Қазақстанның уникалды халқы түркі әлемінің саммитін әдемі өткізіп, кеше ғана лентасы кесілген пилотсыз ЛРТ-сын сындырып үлгергенде, сыртқы әлем осындай қайталанбас халық үшін тағы бір сюрприз дайындап отырған еді. Ол ФРС ставкасы арқылы келейін деп тұр. Бірақ мұны түсіндіру үшін оқиғаны басынан бастап айтып беруге тура келеді. Демек, сізге де шәйді демдеп, бұл постты асықпай оқып шығу керек. Сонымен, кеттік.

Дональд Трамп әлем тарихында АҚШ-тың ең әпербақан президенті ретінде тарихта қалатыны сөзсіз. Ойына келгенін істеді, барлық арманын орындады. Бірақ оның еш фундаменталды негізі жоқ тағы бір арманы – Федералды резерв жүйесінің ставкасын түсіру. Дәл соған не үшін қадалып қалғаны белгісіз. Мүмкін бұл да бір жабылмаған гештальт шығар. Оның Капитолий жотасынан анасын құттықтау арқылы жаба салатын гештальт болмай тұрғаны американың барша экономисін қинап жіберді. Себебі, қазіргі ФРС ставкасы 3,50–3,75 пайыз деңгейінде. Инфляция болжанған межеден асып тұр. АҚШ инфляциясы бойынша CPI көрсеткіші 3,8%, PCE - 3,5% деңгейінде. Мұндай жағдайда базалық ставканы түсіру онсыз да жанайын деп тұрған инфляция шоғын үрлеу екенін экономистер жақсы біледі. Ал Трамп дәл осы кезде Кевин Уоршты ФРС басшылығына алып келді және оның өтеуі ретінде Уорштан базалық ставканы 3-3,25 коридорына түсіруді табандап талап етіп отыр.

CPI мен PCE - Америкадағы инфляцияны өлшейтін екі негізгі көрсеткіш. Екеуі де бағаның қаншалықты өскенін көрсетеді. Бірақ есептеу тәсілі әртүрлі. CPI - тұтыну бағаларының индексі. Қазақша айтқанда, бұл қарапайым тұтынушы үшін бағаның қаншалықты өскенін көрсететін есеп. Ал PCE күрделірек көрсеткішке жатады. Ол жеке тұтыну шығындары бағасының индексі. Ол тек тұтыну себетіндегі бағаға ғана емес, адамдардың нақты қалай ақша жұмсап жатқанына қарайды. Қарапайым тілмен айтқанда, PCE “адамдардың нақты тұтынуы қаншаға қымбаттады?” деген сұраққа жауап береді. ФРС көбіне PCE көрсеткішіне сүйенеді. Себебі PCE кеңірек, икемдірек және тұтынушылардың нақты мінез-құлқын жақсырақ көрсетеді. Бірақ нарықтар CPI көрсеткішін де өте мұқият бақылайды. Өйткені CPI ертерек жарияланады. Және ставка бойынша күтулерге ең бірінші болып сигнал береді.

Ал Уорштың да, ФРС ставкасы мен АҚШ-тағы инфляцияның алыс жақта жатқан қазақ халқына не әсері бар? Біз оны неге талқылап отырмыз?

Постты оқып отырған адамның көкейінде осындай сұрақ оянатыны заңды. Бізге ұнасын немесе ұнамасын, бірақ доллар әлі күнге дейін әлемдік қаржы жүйесінің негізгі валютасы болып табылады. АҚШ-тағы ставка тек америкалық банктерге ғана емес, мұнай бағасына, алтынға, дамушы елдердің валюталарына, теңгеге, тіпті Қазақстанның Ұлттық қорына да әсер етеді. Егер федералды резервтің жаңа басшысы Кевин Уорш президент Трампты тыңдап ставканы төмендете бастаса, доллар әлсіреп, трежерис, яғни АҚШ мемлекеттік облигацияларының жаңа шығарылымдары арзандап, керісінше акция нарығында өсу басталады. Алтын тағы қымбаттай бастамақ.

Доллар әлсіресе, дамушы елдердің валюталарына қызығушылық артады. Инвесторлар carry trade стратегиясына қайта оралады. Яғни арзан долларлық қаржыны алып, табыстылығы жоғары елдердің активтеріне салады. Өткенде теңге күшейгенде біз мұны көрдік. Себебі біздегі жоғары ставка идеалды арбитражға жол ашады. Теңге сынды тұрақты валютамен жылдық 17% табыс. Бұл кез-келген инвестор үшін жерден алтын тауып алғанмен бірдей.

