күшейтуге мүмкіндік береді. Әртүрлі өңірлердегі серіктестермен теңгерімді қарым-қатынас орнату үшін елдің ішкі тұрақтылығы мен институционалдық сенімділігі шешуші фактор болып табылады.

Дегенмен, халықаралық имидж тек реформалардың жариялануына емес, олардың нақты іске асуына байланысты қалыптасатынын ескеру қажет.

Қазақстандағы конституциялық реформаларды елдің халықаралық имиджін жақсартудың маңызды құралы ретінде бағалауға болады. Олар Қазақстанды сенімді, тұрақты және ұзақмерзімді серіктес ретінде танытып, оның халықаралық аренадағы позициясын нығайтады.

- Президент бастамасымен жүзеге асып жатқан реформалар бағытын ішкі және сыртқы сын-қатерлер арасында теңгерім сақтай алатын, институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет моделін қалыптастыруға бағытталған стратегиялық курс деп айтуға бола ма?

Реформалардың мазмұнына назар аударсақ, олардың негізгі өзегі – басқару жүйесін институционалдық тұрғыдан жетілдіру, құқықтық негіздерді күшейту және билік тармақтары арасындағы теңгерімді қалыптастыру болып табылады. Мұндай өзгерістер кездейсоқ немесе жекелеген шаралар жиынтығы емес, керісінше, ұзақмерзімді стратегиялық курсқа тән белгілерді көрсетеді.

Ең алдымен, ішкі сын-қатерлерге тоқталсақ, кез келген мемлекет үшін басты қауіптердің бірі – әлеуметтік тұрақсыздық, басқару тиімділігінің төмендеуі және институттарға деген сенімнің әлсіреуі. Қазақстандағы реформалар осы мәселелердің алдын алуға бағытталған. Құқықтық нормалардың күшеюі, мемлекеттік басқарудың айқындылығы және азаматтардың саяси процестерге қатысуының артуы қоғам мен мемлекет арасындағы байланысты нығайтады. Бұл, өз кезегінде, ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады.

Сыртқы сын-қатерлер тұрғысынан алғанда, қазіргі халықаралық жүйе жоғары деңгейдегі белгісіздікпен сипатталады. Геосаяси шиеленістер, экономикалық турбуленттілік және аймақтық қауіпсіздік мәселелері мемлекеттердің сыртқы ортаға бейімделу қабілетін арттыруды талап етеді. Қазақстанның институционалдық реформалары дәл осы талаптарға жауап беруге бағытталған. Тұрақты және болжамды саяси жүйе елдің халықаралық серіктестер алдындағы сенімділігін арттырып, оның сыртқы саясаттағы позициясын нығайтады.

Осы екі бағыттың – ішкі тұрақтылық пен сыртқы бейімделудің – өзара үйлесуі реформалардың стратегиялық сипатын айқындайды.

Егер мемлекет тек ішкі мәселелерге назар аударып, сыртқы факторларды ескермесе, оның даму моделі толық болмайды. Керісінше, тек сыртқы бағытқа көңіл бөліп, ішкі институттарды әлсірету де тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін. Қазақстандағы реформалар осы екі вектор арасында теңгерім орнатуға ұмтылыс ретінде көрінеді.

Институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет моделі дегеніміз – тұрақты жұмыс істейтін институттары бар, құқық үстемдігі қамтамасыз етілген және басқару жүйесі нақты ережелерге негізделген мемлекет. Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалар дәл осы модельдің негізгі элементтерін қалыптастыруға бағытталған. Өкілеттіктерді қайта бөлу, басқару тетіктерін нақтылау және құқықтық жүйені күшейту – осының барлығы институционалдық жетілудің көрсеткіштері болып табылады.

Сонымен қатар, бұл реформалар мемлекет дамуының жаңа сапалық кезеңіне өтуді білдіреді. Яғни, басқару жүйесі біртіндеп тұлғалық факторларға тәуелділіктен арылып, институционалдық негізге көшеді. Бұл ұзақмерзімді тұрақтылық пен тиімділікті қамтамасыз етудің басты шарты болып саналады.

Дегенмен, кез келген стратегиялық курс сияқты, бұл бағыттың да өз шектеулері мен тәуекелдері бар. Реформалардың табысты болуы олардың нақты жүзеге асуына, мемлекеттік институттардың тиімділігіне және қоғамның қолдауына тікелей байланысты. Егер формалды өзгерістер нақты тәжірибеде толық көрініс таппаса, онда күтілетін нәтижелерге қол жеткізу қиын болуы мүмкін.

Президент бастамасымен жүзеге асырылып жатқан реформалар бағытын ішкі және сыртқы сын-қатерлер арасында теңгерім сақтай алатын, институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет моделін қалыптастыруға бағытталған стратегиялық курс ретінде бағалауға негіз бар. Бұл бағыт Қазақстанның ұзақмерзімді дамуы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған кешенді және жүйелі тәсілді білдіреді.

Сонымен бірге, оның нақты нәтижелері реформалардың сапасына ғана емес, олардың іске асырылу деңгейіне және институционалдық мәдениеттің қалыптасуына тәуелді болатынын ескеру қажет.

Abai.kz