Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс — XIX ғасырдың ортасында Сырдария бойындағы қазақтардың Хиуа және Қоқан хандықтарының, кейін Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалысы.

Көтерілістің себептері

• Хиуа және Қоқан хандықтарының қазақ ауылдарына қысым жасап, алым-салық жинауы.
• Ресей империясының Сырдария бойына әскери бекіністер салуы және қазақ жерін отарлауды күшейтуі.
• Қазақтардың жайылымдық жерлерінің тарылуы.
• Халықтың әлеуметтік және экономикалық жағдайының нашарлауы.

Көтерілістің басталуы

Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1774–1860) — Сыр бойындағы қазақтардың белгілі батыры әрі беделді тұлғасы. Ол Хиуа хандығының басқыншылық әрекеттеріне қарсы күресіп, халықты қорғады. 1856 жылы Жанқожа бастаған көтеріліс Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы ашық сипат алды. Көтерілісшілер Сырдария бойындағы орыс әскери бекіністеріне және патша өкіметінің жергілікті әкімшілігіне қарсы әрекет етті.

Көтерілістің барысы

1856–1857 жылдары көтерілісшілер саны бірнеше мың адамға жетті. Патша үкіметі көтерілісті басу үшін генерал-майор Фитингоф бастаған жазалаушы әскер жіберді. 1857 жылы 9 қаңтарда Арықбалық маңындағы шайқаста көтерілісшілер патша әскерінен жеңілді. Қару-жарақ пен әскери күштің тең болмауы көтерілістің жеңілуіне негізгі себептердің бірі болды.

Жеңілу себептері

• Көтерілісшілердің қару-жарағының нашар болуы.
• Патша әскерінің әскери-техникалық басымдығы.
• Көтерілістің бүкіл қазақ даласын қамтымауы.
• Көтерілісшілер арасында тұрақты әскери ұйымның болмауы.

Тарихи маңызы

Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс қазақ халқының отаршылдыққа қарсы күресінің маңызды кезеңдерінің бірі болды. Жанқожа батыр халықтың жерін, еркіндігін және дәстүрлі өмір салтын қорғаған тарихи тұлға ретінде есте қалды.

Сыр бойын отарлауға қарсы бағытталған бұл қозғалыс қазақ халқының еркіндік сүйгіш мінезін, жер мен елді қорғау жолындағы қайсарлығын көрсетті. Жанқожа батырдың басшылығымен өткен көтеріліс отарлық езгіге қарсылықтың ірі тарихи кезеңдерінің бірі саналады.

Сонымен, көтеріліс 1856–1857 жылдары Сырдария бойында өтті, негізгі басшысы — Жанқожа Нұрмұхамедұлы. Көтеріліс Ресей империясының отарлау саясатына қарсы бағытталып, 1857 жылы жеңіліспен аяқталды.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz