Қазақтан шыққан дипломаттың халықаралық деңгейдегі тұлғасы

Қазақ тарихында ел тағдырын ойлаған, білімін халқының игілігіне жұмсаған көрнекті тұлғалар аз емес. Солардың бірі – мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, публицист, дипломат Нәзір Төреқұлов. Оның есімі бүгінде Қазақстанда ғана емес, шетелдерде де зерттеліп, халықаралық дипломатия тарихындағы орны бағаланып келеді.

Нәзір Төреқұловтың өмірі мен қызметіне деген шетелдік қызығушылықтың бір көрінісі – Түркияның Yeni Birlik газетінде жарияланған мақалалар. 2026 жылғы 31 қаңтарда аталған басылымда Нәзір Төреқұлов туралы бір күнде бірнеше материал жарық көрген. Бұл – қазақ дипломатының тарихи тұлғасына түрік қоғамының да назар аударып отырғанын көрсететін маңызды дерек.

Yeni Birlik басылымының авторлары Төреқұловты ең алдымен Кеңес Одағы мен Сауд Арабиясы арасындағы дипломатиялық байланыстардың қалыптасуына елеулі үлес қосқан тұлға ретінде таныстырады. Мақалаларда оның қазақ текті дипломат болғаны, Шығыс елдерімен қарым-қатынаста тіл мен мәдениетті білудің маңызын терең түсінгені атап көрсетіледі.

Дипломатияға алып келген білім мен тәжірибе

Төреқұловтың дипломатиялық қызметке келуі кездейсоқ болған жоқ. Оның өмір жолында білім, журналистика, ағартушылық және қоғамдық-саяси қызмет қатар өрілді. Түркиялық басылымдар оның Қоқан қаласында білім алғанын, сауда саласында оқығанын, кейін Мәскеуде білімін жалғастырғанын жазады.

1917 жылғы тарихи өзгерістерден кейін Төреқұловтың қоғамдық қызметі жаңа арнаға бет бұрды. Ол әскери және партиялық құрылымдарда қызмет атқарып қана қоймай, журналистика, баспа ісі, білім беру және тіл мәселелерімен де айналысты. Түркі халықтарының баспасөзіне белсенді араласуы оның қоғамдық ой-өрісін кеңейтіп, кейінгі дипломатиялық қызметіне қажетті тәжірибе қалыптастырды.

Бұл жерде Төреқұлов тұлғасының бір ерекшелігі айқын көрінеді. Ол дипломатияны тек ресми кездесулер мен келіссөздерден тұрмайтын сала ретінде қабылдаған. Халықтың тілін білу, мәдениетін түсіну, салт-дәстүрін құрметтеу – елдер арасындағы сенімді қарым-қатынастың маңызды негізі екенін ісімен көрсетті.

Сауд Арабиясындағы тарихи миссия

1920-жылдары Кеңес Одағы мен Сауд Арабиясы арасында жаңа дипломатиялық байланыстар қалыптаса бастады. Yeni Birlik мақалаларында Кеңес Одағының Сауд Арабиясын ерте таныған мемлекеттердің бірі болғаны және осы қатынастарды дамытуда мұсылман елдерінің мәдениеті мен дәстүрін жақсы білетін дипломаттарға ерекше мән берілгені айтылады.

Осы кезеңде Нәзір Төреқұловтың дипломатиялық қызметі басталды. Ол Хижаз аймағына кеңестік өкіл ретінде жіберіліп, Сауд Арабиясының билеуші әулетімен байланыс орнатуға күш салды.

Төреқұловтың маңызды артықшылығы – оның жергілікті жағдайға бейімделе білуі еді. Түркиялық басылымдар оның қысқа уақыт ішінде араб тілін меңгеруге ұмтылғанын, Кинг Абдуләзиз бен ханзада Фейсал және корольдік отбасы өкілдерімен байланыс орнатқанын жазады.

Бұл – дипломатиялық қызметтің өзегінде адамдық қарым-қатынас пен өзара түсіністіктің жататынын көрсететін маңызды мысал.

Екі ел арасындағы байланысты нығайтқан тұлға

Нәзір Төреқұловтың Сауд Арабиясындағы қызметі тек дипломатиялық хат алмасумен шектелмеді. Оның кезеңінде экономикалық және саяси байланыстарды дамытуға бағытталған бірқатар жұмыстар жүргізілді.

Yeni Birlik материалдарында ерекше аталған мәселелердің бірі – жанармай жеткізуге байланысты келісімдер. Сонымен қатар ханзада Фейсалдың 1932 жылы Кеңес Одағына сапарын ұйымдастыруға байланысты дипломатиялық жұмыстар да Төреқұлов қызметінің маңызды бағыттарының бірі ретінде көрсетіледі.

