Қасым-Жомарт Тоқаевтың тамыз айындағы мұғалімдер конференциясында сөйлеген сөзі тек мектеп оқулықтарының сапасын талқылау үшін ғана емес, басқа да маңызды қырларымен құнды. Онда әлдеқайда терең мәселе қозғалды: біз келесі ұрпақтың тарихи санасын қалай қалыптастырып жатырмыз?

Президент сенімсіз тарихи фактілерді мифтермен алмастыратын, балаларға ойдан шығарылған батырлар мен ешқашан болмаған «ерліктер» туралы әңгімелейтін материалдарды қайта қарау қажеттілігін атап өтті.

Тарихи сананы ұжымдық жарақатқа негіздеуге болмайды деген Президент пікірі өте орынды. Егер балалардың бойына кішкентайынан ұлт тарихы тек жеңілістерден, қорлықтан, апаттар мен әділетсіздіктерден тұрады деген ұғымды сіңірсек, біз патриотизмді емес, тарихи кемшін сұраныс (кешен) бұлыңғырлығын тәрбиелейміз.

Қазіргі заманғы фильмдер бойында кешені бар балалардың өскенде қандай құбыжыққа айналатынын көрсетеді. Ал халықаралық саясат ұлттық тарихы ұжымдық жарақатқа негізделген елдердің көршілерімен достық қарым-қатынаста бола алмайтынын дәлелдеп отыр. Мемлекет басшысы қайғы мен азапты ұлттық бірегейліктің тұрақты сипатына айналдырмау керектігін ерекше ескертті.

Сөзсіз, «мәңгілік азап шеккен қазақ халқы» ұғымының өзі — көбінесе кеңестік тарихнаманың мұрасы. Кеңестік тарихи баяндау өткір қарама-қайшылықты талап етті: қараңғы, артта қалған, құқықсыз өткен шақ және революция мен кеңес билігі бастаған жарқын қазіргі заман.

Сондықтан КСРО халықтарының революцияға дейінгі тарихы тек қысым, кедейлік, феодалдық қалдықтар мен отаршылдық артта қалушылық арқылы бейнеленді. Өткен шақ неғұрлым қараңғы болса, қазіргі кезеңнің ілгерілеуі соғұрлым сенімдірек көррінуі тиіс еді. Парадокс — тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл ақ-қара парадигмасы негізінен сақталып қалды. Тек символдар ғана ауысты.

Бұрын кеңестікке дейінгі өткеніміз күңгірт ретінде бейнеленсе, енді оны тек ұлылық, күш пен үйлесімділік дәуірі ретінде ұсынуға ұмтылыс пайда болды. Ал кеңестік кезең, керісінше, үздіксіз апатқа айналды: отарлау, қуғын-сүргін, аштық, дәстүрлі қоғамның жойылуы. Яғни, тарихи ойлаудың бұрынғы моделі әлі де сақталып отыр.

Қазақ халқының шынайы тарихы туралы айтқанда, онда көрнекті мемлекет қайраткерлері де, қате шешім қабылдаған тұлғалар да болғанын түсінуіміз керек. Жеңістер мен жеңілістер, гүлдену кезеңдері мен терең дағдарыстар қатар жүрді. Ескерусіз қалдыруға болмайтын трагедиялармен бірге әлеуметтік өзгерістер, мәдени даму және миллиондаған адамдардың күнделікті өмірі өтіп жатты. Нағыз батырлармен қатар, кейінірек мифология арқылы асыра дәріптелген кейіпкерлер де болды.

Міне, сондықтан Президенттің патриотизм туралы сөздері ерекше маңызды. Тек тарихи мифтерге негізделген патриотизм өте нәзік келеді. Ерте ме, кеш пе, жас буын оқиғалардың әлдеқайда күрделі болғанын, «идеалды батырлардың» мінсіз еместігін және кейбір әдемі әңгімелердің ешқандай дереккөздермен расталмайтынын түсінеді.

Сол кезде жасанды мифпен бірге тарихи білімге деген сенімнің өзі жоғалуы мүмкін. Мұның екінші шектен шыққан түрі — ұлттық болмысты тек жарақат төңірегінде қалыптастыру — кем түспейтін қауіп төндіреді.

