قازاقستاننىڭ بولاشاق ۇرپاعىنا ارنالعان ستراتەگيالىق قارجى جاستىعى سانالاتىن ۇلتتىق قور توڭىرەگىندە تاعى دا كۇماندى جاعداي تۋىندادى. قارجى مينيسترلىگى جاريالاعان ەسەپتە قور اكتيۆتەرى ءبىر ساتتە 2,3 ترلن تەڭگەگە ازايىپ كەتكەنى بايقالىپ، بىرنەشە كۇننەن كەيىن قۇجات سايتتان الىنىپ تاستالدى. كەيىن قايتا جۇكتەلگەن نۇسقادا بۇل دەرەك تۇزەتىلىپ شىقتى. وسى جايت قوعامدا “قور ەسەبىنە كىم سەنەدى؟” دەگەن زاڭدى ساۋال تۋعىزدى.

ءبىر ەسەپ – ەكى ءتۇرلى ناتيجە

ءساۋىر ايىندا قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق قورعا ناۋرىز ايىندا تۇسكەن تۇسىمدەر تۋرالى ەسەپ جاريالاعان. ساراپشىلار العاشقى نۇسقادا قور قاراجاتىنىڭ 2,3 ترلن تەڭگەگە كەمىگەنىن بايقاعان. الايدا كوپ ۇزاماي ەسەپ ءوشىرىلىپ، كەيىن قايتا جۇكتەلگەن كەزدە الگى ايىرماشىلىق جوعالىپ كەتكەن.

بۇل تەحنيكالىق قاتە مە، الدە قارجى كورسەتكىشتەرىن جەدەل تۇزەتۋ ارەكەتى مە – رەسمي تۇسىندىرمە بەرىلگەن جوق. مۇنداي جاعدايدا ماسەلە تەك تسيفردا ەمەس، مەملەكەتتىك ەسەپتىلىكتىڭ سەنىمدىلىگىندە جاتىر.

مۇناي قىمباتتادى، بىراق قورعا اقشا از ءتۇستى

ناۋرىزدا الەمدىك مۇناي باعاسى تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىسكە بايلانىستى ءوستى. ادەتتە مۇنداي كەزدە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق تابىسى دا ارتادى. سوعان قاراماستان ۇلتتىق قورعا تۇسكەن قاراجات كولەمى وتە تومەن بولعان. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە، قورعا بار بولعانى شامامەن 170 ملن دوللار عانا تۇسكەن.

بۇل پارادوكس بىرنەشە فاكتوردى كورسەتەدى:

*مۇناي كىرىسىنىڭ ەلەۋلى بولىگى ۇلتتىق قورعا ەمەس، تىكەلەي بيۋدجەتكە جىبەرىلەدى;

*ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدار قوردى اينالىپ وتەدى;

*قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسى السىرەپ بارادى.

ياعني مەملەكەت بۇگىنگى شىعىندى جابۋ ءۇشىن ەرتەڭگى رەزەرۆتى پايدالانىپ وتىر.

ۇلتتىق قوردىڭ باستاپقى ميسسياسى وزگەردى مە؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورى 2000 جىلى مۇنايدان تۇسكەن تابىستى جيناقتاۋ، ەكونوميكانى داعدارىستان قورعاۋ جانە كەلەشەك بۋىنعا كاپيتال قالدىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەدى. بىراق سوڭعى جىلدارى قوردان الىناتىن كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەر كولەمى كۇرت كوبەيدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، قور جيناقتاۋ ينستيتۋتىنان بيۋدجەت تاپشىلىعىن جاباتىن رەزەرۆكە اينالىپ بارادى.

بۇل ۇزاق مەرزىمدە قاۋىپتى ءۇردىس. سەبەبى شيكىزات باعاسى قۇلدىراسا، مەملەكەتتىڭ قوسىمشا قاۋىپسىزدىك قورى السىرەيدى.

اۋديتورلار نەگە الاڭداۋلى؟

جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بيىلعى تەكسەرۋىندە قور قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا قاتىستى ماڭىزدى كەمشىلىكتەردى اتادى. 3 مىڭنان استام جوبا قارالعان.

نەگىزگى پروبلەمالار:

*جوبالار دايىندىقسىز قارجىلاندىرىلعان;

*جەر تەلىمى، سمەتا، قۇجاتتارى جوق نىساندارعا اقشا بولىنگەن;

*500-دەن استام جوبا كەيىن توقتاتىلعان نە اۋىستىرىلعان;

*اۋىلعا ارنالعان قارجى قالا نىساندارىنا كەتكەن جاعدايلار انىقتالعان;

*كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا بەرىلگەن زايمداردىڭ تيىمدىلىگى تومەن.

قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، اقشا بولىنگەن، بىراق ناتيجە كۇماندى.

ءۇش مەكەمە باسقارادى، بىراق جاۋاپتى كىم؟

ۇلتتىق قورعا قاتىستى فۋنكتسيالار بىرنەشە ورگان اراسىندا بولىنگەن:

*قارجى مينيسترلىگى

*ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى

*قازاقستان ۇلتتىق بانكى

بىراق بىرىڭعاي جاۋاپكەرشىلىك ورتالىعى جوق. سوندىقتان ەسەپ ءبىر جاقتا، ينۆەستيتسيالىق تابىس ەكىنشى جاقتا، ال جۇمسالۋ تيىمدىلىگى ءۇشىنشى جاقتا قالىپ وتىر.

37 ترلن تەڭگە بار، بىراق سەنىم ازايىپ بارادى

رەسمي دەرەك بويىنشا، 1 ساۋىردەگى جاعدايمەن ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى 37,3 ترلن تەڭگە نەمەسە شامامەن 80 ملرد دوللاردان اسادى. بۇل – وراسان قاراجات. بىراق ماسەلە كولەمىندە ەمەس، ونى باسقارۋ ساپاسىندا.

ەگەر ەسەپتەر وزگەرتىلىپ جاريالانسا، ءتۇسىم ازايسا، ال شىعىس كوبەيسە، قوعامدا سەنىم السىرەيدى. ۇلتتىق قور – جاي ەسەپشوت ەمەس، مەملەكەتتىڭ بولاشاققا بەرگەن ۋادەسى.

ءتۇيىن. 2,3 ترلن تەڭگەنىڭ «جوعالىپ قايتا تابىلۋى» – جاي تەحنيكالىق قاتەلىك بولۋى مۇمكىن. بىراق ول قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قارجى اشىقتىعىنىڭ السىزدىگىن ايقىن كورسەتتى. ۇلتتىق قور توڭىرەگىندەگى باستى سۇراق ەندى «قانشا اقشا بار؟» ەمەس، «ول قالاي باسقارىلادى جانە وعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟» دەگەن ساۋالعا تىرەلىپ وتىر.

Abai.kz