Қазақстанның болашақ ұрпағына арналған стратегиялық қаржы жастығы саналатын Ұлттық қор төңірегінде тағы да күмәнді жағдай туындады. Қаржы министрлігі жариялаған есепте қор активтері бір сәтте 2,3 трлн теңгеге азайып кеткені байқалып, бірнеше күннен кейін құжат сайттан алынып тасталды. Кейін қайта жүктелген нұсқада бұл дерек түзетіліп шықты. Осы жайт қоғамда “қор есебіне кім сенеді?” деген заңды сауал туғызды.

Бір есеп – екі түрлі нәтиже

Сәуір айында Қаржы министрлігі Ұлттық қорға наурыз айында түскен түсімдер туралы есеп жариялаған. Сарапшылар алғашқы нұсқада қор қаражатының 2,3 трлн теңгеге кемігенін байқаған. Алайда көп ұзамай есеп өшіріліп, кейін қайта жүктелген кезде әлгі айырмашылық жоғалып кеткен.

Бұл техникалық қате ме, әлде қаржы көрсеткіштерін жедел түзету әрекеті ме – ресми түсіндірме берілген жоқ. Мұндай жағдайда мәселе тек цифрда емес, мемлекеттік есептіліктің сенімділігінде жатыр.

Мұнай қымбаттады, бірақ қорға ақша аз түсті

Наурызда әлемдік мұнай бағасы Таяу Шығыстағы шиеленіске байланысты өсті. Әдетте мұндай кезде Қазақстанның экспорттық табысы да артады. Соған қарамастан Ұлттық қорға түскен қаражат көлемі өте төмен болған. Сарапшылардың есебінше, қорға бар болғаны шамамен 170 млн доллар ғана түскен.

Бұл парадокс бірнеше факторды көрсетеді:

*мұнай кірісінің елеулі бөлігі Ұлттық қорға емес, тікелей бюджетке жіберіледі;

*экспорттық кедендік баждар қорды айналып өтеді;

*қордың жинақтау функциясы әлсіреп барады.

Яғни мемлекет бүгінгі шығынды жабу үшін ертеңгі резервті пайдаланып отыр.

Ұлттық қордың бастапқы миссиясы өзгерді ме?

Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры 2000 жылы мұнайдан түскен табысты жинақтау, экономиканы дағдарыстан қорғау және келешек буынға капитал қалдыру үшін құрылған еді. Бірақ соңғы жылдары қордан алынатын кепілдендірілген және нысаналы трансферттер көлемі күрт көбейді.

Сарапшылардың айтуынша, қор жинақтау институтынан бюджет тапшылығын жабатын резервке айналып барады.

Бұл ұзақ мерзімде қауіпті үрдіс. Себебі шикізат бағасы құлдыраса, мемлекеттің қосымша қауіпсіздік қоры әлсірейді.

Аудиторлар неге алаңдаулы?

Жоғары аудиторлық палата биылғы тексеруінде қор қаржысының жұмсалуына қатысты маңызды кемшіліктерді атады. 3 мыңнан астам жоба қаралған.

Негізгі проблемалар:

*жобалар дайындықсыз қаржыландырылған;

*жер телімі, смета, құжаттары жоқ нысандарға ақша бөлінген;

*500-ден астам жоба кейін тоқтатылған не ауыстырылған;

*ауылға арналған қаржы қала нысандарына кеткен жағдайлар анықталған;

*квазимемлекеттік секторға берілген займдардың тиімділігі төмен.

Қарапайым тілмен айтқанда, ақша бөлінген, бірақ нәтиже күмәнді.

Үш мекеме басқарады, бірақ жауапты кім?

Ұлттық қорға қатысты функциялар бірнеше орган арасында бөлінген:

*Қаржы министрлігі

*Ұлттық экономика министрлігі

*Қазақстан Ұлттық Банкі

Бірақ бірыңғай жауапкершілік орталығы жоқ. Сондықтан есеп бір жақта, инвестициялық табыс екінші жақта, ал жұмсалу тиімділігі үшінші жақта қалып отыр.

37 трлн теңге бар, бірақ сенім азайып барады

Ресми дерек бойынша, 1 сәуірдегі жағдаймен Ұлттық қор активтері 37,3 трлн теңге немесе шамамен 80 млрд доллардан асады. Бұл – орасан қаражат. Бірақ мәселе көлемінде емес, оны басқару сапасында.

Егер есептер өзгертіліп жарияланса, түсім азайса, ал шығыс көбейсе, қоғамда сенім әлсірейді. Ұлттық қор – жай есепшот емес, мемлекеттің болашаққа берген уәдесі.

Түйін. 2,3 трлн теңгенің «жоғалып қайта табылуы» – жай техникалық қателік болуы мүмкін. Бірақ ол Қазақстандағы мемлекеттік қаржы ашықтығының әлсіздігін айқын көрсетті. Ұлттық қор төңірегіндегі басты сұрақ енді «қанша ақша бар?» емес, «ол қалай басқарылады және оған кім жауап береді?» деген сауалға тіреліп отыр.

Abai.kz