Тарихи жад өте маңызды. Біз аштық, репрессия, зорлық-зомбылық, отаршылдық саясат және тарихымыздың басқа да қайғылы тараулары туралы білуіміз керек. Бірақ біріншісі қоғамның өзін-өзі түсінуіне көмектессе, екіншісі өзімізді тек басқалардың шешімдерінің құрбаны ретінде қарастыруға үйретеді. Ал құрбан психологиясы өз болашағымыз үшін жауапкершілік алумен сыйыспайды.

Тағы бір шешілуі тиіс мәселе бар. Өз тарихын дәріптеу әрекеттері кейде басқа халықтардың тарихын төмендету арқылы жүзеге асып жатады. Өз халқын тым ежелгі, қуатты немесе тарихи маңызды етіп көрсетуге тырысатын кейбір авторлар көршілердің рөлін байқамай немесе әдейі төмендетеді, олардың мәдени мұрасына күмән келтіреді, ортақ тарихи тұлғаларды тек «өздерінікі» деп жариялайды. Немесе күрделі өткен оқиғаларды бір тарап әрқашан шындықты жеткізуші, ал екінші тарап тек қауіп пен зұлымдық көзі болғандай түсіндіреді.

Бұл — біздің аймақ үшін өте сезімтал тақырып. Мысалы, әртүрлі халықтардың Кенесарының ұлттық тарихтағы рөлі туралы түсініктері әртүрлі. Біздің ортақ тарихымызда мұндай даулы эпизодтар мыңдап табылады. Орталық Азия мен Еуразия халықтары ғасырлар бойы қатар өмір сүріп, соғысты, одақтар құрды, сауда жасап, құдандалы болды. Бір-бірінен сөздерді, дәстүрлерді, технологиялар мен мәдени формаларды қабылдады. Бұл мұраның арасына қазіргі заманғы мемлекеттік шекараларды жүргізіп, бүкіл өткенді бөлек «ұлттық пәтерлерге» бөліп тастау мүмкін емес.

Сондықтан тарихшы немесе оқулық авторы көршілес халықтардың тарихи жадына нұқсан келтіруі мүмкін мәлімдемелерге ерекше мұқият болуы керек. Өз еліңе деген сүйіспеншілік көршілерден артықшылығыңды дәлелдеуді талап етпейді. Бір халықтың ұлттық қадір-қасиетін басқа халықтың қадір-қасиетін кемсіту арқылы нығайту мүмкін емес.

Мұндай идеялар мектеп оқулықтарына енген кезде тіпті қауіпті. Бала оқулықты бірнеше ықтимал түсіндірменің бірі ретінде емес, бұлтартпас шындық ретінде қабылдайды. Егер мектеп қабырғасынан бастап оларға ата-бабалары тек батырлар мен жеңімпаздар болған, ал көршілері тарихта негізінен жаулар, басқыншылар немесе тарихи борышкерлер ретінде көрсетілсе, бұл патриотизмді қалыптастырмайды. Бұл болашақтағы өзара өкпе-реніштерге негіз қалайды.

Қазақстан бұл мәселеде сындарлы ұстанымды ұстануы тиіс. Біздің ұлттық тарихымыз басқа халықтардың жетістіктерін мойындаудан төмендемейді, сондай-ақ өз тарихымызды дәріптеу үшін өзге елдердің тарихын төмендетудің де қажеті жоқ. Керісінше, тарихи шындыққа және көршілердің естелігіне құрмет көрсету — қоғамның өзіне және өз болмысына деген сенімділігінің дәлелі.

Бұған өз ұлылығыңды, әсіресе басқалардың есебінен, үнемі дәлелдеу қажеттілігі жоқ өрелі тарихи сана қажет. Біз тарихымызбен мақтана аламыз, оның қайғылы беттерін есте сақтаймыз және батырларымызды құрметтейміз. Сонымен бірге өткеннің күрделілігін де, басқа халықтардың қадір-қасиетін де мойнндай білуіміз шарт.

Керімсал Жұбатқанов,

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық ғылыми-зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz