Кадр тапшылығы бар өңірлер: көші-қонды экономикалық өсімнің тетігіне айналдыруға бола ма?

Еңбек ресурстарын өңірлер арасында қайта бөлу – демографиялық саясат қана емес, ұлттық экономиканың құрылымдық теңгерімін қалыптастыратын маңызды құрал болып табылады.

Қазақстан экономикасының алдында бір қарағанда бір-біріне қарама-қайшы көрінетін екі мәселе тұр. Бір жағынан, еңбек ресурстары жеткілікті әрі халық саны жылдам өсіп келе жатқан өңірлер бар. Екінші жағынан, Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның жекелеген аумақтарында демографиялық қартаю, жастардың сыртқа көшуі және білікті кадрлардың жетіспеушілігі байқалады. Демек, мәселе елде адам ресурсының мүлде жоқтығында емес. Негізгі проблема – еңбек ресурстарының кеңістіктік және салалық тұрғыдан тең бөлінбеуінде болып тұр.

Осы тұрғыдан алғанда ерікті қоныс аудару саясатының экономикалық маңызы артып отыр. Бұл бағдарлама еңбек күші артық өңірлер мен кадр тапшылығы сезілетін аймақтар арасындағы дисбалансты азайтып, адами капиталды экономикалық қажеттілікке қарай қайта орналастыруға мүмкіндік береді.

Кадр тапшылығы қай өңірлерде көбірек сезіледі?

Еңбек ресурстарына қажеттілік әсіресе Солтүстік Қазақстан, Абай, Шығыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарындағы бірқатар өндірістік және әлеуметтік салаларда байқалады. Солтүстік Қазақстан облысында ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі және техникалық өндірістер үшін инженерлер, агрономдар, механизаторлар, технологтар және басқа да білікті жұмысшылар қажет.

Абай және Шығыс Қазақстан облыстарында өнеркәсіптік кәсіпорындармен қатар денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету салалары үшін мамандарға сұраныс бар. Қостанай мен Павлодар облыстары да индустриялық-аграрлық экономикасы қалыптасқан өңірлер ретінде инженерлік-техникалық кадрларға, өндіріс жұмысшыларына және ауыл шаруашылығы мамандарына тәуелді болып келеді.

Бұл жерде маңызды экономикалық ұғым – құрылымдық жұмыссыздық. Яғни еңбек нарығында жұмыс іздеуші адамдар болғанымен, олардың біліктілігі жұмыс берушілердің нақты сұранысына сәйкес келмеуі мүмкін. Сондықтан қоныс аудару саясаты тек «адамды бір облыстан екінші облысқа көшіру» деңгейінде қалмауы тиіс. Оның негізгі мақсаты – адамды нақты жұмыс орнына, қажетті мамандыққа және экономикалық перспективасы бар елді мекенге байланыстыру болып саналады.

Еңбек ресурстары – экономикалық актив

Қазіргі экономикада адам тек әлеуметтік саясаттың объектісі емес. Ол – адами капиталдың негізгі тасымалдаушысы. Білікті маманның өңірге келуі бір ғана жұмыс орнының мәселесін шешпейді. Оның экономикалық әсері бірнеше бағытта қатар жүреді. Мысалы, инженер өндірістік кәсіпорынға жұмысқа орналасады. Оның табысы жергілікті дүкендерге, қызмет көрсету орындарына, көлікке, байланысқа, білім беру мен тұрмыстық қызметтерге жұмсалады. Яғни бастапқы еңбек табысы жергілікті экономикада жаңа сұраныс қалыптастырады.

Бұл – мультипликативтік әсер.

Сондықтан жаңа қоныстанушыны тек әлеуметтік көмек алушы ретінде қарау экономикалық тұрғыдан тар түсінік болар еді. Егер ол еңбек нарығына қосылып, тұрақты табыс тапса, салық төлесе және жергілікті тұтыну көлемін арттырса, ол өңір экономикасының жаңа экономикалық субъектісіне айналады.

Қоныс аудару – жұмыссыздықты емес, еңбек нарығының дисбалансын шешуі керек

Мемлекеттік саясаттың тиімділігі қоныс аударған адамдардың санымен ғана өлшенбеуі тиіс.

Негізгі индикаторлар мыналар: тұрақты жұмысқа орналасқан азаматтардың үлесі; жаңа жұмыс орындарының саны; қоныс аударушылардың орташа табыс деңгейі; олардың жергілікті экономикаға қосқан үлесі; кәсіпкерлік субъектілерінің құрылуы; бюджетке түсетін салық көлемі; қоныс аударған отбасылардың өңірде тұрақтап қалу көрсеткіші болуы керек. Бұл жерде еңбек өнімділігі ерекше маңызды. Егер адам жаңа өңірге көшіп барғанымен, тұрақты жұмыс таба алмаса немесе өзінің кәсіби біліктілігін пайдалана алмаса, көші-қон саясатының экономикалық қайтарымы төмендейді. Сондықтан «көшіру» емес, еңбек нарығына интеграциялау негізгі мақсат болуы қажет.