Осы деректерге қарағанда, Нәзір Төреқұловтың қызметі сол кезеңдегі Кеңес–Сауд қарым-қатынастарының саяси ғана емес, экономикалық және мәдени мазмұнын да қалыптастыруға бағытталған.

Тіл білудің дипломатиядағы маңызы

Төреқұловтың тұлғасын ерекшелендіретін тағы бір қыры – оның тілге деген құрметі.

Ол түркі халықтарының тілдері мен мәдениетін жақсы білген. Ал Сауд Арабиясында қызмет атқарған кезінде араб тілін меңгеруге ерекше көңіл бөлген. Бұл оның жергілікті халықпен тікелей сөйлесіп, олардың дүниетанымын тереңірек түсінуіне мүмкіндік берді.

Бүгінгі дипломатия тұрғысынан қарасақ та, бұл – аса маңызды тәжірибе. Мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас тек саяси мүддеге емес, халықтардың бір-бірін түсінуіне де байланысты. Нәзір Төреқұлов осы қағиданы өзінің дипломатиялық қызметімен дәлелдеген тұлға болды.

Қайғылы тағдыр

Өкінішке қарай, Нәзір Төреқұловтың өмір жолы қайғылы аяқталды. Кеңес Одағындағы саяси қуғын-сүргін жылдары ол қызметінен шақырылып, кейін тұтқындалып, 1937 жылы атылды. Оның алдында Сауд Арабиясында кеңестік өкіл болған Кәрім Хакимов та осындай қасіретті тағдырға ұшырады.

Түркияның Yeni Birlik басылымы бұл оқиғалардың Кеңес–Сауд қатынастарына кері әсер еткенін атап өтеді. 1938 жылға қарай екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстар тоқтап, Жиддадағы кеңестік дипломатиялық миссия жабылғаны жазылады.

Осылайша, жеке адамның тағдыры тұтас мемлекетаралық қатынастардың тарихымен астасып жатты.

Шетел баспасөзі мойындаған тарихи тұлға

Нәзір Төреқұлов туралы Түркияның Yeni Birlik газетінде бірнеше мақаланың жарық көруі – оның мұрасының халықаралық деңгейде зерттеліп келе жатқанының бір белгісі.

Басылым авторлары Төреқұловты жай ғана кеңестік дипломат ретінде емес, Ресей мұсылмандарының арасынан шыққан, мұсылман елдерімен қарым-қатынаста тіл мен мәдениеттің маңызын түсінген, Кеңес Одағы мен Сауд Арабиясы арасындағы байланысты дамытуға үлес қосқан тұлға ретінде сипаттайды.

Бұл баға Нәзір Төреқұловтың тарихи тұлғасын кеңірек тануға мүмкіндік береді. Оның өмірі – бір адамның тағдыры ғана емес, ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы Түркістан, Кеңес Одағы, Таяу Шығыс және халықаралық дипломатия тарихының тоғысқан тұсы.

Тарихтан тағылым

Нәзір Төреқұловтың ғибратты өмір жолы бүгінгі ұрпаққа көп нәрсе үйретеді. Ол білімнің, тіл білудің, ел мен жер тарихын танудың және өзге мәдениеттерге құрметпен қараудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

Оның Сауд Арабиясындағы қызметі қазақтан шыққан азаматтың сол дәуірдегі күрделі халықаралық саясат сахнасында өзіндік із қалдырғанын дәлелдейді.Ал Түркия баспасөзінің оған назар аударуы – бұл тұлғаның мұрасы түркі дүниесі мен халықаралық тарих тұрғысынан да маңызды екенін көрсетеді.

Нәзір Төреқұлов – өз дәуірінің шеңберіне сыймайтын тұлға. Оның дипломатиялық қызметі – тарихтың бір беті болса, білімге, тілге және елге деген адалдығы – кейінгі ұрпаққа қалдырған өшпес өнегесі.

Дереккөз: Түркияның Yeni Birlik газеті, 31 қаңтар 2026 жыл. Материалдар: “Nazir Torekulov kimdir? SSCB’nin Suudi Arabistan elçisi ve Sovyet diplomasisindeki rolü”; “Nazir Torekulov kimdir, nereli, kaç yaşında, Rusya Müslümanları neden elçi olarak gönderildi?”; “Sovyetler Birliği Müslüman elçileri neden seçti? Nazir Torekulov’un hikâyesi, rolü neydi?”

Бағлан Ташимов

Abai.kz