Kadr tapshylyghy bar ónirler: kóshi-qondy ekonomikalyq ósimning tetigine ainaldyrugha bola ma?

Enbek resurstaryn ónirler arasynda qayta bólu – demografiyalyq sayasat qana emes, últtyq ekonomikanyng qúrylymdyq tengerimin qalyptastyratyn manyzdy qúral bolyp tabylady.

Qazaqstan ekonomikasynyng aldynda bir qaraghanda bir-birine qarama-qayshy kórinetin eki mәsele túr. Bir jaghynan, enbek resurstary jetkilikti әri halyq sany jyldam ósip kele jatqan ónirler bar. Ekinshi jaghynan, Soltýstik, Shyghys jәne Ortalyq Qazaqstannyng jekelegen aumaqtarynda demografiyalyq qartai, jastardyng syrtqa kóshui jәne bilikti kadrlardyng jetispeushiligi bayqalady. Demek, mәsele elde adam resursynyng mýlde joqtyghynda emes. Negizgi problema – enbek resurstarynyng kenistiktik jәne salalyq túrghydan teng bólinbeuinde bolyp túr.

Osy túrghydan alghanda erikti qonys audaru sayasatynyng ekonomikalyq manyzy artyp otyr. Búl baghdarlama enbek kýshi artyq ónirler men kadr tapshylyghy seziletin aimaqtar arasyndaghy disbalansty azaytyp, adamy kapitaldy ekonomikalyq qajettilikke qaray qayta ornalastyrugha mýmkindik beredi.

Kadr tapshylyghy qay ónirlerde kóbirek seziledi?

Enbek resurstaryna qajettilik әsirese Soltýstik Qazaqstan, Abay, Shyghys Qazaqstan, Qostanay jәne Pavlodar oblystaryndaghy birqatar óndiristik jәne әleumettik salalarda bayqalady. Soltýstik Qazaqstan oblysynda auyl sharuashylyghy, óndeu ónerkәsibi jәne tehnikalyq óndirister ýshin injenerler, agronomdar, mehanizatorlar, tehnologtar jәne basqa da bilikti júmysshylar qajet.

Abay jәne Shyghys Qazaqstan oblystarynda ónerkәsiptik kәsiporyndarmen qatar densaulyq saqtau, bilim beru jәne әleumettik qyzmet kórsetu salalary ýshin mamandargha súranys bar. Qostanay men Pavlodar oblystary da industriyalyq-agrarlyq ekonomikasy qalyptasqan ónirler retinde injenerlik-tehnikalyq kadrlargha, óndiris júmysshylaryna jәne auyl sharuashylyghy mamandaryna tәueldi bolyp keledi.

Búl jerde manyzdy ekonomikalyq úghym – qúrylymdyq júmyssyzdyq. Yaghny enbek naryghynda júmys izdeushi adamdar bolghanymen, olardyng biliktiligi júmys berushilerding naqty súranysyna sәikes kelmeui mýmkin. Sondyqtan qonys audaru sayasaty tek «adamdy bir oblystan ekinshi oblysqa kóshiru» dengeyinde qalmauy tiyis. Onyng negizgi maqsaty – adamdy naqty júmys ornyna, qajetti mamandyqqa jәne ekonomikalyq perspektivasy bar eldi mekenge baylanystyru bolyp sanalady.

Enbek resurstary – ekonomikalyq aktiyv

Qazirgi ekonomikada adam tek әleumettik sayasattyng obektisi emes. Ol – adamy kapitaldyng negizgi tasymaldaushysy. Bilikti mamannyng ónirge kelui bir ghana júmys ornynyng mәselesin sheshpeydi. Onyng ekonomikalyq әseri birneshe baghytta qatar jýredi. Mysaly, injener óndiristik kәsiporyngha júmysqa ornalasady. Onyng tabysy jergilikti dýkenderge, qyzmet kórsetu oryndaryna, kólikke, baylanysqa, bilim beru men túrmystyq qyzmetterge júmsalady. Yaghny bastapqy enbek tabysy jergilikti ekonomikada jana súranys qalyptastyrady.

Búl – mulitiplikativtik әser.

Sondyqtan jana qonystanushyny tek әleumettik kómek alushy retinde qarau ekonomikalyq túrghydan tar týsinik bolar edi. Eger ol enbek naryghyna qosylyp, túraqty tabys tapsa, salyq tólese jәne jergilikti tútynu kólemin arttyrsa, ol ónir ekonomikasynyng jana ekonomikalyq subektisine ainalady.

Qonys audaru – júmyssyzdyqty emes, enbek naryghynyng disbalansyn sheshui kerek

Memlekettik sayasattyng tiyimdiligi qonys audarghan adamdardyng sanymen ghana ólshenbeui tiyis.

Negizgi indikatorlar mynalar: túraqty júmysqa ornalasqan azamattardyng ýlesi; jana júmys oryndarynyng sany; qonys audarushylardyng ortasha tabys dengeyi; olardyng jergilikti ekonomikagha qosqan ýlesi; kәsipkerlik subektilerining qúryluy; budjetke týsetin salyq kólemi; qonys audarghan otbasylardyng ónirde túraqtap qalu kórsetkishi boluy kerek. Búl jerde enbek ónimdiligi erekshe manyzdy. Eger adam jana ónirge kóship barghanymen, túraqty júmys taba almasa nemese ózining kәsiby biliktiligin paydalana almasa, kóshi-qon sayasatynyng ekonomikalyq qaytarymy tómendeydi. Sondyqtan «kóshiru» emes, enbek naryghyna integrasiyalau negizgi maqsat boluy qajet.

Interaktivti karta – kóshi-qon ekonomikasyn sifrlandyrudyng bir qúraly

Osy túrghydan migration.enbek.kz portalyndaghy interaktivti karta manyzdy sifrlyq instrument retinde qarastyryluy mýmkin. Kóshuge bel sheshken azamat ýshin eng manyzdy súraq – «qay ónirge kóshsem bolady?» degennen góri, «qay eldi mekende naqty qanday júmys bar, qanday túrghyn ýy úsynylady jәne әleumettik infraqúrylym qanday dengeyde?» degen saualdyng basyn ashyp alu bolyp tabylady.

Eger azamat aldyn ala: bos júmys oryndaryn; jalaqy dengeyin; túrghyn ýy mýmkindigin; mektep pen balabaqshanyng ornalasuyn; medisinalyq infraqúrylymdy; jol jәne kólik qatynasyn; internet sapasyn; kәsipkerlik mýmkindikterdi salystyra alsa, onyng kóshi-qon turaly sheshimi aqparatqa negizdeledi.

Búl – aqparattyq asimmetriyany tómendetetin manyzdy faktor.

Ekonomikada aqparattyng jetispeui dúrys sheshim qabyldaugha kedergi keltiredi. Al sifrlyq karta enbek migrasiyasy turaly aqparatty bir jerge jinaqtap, azamattyng tranzaksiyalyq shyghyndaryn azaytady.

Memlekettik subsidiya – shyghyn emes, investisiya retinde qaraluy tiyis

Erikti qonys audaru kezinde memleket tarapynan beriletin subsidiyalar men әleumettik qoldau sharalarynyng ekonomikalyq tabighatyn da kenirek baghalau qajet. Kóshuge beriletin birjolghy tólem, túrghyn ýy mәselesin sheshuge arnalghan qoldau, júmyspen qamtu tetikteri men kәsipkerlik bastamalardy yntalandyru – qysqa merzimdi budjet shyghyny. Alayda onyng úzaq merzimdi fiskaldyq qaytarymy boluy mýmkin. Eger qonys audarushy túraqty júmysqa ornalassa, onyng tabysy ósedi, tútynuy artady, kәsipkerlik bastamasy payda boluy mýmkin. Sonyng nәtiyjesinde jergilikti ekonomikalyq ainalym keneyip, budjetke salyq týsimi úlghayady.

