ءسىا (ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى) سايتىنداعى "National Cultural Development Under Communism" (كوممۋنيزم تۇسىنداعى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ دامۋى) اتتى قۇجات شىنىمەن دە بار جانە ول 1950-جىلدارداعى يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ ايقىن ايعاعى.

بۇل ماسەلەنى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىلەرگە توقتالايىق:

1. تاريحتى "قايتا جازۋ" ساياساتى (1944 جىلعى قاۋلى)

ماتىندە ايتىلعان 1944 جىلعى 9 تامىزداعى بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى تاريح عىلىمىندا ۇلكەن بەتبۇرىس بولدى. بۇل قۇجات تەك تاتار (تارتار) حالقىنا عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنا قاتىستى بولدى. وسى قاۋلىدان كەيىن:

• "التىن وردا" تاريحىن زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى نەمەسە تەك تەرىس سيپاتتا جازۋ مىندەتتەلدى.
• "ەدىگە" جىرى سياقتى باتىرلىق جىرلار "حالىققا جات، فەودالدىق-حاندىق" دەپ تانىلىپ، قولدانىستان شىعارىلدى.
• رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋى ء"ابسوليۋتتى زۇلىمدىق" ەمەس، "ەڭ كىشى جاماندىق" (نايمەنشەە زلو), كەيىننەن "پروگرەسسيۆتى قۇبىلىس" دەپ كورسەتىلە باستادى.

  2. ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تاعدىرى

كورنەكتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ وسى ساياساتتىڭ تىكەلەي قۇربانى بولدى. ونىڭ "XIX عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان" اتتى ەڭبەگىندە كەنەسارى حاننىڭ كوتەرىلىسىن "ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس" دەپ باعالاعانى ءۇشىن:

• 1950 جىلى "پراۆدا" گازەتىندە ايىپتاۋ ماقالاسى شىقتى.
• 1952 جىلى ول 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، گۋلاگ-قا ايدالدى (ستالين ولگەننەن كەيىن عانا اقتالىپ قايتتى).

  3. "تارتاريا" تەرمينى جانە گەوگرافيالىق اتاۋلار

باتىس كارتالارى مەن دەرەكتەرىندە (XVII-XIX عع.) "تارتاريا" (Tartary) تەرمينى ەۋرازيانىڭ ورتالىق بولىگىن، سونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىن، ورتا ازيانى جانە موڭعوليانى قامتيتىن كەڭ ايماقتى اتاۋ ءۇشىن قولدانىلعان. كەڭەستىك تاريحناما بۇل تەرميندى "تاتار-موڭعول باسقىنشىلىعى" دەگەن تار شەڭبەرگە تىرەپ، ونىڭ مەملەكەتتىك-مادەني تەرەڭدىگىن جوققا شىعارۋعا تىرىستى.

سۋرەت: الەۋمەتتىك جەلىدەن الىندى

4. مادەنيەت پەن دىنگە سوققى

قۇجاتتا ايتىلعانداي، مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن ءدىني مۇرالارىن تاركىلەۋ ساياساتى ەكى كەزەڭنەن تۇردى:

• ءالىپبيدى وزگەرتۋ

الدىمەن اراب الىپبيىنەن لاتىنعا (1929), كەيىن لاتىننان كيريلليتساعا (1940) كوشىرۋ ارقىلى حالىقتى وتكەن تاريحىنان، ەسكى قولجازبالارىنان تولىق اجىراتىپ تاستادى.

• يدەولوگيالىق سۇزگى

كەز كەلگەن تاريحي تۇلعا (ابىلاي حان، كەنەسارى، ءتىپتى "الاش" قايراتكەرلەرى) "باي-ماناپشىل", "ۇلتشىل" دەپ تاڭبالاندى.

بۇل قۇپيا قۇجاتتاردىڭ اشىلۋى — كەڭەس وكىمەتىنىڭ "حالىقتار دوستىعى" ۇرانىنىڭ استىندا اسسيميلياتسيالاۋ جانە ۇلتتىق كودتى جويۋ ساياساتى جۇرگەنىن دالەلدەيدى. تاريحتى بۇرمالاۋ — حالىقتى باسقارۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى، ويتكەنى تاريحىنان ايىرىلعان ۇلت ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتادى.

بۇل دەرەكتەر قازىرگى قازاقستان تاريحىن "وتارسىزداندىرۋ" (دەكولونيزاتسيا) تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ ءۇشىن وتە قۇندى.

Abai.kz