Агросекторды ерте қаржыландыру: «Кең дала 2» бағдарламасының экономикалық астары мен бұрынғы реформалардың сабағы

1 қазаннан бастап 2027 жылдың маусымына арналған «Кең дала 2» бағдарламасы бойынша өтінім қабылдаудың басталуы — отандық агроөнеркәсіп кешенін (АӨК) қаржыландырудағы маңызды институционалдық бұрылыс болып табылады.

Ауыл шаруашылығын қолдау тетігінің бұрынғы жүйеден негізгі айырмашылығы, оның құрылымдық кемшіліктері және 5%-дық жеңілдетілген несиелендірудің экономикалық тиімділігі төмендегідей өзекті факторлар арқылы ашылады.

Бұған дейінгі аграрлық бағдарламалардың нәтижелері мен кемшіліктері

Соңғы онжылдықта атқарылған «Агробизнес-2020», «АӨК дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» және алғашқы «Кең дала» сияқты бастамалар агросекторға белгілі бір серпін бергенімен, бірқатар жүйелі кемшіліктерді айқындап берді:

«Соңғы сәтте» қаржыландыру мәселесі: Бұрын несие ресурстары негізінен ақпан-наурыз немесе сәуір айларында берілетін. Бұл диқандарды науқан қарсаңында жанар-жағармайды, тұқым мен тыңайтқышты жоғары нарықтық бағамен жедел сатып алуға мәжбүрлеп, өнімнің өзіндік құнын қымбаттатты.

Субсидиялау жүйесінің тиімсіздігі мен сыбайлас жемқорлық тәуекелдері: Тікелей субсидиялау механизмі көбіне нақты өндіріс көлеміне емес, егіс алқаптарының көлеміне байланысты болды. Бұл жалған есептілікке және қаржының мақсатсыз жұмсалуына әкеліп соқты.

Кепіл саясатының қатаңдығы: Шағын және орта фермерлер ауылдағы жылжымайтын мүліктің нарықтық өтімділігі төмен болғандықтан, коммерциялық банктер мен институционалдық инвесторлардан несие ала алмады.

Төмен өнімділік пен экспорттық диверсификацияның аздығы: Қыруар мемлекеттік қолдауға қарамастан, гектар өнімділігі көршілес елдермен салыстырғанда төмен деңгейде қалып отырды.

Ерте қаржыландыру тетігінің экономикалық артықшылығы

2024 жылдан бастап енгізілген 1 қазаннан басталатын ерте қаржыландыру жүйесі фермерлерге мынандай экономикалық пайда әкеледі:

Несие алу & Арзандатылған ресурстарды алдын ала сатып алу [Қараша–Желтоқсан]

Техниканы жөндеу & Дайындық жұмыстары [Қаңтар–Ақпан]

Сапалы тұқыммен Егістік жұмысын толық бастау [Сәуір–Мамыр]

Маусымдық инфляциядан қорғану: Күзде несие алған шаруа тыңайтқыштар мен дизель отынын маусымаралық төмен бағамен сатып алады.

Операциялық циклді жоспарлау: Тұқым қорын сапалы сұрыптауға және техникалық паркті алдын ала толық жөндеуден өткізуге уақыт пен қаражат жеткілікті болады.

«Даму» қорының кепілдігі (85%): Кепілдік мүлкі жетіспейтін фермерлер үшін «Даму» қорының кепілдік беру механизмі енгізілуі несиеге қолжетімділікті едәуір арттырды.

Түйін және болашақ экономикалық тәуекелдер

«Кең дала 2» бағдарламасы бойынша бөлінетін қаржы көлемінің артуы (2022 жылғы 140 млрд теңгеден 2025 жылы 500 млрд теңгеден астам деңгейге өсуі) мемлекеттің агросекторға деген сенімін көрсетеді. Жылдық 5%-дық ставка аграрлық сектордың рентабельділігін ұстап тұруға мүмкіндік береді.

Дегенмен, макроэкономикалық тұрғыдан мына тәуекелдерді ескеру қажет:

Тікелей арзандатылған несиенің инфляциялық қысымы: Жүйелі бақылау болмаса, жеңілдетілген ресурс субсидияланатын тауарлар бағасының жасанды өсуіне әкелуі мүмкін.

Өнімді өңдеу мәселесі: Тек шикізат өндірісін қаржыландырумен шектелмей, қайта өңдеу (астықты терең өңдеу, ет-сүт кластерлері) өндірісімен интеграциялауды күшейту қажет.

Қазан айында басталатын 2027 жылғы егіс маусымын қаржыландыру науқаны — ауыл шаруашылығын дотациялық модельден экономикалық тұрғыдан өзін-өзі ақтайтын, нарықтық әрі алдын ала жоспарланатын өндірістік жүйеге көшірудің маңызды кадамы болып саналады.

Abai.kz