Интерактивті карта – көші-қон экономикасын цифрландырудың бір құралы

Осы тұрғыдан migration.enbek.kz порталындағы интерактивті карта маңызды цифрлық инструмент ретінде қарастырылуы мүмкін. Көшуге бел шешкен азамат үшін ең маңызды сұрақ – «қай өңірге көшсем болады?» дегеннен гөрі, «қай елді мекенде нақты қандай жұмыс бар, қандай тұрғын үй ұсынылады және әлеуметтік инфрақұрылым қандай деңгейде?» деген сауалдың басын ашып алу болып табылады.

Егер азамат алдын ала: бос жұмыс орындарын; жалақы деңгейін; тұрғын үй мүмкіндігін; мектеп пен балабақшаның орналасуын; медициналық инфрақұрылымды; жол және көлік қатынасын; интернет сапасын; кәсіпкерлік мүмкіндіктерді салыстыра алса, оның көші-қон туралы шешімі ақпаратқа негізделеді.

Бұл – ақпараттық асимметрияны төмендететін маңызды фактор.

Экономикада ақпараттың жетіспеуі дұрыс шешім қабылдауға кедергі келтіреді. Ал цифрлық карта еңбек миграциясы туралы ақпаратты бір жерге жинақтап, азаматтың транзакциялық шығындарын азайтады.

Мемлекеттік субсидия – шығын емес, инвестиция ретінде қаралуы тиіс

Ерікті қоныс аудару кезінде мемлекет тарапынан берілетін субсидиялар мен әлеуметтік қолдау шараларының экономикалық табиғатын да кеңірек бағалау қажет. Көшуге берілетін біржолғы төлем, тұрғын үй мәселесін шешуге арналған қолдау, жұмыспен қамту тетіктері мен кәсіпкерлік бастамаларды ынталандыру – қысқа мерзімді бюджет шығыны. Алайда оның ұзақ мерзімді фискалдық қайтарымы болуы мүмкін. Егер қоныс аударушы тұрақты жұмысқа орналасса, оның табысы өседі, тұтынуы артады, кәсіпкерлік бастамасы пайда болуы мүмкін. Соның нәтижесінде жергілікті экономикалық айналым кеңейіп, бюджетке салық түсімі ұлғаяды.

Демек, мемлекеттік қолдаудың тиімділігін тек «қанша қаражат бөлінді?» деген сұрақпен емес, «бөлінген әр теңге қандай әлеуметтік-экономикалық нәтиже берді?» деген қағидамен өлшеу қажет.

Тұрғын үй – көші-қонның негізгі экономикалық факторы

Кадр тапшылығы бар өңірлерге маман тартудың ең күрделі мәселелерінің бірі – тұрғын үй.

Адам жұмыс үшін басқа облысқа көшуге дайын болғанымен, отбасы үшін баспана мәселесі шешілмесе, оның жаңа жерде ұзақ уақыт тұрақтап қалуы қиын.

Сондықтан тұрғын үй субсидиялары, жалдау шығындарын өтеу, тұрғын үй сертификаттары және басқа да қаржылық тетіктер еңбек мобильдігін арттыратын инфрақұрылымдық инвестиция ретінде қарастырылуы керек.

Әсіресе жас отбасылар үшін мектеп, балабақша, медициналық қызмет пен интернеттің болуы тұрғын үйдің өзімен бірдей маңызды.

Ауылдың тағдыры – адами капиталдың тағдыры

Қоныс аудару саясатының тағы бір маңызды экономикалық нәтижесі – ауылдық аумақтардың өміршеңдігін сақтау. Халық азайған ауылда дүкеннің, мектептің, медициналық пункттің және басқа әлеуметтік нысандардың экономикалық тиімділігі төмендейді. Бұл өз кезегінде инфрақұрылымның қысқаруына, одан әрі халықтың көшіп кетуіне әкелетін демографиялық-экономикалық кері байланыс қалыптастырады.Ал жаңа отбасылардың келуі осы процесті тоқтатуға мүмкіндік береді.

Балалы отбасының келуі – бір ғана жаңа тұрғынның пайда болуы емес. Ол мектепке оқушы, жергілікті нарыққа тұтынушы, еңбек нарығына жұмыс күші және ауылдың әлеуметтік ортасына жаңа белсенділік әкеледі. Сондықтан қоныс аудару саясатының ауыл экономикасына әсерін тек көші-қон статистикасымен өлшеу жеткіліксіз.

Демографиялық саясат пен ұлттық экономикалық қауіпсіздік

Қазақстанның аумақтық дамуы үшін демографиялық фактордың маңызы ерекше.

Солтүстік және шығыс өңірлердегі халық санының азаюы тек әлеуметтік мәселе емес. Бұл – еңбек ресурстарының қысқаруы, салық базасының тарылуы, тұтыну нарығының кішіреюі және өндірістік әлеуеттің төмендеуі сияқты экономикалық салдарға әкелуі мүмкін.

Ал халық тығыз орналасқан өңірлерде еңбек ресурстарының артық болуы тұрғын үйге, жұмыс орындарына, әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін қысымды арттыруы ықтимал. Осы екі процесті бір саясат аясында қарастыру – өңірлік экономикалық теңгерімді сақтаудың маңызды шарты. Бұл жерде көші-қон ешқандай жағдайда әкімшілік жолмен жүргізілмеуі тиіс. Еріктілік, экономикалық тиімділік және отбасының өмір сапасы басты қағида болуы керек.

Мемлекеттік тіл мен мәдени интеграцияның экономикалық өлшемі

Өңіраралық көші-қонның экономикалық әсерімен бірге әлеуметтік-мәдени ықпалы да бар. Әртүрлі өңірлерден келген азаматтардың бір ортада өмір сүруі мәдени байланыстарды күшейтеді. Қазақ тілді отбасылардың жаңа өңірлерге қоныстануы мемлекеттік тілдің қоғамдық және іскерлік коммуникациядағы қолданылу аясын кеңейтуге ықпал етуі мүмкін.

Бұл процесті де экономикалық тұрғыдан қарауға болады. Ортақ тіл – транзакциялық шығындарды азайтатын әлеуметтік капиталдың элементтерінің бірі. Мектептердегі оқушы санының сақталуы, мұғалімдер мен медицина қызметкерлерінің келуі, жастардың өңірде қалуы ауылдың әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Сондықтан көші-қон саясатының нәтижесін ЖІӨ, жұмыспен қамту және демография көрсеткіштерімен қатар әлеуметтік капитал мен адами капиталдың сапасы арқылы бағалау қажет.

Ең бастысы – «көшіру» емес, «тұрақтандыру»

Қазақстан үшін ерікті қоныс аудару саясатының келесі кезеңі сандық көрсеткіштерден сапалық көрсеткіштерге өтуі тиіс. Бір өңірден екіншісіне қанша адамның көшкені маңызды болғанымен, одан да маңыздысы – олардың қаншасы жаңа жерде бес жылдан кейін өмір сүріп жатыр, қаншасы тұрақты жұмысқа орналасты, қаншасы кәсіп ашты және олардың балалары сол өңірдің адами капиталын толықтыруға қаншалықты үлес қосты? Сондықтан болашақта әрбір қоныс аудару жобасының өзіндік экономикалық тиімділік индексін енгізу мәселесін қарастыруға болады.

Ол бірнеше көрсеткіштен тұруы ықтимал: жұмыспен қамту + табыс + тұрғын үй + демографиялық тұрақтылық + кәсіпкерлік белсенділік + әлеуметтік инфрақұрылым + бюджетке қайтарым. Осындай кешенді тәсіл ғана мемлекеттік бағдарламаны әлеуметтік көмек механизмінен өңірлік экономикалық дамудың стратегиялық инструментіне айналдыра алады.

Кадр тапшылығы бар өңірлерге еңбек ресурстарын тарту – Қазақстанның демографиялық мәселесін шешудің бір ғана жолы емес. Бұл – еңбек нарығындағы дисбалансты азайтуға, адами капиталды тиімді орналастыруға, өңірлік экономикалық өсімді ынталандыруға және ауылдық аумақтардың өміршеңдігін сақтауға бағытталған кешенді саясат. Еңбек ресурстары қай жерде қажет болса, инвестиция да, инфрақұрылым да, адами капитал да сол жерде шоғырлануы тиіс. Сондықтан ерікті қоныс аудару бағдарламасының түпкі мақсаты «адамды көшіру» емес, «адамға жаңа экономикалық мүмкіндік жасау» болуы керек.

Егер цифрлық карта азаматқа нақты жұмысын, тұрғын үйін, мектебін, ауруханасын және болашақ мүмкіндігін алдын ала көрсетсе, ал мемлекет оған алғашқы кезеңде қаржылық және инфрақұрылымдық қолдау берсе, өңіраралық көші-қон әлеуметтік шығын емес, ұлттық экономиканың ұзақ мерзімді инвестициясына айналады.

Қазақстан үшін ең маңызды капитал – жер асты байлығы ғана емес, өз елінде еңбек етіп, өндіріс құрып, бала тәрбиелеп, жаңа өңірдің болашағын қалыптастыратын адам капиталы. Сондықтан кадр тапшылығын шешудің ең тиімді формуласы қарапайым:

Еңбек ресурсы бар өңір → жұмыс күші қажет өңір → нақты жұмыс орны → баспана → әлеуметтік инфрақұрылым → тұрақты отбасы → жаңа экономикалық белсенділік.

Бұл тізбек іске қосылған кезде көші-қон демографиялық статистика ғана болмайды. Ол Қазақстанның өңірлік экономикалық өсімінің жаңа драйверіне айналады.

Әбіл-Серік Әліакбар

Abai.kz