Demek, memlekettik qoldaudyng tiyimdiligin tek «qansha qarajat bólindi?» degen súraqpen emes, «bólingen әr tenge qanday әleumettik-ekonomikalyq nәtiyje berdi?» degen qaghidamen ólsheu qajet.

Túrghyn ýy – kóshi-qonnyng negizgi ekonomikalyq faktory

Kadr tapshylyghy bar ónirlerge maman tartudyng eng kýrdeli mәselelerining biri – túrghyn ýi.

Adam júmys ýshin basqa oblysqa kóshuge dayyn bolghanymen, otbasy ýshin baspana mәselesi sheshilmese, onyng jana jerde úzaq uaqyt túraqtap qaluy qiyn.

Sondyqtan túrghyn ýy subsidiyalary, jaldau shyghyndaryn óteu, túrghyn ýy sertifikattary jәne basqa da qarjylyq tetikter enbek mobilidigin arttyratyn infraqúrylymdyq investisiya retinde qarastyryluy kerek.

Ásirese jas otbasylar ýshin mektep, balabaqsha, medisinalyq qyzmet pen internetting boluy túrghyn ýiding ózimen birdey manyzdy.

Auyldyng taghdyry – adamy kapitaldyng taghdyry

Qonys audaru sayasatynyng taghy bir manyzdy ekonomikalyq nәtiyjesi – auyldyq aumaqtardyng ómirshendigin saqtau. Halyq azayghan auylda dýkennin, mekteptin, medisinalyq punktting jәne basqa әleumettik nysandardyng ekonomikalyq tiyimdiligi tómendeydi. Búl óz kezeginde infraqúrylymnyng qysqaruyna, odan әri halyqtyng kóship ketuine әkeletin demografiyalyq-ekonomikalyq keri baylanys qalyptastyrady.Al jana otbasylardyng kelui osy prosesti toqtatugha mýmkindik beredi.

Balaly otbasynyng kelui – bir ghana jana túrghynnyng payda boluy emes. Ol mektepke oqushy, jergilikti naryqqa tútynushy, enbek naryghyna júmys kýshi jәne auyldyng әleumettik ortasyna jana belsendilik әkeledi. Sondyqtan qonys audaru sayasatynyng auyl ekonomikasyna әserin tek kóshi-qon statistikasymen ólsheu jetkiliksiz.

Demografiyalyq sayasat pen últtyq ekonomikalyq qauipsizdik

Qazaqstannyng aumaqtyq damuy ýshin demografiyalyq faktordyng manyzy erekshe.

Soltýstik jәne shyghys ónirlerdegi halyq sanynyng azangy tek әleumettik mәsele emes. Búl – enbek resurstarynyng qysqaruy, salyq bazasynyng taryluy, tútynu naryghynyng kishirengi jәne óndiristik әleuetting tómendeui siyaqty ekonomikalyq saldargha әkelui mýmkin.

Al halyq tyghyz ornalasqan ónirlerde enbek resurstarynyng artyq boluy túrghyn ýige, júmys oryndaryna, әleumettik infraqúrylymgha týsetin qysymdy arttyruy yqtimal. Osy eki prosesti bir sayasat ayasynda qarastyru – ónirlik ekonomikalyq tengerimdi saqtaudyng manyzdy sharty. Búl jerde kóshi-qon eshqanday jaghdayda әkimshilik jolmen jýrgizilmeui tiyis. Eriktilik, ekonomikalyq tiyimdilik jәne otbasynyng ómir sapasy basty qaghida boluy kerek.

Memlekettik til men mәdeny integrasiyanyng ekonomikalyq ólshemi

Óniraralyq kóshi-qonnyng ekonomikalyq әserimen birge әleumettik-mәdeny yqpaly da bar. Ártýrli ónirlerden kelgen azamattardyng bir ortada ómir sýrui mәdeny baylanystardy kýsheytedi. Qazaq tildi otbasylardyng jana ónirlerge qonystanuy memlekettik tilding qoghamdyq jәne iskerlik kommunikasiyadaghy qoldanylu ayasyn keneytuge yqpal etui mýmkin.