Мұндай жағдайда теңгеге қолдау күшейеді. Әсіресе мұнай бағасы тұрақты болып, Ұлттық банк Ұлттық қордан валюта сатуды жалғастырса, теңгеге қысым азаюы мүмкін. Әрине, теңгенің тағдыры тек ФРС-ке қарап тұрған жоқ. Қазір теңгеге кемі төрт фактор әсер етеді. Ол мұнай бағасы, Ұлттық қордан бюджетке валюта сату, импорттаушылардың долларға сұранысы және Ұлттық банктің, сондай-ақ БЖЗҚ-ның валюталық операциялары.

ФРС ставкасының төмендеуі Ұлттық қорға екіұдай әсер беруі мүмкін. Бір жағынан, АҚШ-та ставкалар төмендесе, Ұлттық қордың портфеліне жаңадан алынатын облигациялар бұрынғыдай жоғары купон бермейді. Яғни қордың консервативті бөлігінің болашақ табыстылығы біртіндеп төмендейді. Екінші жағынан, бұрын жоғары ставкамен сатып алынған облигациялар қымбаттайды. Бұл Ұлттық қорға қағаз жүзінде жақсы қайта бағалау табысын әкелуі мүмкін. Осы кезде акциялар өсе бастаса Ұлттық қордың тәуекелді активтері де қосымша табыс әкеледі. Бірақ нарық «Уорш ставканы тым ерте түсіріп, инфляцияны қайта оятады» деп ойласа, онда бұдан еш пайда болмайды. Ұзақ мерзімді АҚШ облигацияларының табыстылығы өсіп кетсе, долларлық активтерге деген сенім төмендеп, Ұлттық қордың табысына кері әсер етеді.

Өткен айда біздің Ұлттық қорымыздың активтері 64,8 млрд долларға дейін өсті. Мұндай үлкен көлем үшін АҚШ-тағы ставканың әр қозғалысы маңызды. Өйткені қор активтерінің едәуір бөлігі сыртқы нарықтарда, соның ішінде долларлық құралдарда сақталады.

Енді біздің халықаралық резервтерге қандай ықпалы бар, соны шолып өтейік. Қазақстанның халықаралық резервтеріне ФРС ставкасының төмендеуі үш фактор бойынша әсер етпек.

Бірінші фактор - активтердің қайта бағалануы. Егер доллар әлсіресе, алтын әдетте қымбаттайды. Қазақстан үшін бұл маңызды. Себебі алтын резервтердің елеулі бөлігін құрайды. Ставка төмендеп, доллар әлсіресе, резервтегі алтынның доллармен есептелген құны өсуі мүмкін.

Екінші фактор - облигациялық портфель. Ұлттық қордағы сияқты, резервтер құрамындағы бұрын сатып алынған облигациялар да нарықтық табыстылық төмендеген кезде қымбаттауы ықтимал.

Ал үшінші фактор - ішкі валюталық операциялар. Егер теңге тым тез нығайса, Ұлттық банк БЖЗҚ үшін валюта сатып алуы немесе нарықтағы теңгерімсіздікті жұмсартуы мүмкін. Мысалы, сәуірде Ұлттық банк зейнетақы активтері үшін биржадан 502 млн доллар сатып алды. Сол кезеңде Ұлттық қордан 300 млн доллар сатылды, ал мамыр айына 400–500 млн доллар көлемінде сату жоспарланған.

Демек, Қазақстанның халықаралық резервтері тек алтын мен облигациялардың қайта бағалануы есебінен ғана емес, Ұлттық банктің ішкі валюталық операциялары арқылы да өзгеруі мүмкін. 2026 жылғы сәуірде Қазақстанның валюталық резервтері 67,78 млрд долларға дейін өсті.

Сонымен тоқетері. Егер Кевин Уорш ставканы төмендетіп, ал нарық мұны инфляция бақылауда деген белгі ретінде қабылдаса, Қазақстан үшін бұл сыртқы жағынан жағымды сигнал болады. Теңге қолдау алады. Ұлттық қор ескі облигациялар бағасының өсуінен ұтуы мүмкін. Алтын қымбаттаса, халықаралық резервтер де артады.

Бірақ егер бұл шешім Федералды резерв жүйесінің саяси тәуелсіздігіне бүкіл әлем бойынша күмән тудырса, онда жағдай тревожный. Доллар бастапқыда әлсірер, бірақ инфляциялық күтулер өссе, планетадағы нарық қиын турбулентті кезеңге аяқ басады. Шынын айтсақ, ФРС ставкасымен ойнаймын деген Трамп артық қыламын деп, тыртық қылып алуы әбден мүмкін. Мысалы, базалық ставкамен ойнауға болмайтынын Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған деген ағамыз өте жақсы біледі.

Айбар Олжаев

Abai.kz