СІА (Орталық барлау басқармасы) сайтындағы "National Cultural Development Under Communism" (Коммунизм тұсындағы ұлттық мәдениеттің дамуы) атты құжат шынымен де бар және ол 1950-жылдардағы идеологиялық күрестің айқын айғағы.

Бұл мәселені тереңірек түсіну үшін бірнеше маңызды аспектілерге тоқталайық:

1. Тарихты "қайта жазу" саясаты (1944 жылғы қаулы)

Мәтінде айтылған 1944 жылғы 9 тамыздағы БК(б)П Орталық Комитетінің қаулысы тарих ғылымында үлкен бетбұрыс болды. Бұл құжат тек татар (тартар) халқына ғана емес, бүкіл түркі-мұсылман халықтарына қатысты болды. Осы қаулыдан кейін:

• "Алтын Орда" тарихын зерттеуге тыйым салынды немесе тек теріс сипатта жазу міндеттелді.
• "Едіге" жыры сияқты батырлық жырлар "халыққа жат, феодалдық-хандық" деп танылып, қолданыстан шығарылды.
• Ресей империясының отарлауы "абсолютті зұлымдық" емес, "ең кіші жамандық" (наименьшее зло), кейіннен "прогрессивті құбылыс" деп көрсетіле бастады.

  2. Ермұхан Бекмахановтың тағдыры

Көрнекті тарихшы Ермұхан Бекмаханов осы саясаттың тікелей құрбаны болды. Оның "XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан" атты еңбегінде Кенесары ханның көтерілісін "ұлт-азаттық қозғалыс" деп бағалағаны үшін:

• 1950 жылы "Правда" газетінде айыптау мақаласы шықты.
• 1952 жылы ол 25 жылға бас бостандығынан айырылып, ГУЛАГ-қа айдалды (Сталин өлгеннен кейін ғана ақталып қайтты).

  3. "Тартария" термині және географиялық атаулар

Батыс карталары мен деректерінде (XVII-XIX ғғ.) "Тартария" (Tartary) термині Еуразияның орталық бөлігін, соның ішінде Қазақ даласын, Орта Азияны және Моңғолияны қамтитын кең аймақты атау үшін қолданылған. Кеңестік тарихнама бұл терминді "татар-моңғол басқыншылығы" деген тар шеңберге тіреп, оның мемлекеттік-мәдени тереңдігін жоққа шығаруға тырысты.

Сурет: әлеуметтік желіден алынды

4. Мәдениет пен Дінге соққы

Құжатта айтылғандай, мұсылман халықтарының әдебиеті мен діни мұраларын тәркілеу саясаты екі кезеңнен тұрды:

• Әліпбиді өзгерту

Алдымен араб әліпбиінен латынға (1929), кейін латыннан кириллицаға (1940) көшіру арқылы халықты өткен тарихынан, ескі қолжазбаларынан толық ажыратып тастады.

• Идеологиялық сүзгі

Кез келген тарихи тұлға (Абылай хан, Кенесары, тіпті "Алаш" қайраткерлері) "бай-манапшыл", "ұлтшыл" деп таңбаланды.

Бұл құпия құжаттардың ашылуы — Кеңес өкіметінің "халықтар достығы" ұранының астында ассимиляциялау және ұлттық кодты жою саясаты жүргенін дәлелдейді. Тарихты бұрмалау — халықты басқарудың ең тиімді құралы, өйткені тарихынан айырылған ұлт өзінің кім екенін ұмытады.

Бұл деректер қазіргі Қазақстан тарихын "отарсыздандыру" (деколонизация) тұрғысынан қайта қарау үшін өте құнды.

Abai.kz