Búl prosesti de ekonomikalyq túrghydan qaraugha bolady. Ortaq til – tranzaksiyalyq shyghyndardy azaytatyn әleumettik kapitaldyng elementterining biri. Mektepterdegi oqushy sanynyng saqtaluy, múghalimder men medisina qyzmetkerlerining kelui, jastardyng ónirde qaluy auyldyng әleumettik túraqtylyghyn qamtamasyz etedi.

Sondyqtan kóshi-qon sayasatynyng nәtiyjesin JIÓ, júmyspen qamtu jәne demografiya kórsetkishterimen qatar әleumettik kapital men adamy kapitaldyng sapasy arqyly baghalau qajet.

Eng bastysy – «kóshiru» emes, «túraqtandyru»

Qazaqstan ýshin erikti qonys audaru sayasatynyng kelesi kezeni sandyq kórsetkishterden sapalyq kórsetkishterge ótui tiyis. Bir ónirden ekinshisine qansha adamnyng kóshkeni manyzdy bolghanymen, odan da manyzdysy – olardyng qanshasy jana jerde bes jyldan keyin ómir sýrip jatyr, qanshasy túraqty júmysqa ornalasty, qanshasy kәsip ashty jәne olardyng balalary sol ónirding adamy kapitalyn tolyqtyrugha qanshalyqty ýles qosty? Sondyqtan bolashaqta әrbir qonys audaru jobasynyng ózindik ekonomikalyq tiyimdilik indeksin engizu mәselesin qarastyrugha bolady.

Ol birneshe kórsetkishten túruy yqtimal: júmyspen qamtu + tabys + túrghyn ýy + demografiyalyq túraqtylyq + kәsipkerlik belsendilik + әleumettik infraqúrylym + budjetke qaytarym. Osynday keshendi tәsil ghana memlekettik baghdarlamany әleumettik kómek mehanizminen ónirlik ekonomikalyq damudyng strategiyalyq instrumentine ainaldyra alady.

Kadr tapshylyghy bar ónirlerge enbek resurstaryn tartu – Qazaqstannyng demografiyalyq mәselesin sheshuding bir ghana joly emes. Búl – enbek naryghyndaghy disbalansty azaytugha, adamy kapitaldy tiyimdi ornalastyrugha, ónirlik ekonomikalyq ósimdi yntalandyrugha jәne auyldyq aumaqtardyng ómirshendigin saqtaugha baghyttalghan keshendi sayasat. Enbek resurstary qay jerde qajet bolsa, investisiya da, infraqúrylym da, adamy kapital da sol jerde shoghyrlanuy tiyis. Sondyqtan erikti qonys audaru baghdarlamasynyng týpki maqsaty «adamdy kóshiru» emes, «adamgha jana ekonomikalyq mýmkindik jasau» boluy kerek.

Eger sifrlyq karta azamatqa naqty júmysyn, túrghyn ýiin, mektebin, auruhanasyn jәne bolashaq mýmkindigin aldyn ala kórsetse, al memleket oghan alghashqy kezende qarjylyq jәne infraqúrylymdyq qoldau berse, óniraralyq kóshi-qon әleumettik shyghyn emes, últtyq ekonomikanyng úzaq merzimdi investisiyasyna ainalady.

Qazaqstan ýshin eng manyzdy kapital – jer asty baylyghy ghana emes, óz elinde enbek etip, óndiris qúryp, bala tәrbiyelep, jana ónirding bolashaghyn qalyptastyratyn adam kapitaly. Sondyqtan kadr tapshylyghyn sheshuding eng tiyimdi formulasy qarapayym:

Enbek resursy bar ónir → júmys kýshi qajet ónir → naqty júmys orny → baspana → әleumettik infraqúrylym → túraqty otbasy → jana ekonomikalyq belsendilik.

Búl tizbek iske qosylghan kezde kóshi-qon demografiyalyq statistika ghana bolmaydy. Ol Qazaqstannyng ónirlik ekonomikalyq ósimining jana drayverine ainalady.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz