Бүгінгі таңда еліміздің ақпараттық кеңістігі мен әлеуметтік желілерінде такси қызметіне, әсіресе «Яндекс.Такси» монополиясына және оған балама ретінде ұсынылған «Qajet Taxi» жобасына қатысты пікірталастар толастамай тұр.

Бұл тек экономикалық бәсекелестік немесе тұрмыстық қызмет көрсету мәселесі емес. Бұл — қазақ қоғамындағы деколонизация (отарсыздану) процесінің, тілдік құқықтар мен ұлттық намыстың және саяси сананың өсуі немесе тежелуінің айқын лакмус қағазы сынды нышан танытады.

Отандық БАҚ пен сарапшылардың байламынша, осы бір сервистік дау арқылы қазақ социумындағы бодандық психология мен ұлттық дербестікке ұмтылыс арасындағы терең идеологиялық жарылыс көрініс тапты.

ТІЛДІК КЕМСІТУШІЛІК ЖӘНЕ «ЯНДЕКС» МОНОПОЛИЯСЫ: БОДАНДЫҚ СИНДРОМЫ

Ресейлік монополист «Яндекс.Такси» сервисінің Қазақстан нарығын жаулап алуы тек экономикалық емес, идеологиялық тәуелділікті де қалыптастырды. БАҚ беттерінде жиі жазылып жүргендей, жолаушылар мен жүргізушілер арасындағы қазақ тіліне қатысты жанжалдар жүйелі сипат алды:

Қазақша сөйлескені үшін тапсырыстан бас тарту, жүргізушілердің жолаушыға немесе керісінше жолаушының жүргізушіге «русский язык учили?» деген кеудемсоқ талап қоюы — қоғамдағы лингвистикалық келеңсіздікті шыңға шығарды.

Еліміздің «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» және «Тіл туралы» заңдарына сәйкес қызмет мемлекеттік тілде толыққанды көрсетілуі тиіс. Ал алгоритмі мен қолдау қызметі сырттан басқарылатын алып компания бұл талаптарды жиі айналып өтеді.

Отандық сарапшылардың пікірінше, халықтың басым бөлігінің мұндай сапасыз әрі тілдік кемсітушілігі бар қызметті «амалсыз көну» арқылы тұтынуы — кеңестік-колониалдық психологияның («бодандық сананың») әлі де толық жойылмағанын көрсетеді.

 «QAJET TAXI»: ҰЛТТЫҚ ҚАРСЫЛЫҚ ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ БАЛАМА

Осы теңсіздікке жауап ретінде әлеуметтік желіде «Яндекске бойкот!» ұраны көтеріліп, қазақша сөйлейтін, отандық платформаларды («Qajet Taxi»-ді)  қолдау бастамалары пайда болды. Бұл үдеріс мынадай заңдылықтарды ашты:

Ұлттық буржуазия мен цифрлық суверенитет: Қазақ тілді ортаның өз цифрлық өнімін жасауға, ұлттық капиталын қорғауға ұмтылуы — саяси сананың келесі деңгейге көтерілгенін аңғартады.

Экономикалық патриотизм: Қаржының сыртқа (Ресейге) келуін тоқтатып, жергілікті драйверлер мен отандық IT-әзірлеушілерді қолдау идеясы трендке айналды.

Алайда, отандық стартаптардың инфрақұрылымдық немесе сервистік әлсіздігі (серверлердің кептелісі, геолокацияның дәлсіздігі, көлік санының аздығы) байқалғанда, қоғам екіге жарылды. Мұнда саяси сананың нақты ахуалы анық көрінді.

ҚАЗАҚТЫҢ САЯСИ САНА АХУАЛЫ: МҮМКІНДІКТЕР МЕН ҚАЙШЫЛЫҚТАР

Бұл шу қазақ қоғамының бүгінгі саяси-әлеуметтік келбетіндегі үш басты тенденцияны айқындап берді:

1. Қазақ тілін қорғау, отандық өнімді талап ету.

2. Сапа мен арзан бағаны идеядан жоғары қою.

3. «Қазақша болса болды» vs «Сондай-ақ сапалы болуы тиіс».

Қазақ қоғамының саяси сана ахуалын танытқан айшықты оқиғаға қорытынды талдау жасайтын болсақ:

Қазақ қоғамы бұрынғыдай үнсіз көне беретін енжар сектор емес. Мемлекеттік тілдің мәртебесін тұрмыстық-маркетплейстік деңгейде талап ете алатын азаматтық белсенділік қалыптасты.

Халықтың белгілі бір бөлігі «ұлттық намыс» идеясын қолдағанымен, күнделікті өмірде ыңғайлылық пен сапаны («Яндекстің» жылдамдығын) таңдауға мәжбүр. Бұл — саяси сананың әлі де экономикалық мүмкіндіктер мен тұтынушылық мәдениетке тәуелді екенін көрсетеді.

Ұлттық бизнес тек отаншылдық сезімге сүйеніп қана қоймай, бәсекеге қабілетті сапа ұсынуы тиіс деген талаптың қойылуы — саяси сананың ересек, прагматикалық сипат ала бастағанының дәлелі.

Түйін: «Яндекс-такси» мен «Qajet Taxi» төңірегіндегі шу — жай ғана қосымшалар арасындағы бәсеке емес. Бұл — тәуелсіздіктің 30 жылдан астам уақытында қалыптасқан жаңа қазақ идеологиясы мен ескі колониалды жүйенің қақтығысы болып табылады.

Саяси сана тексерістен өтті: Қазақ қоғамы отарсыздануға, өз тілі мен сервисін қорғауға дайын. Ендігі басты міндет — бұл идеологиялық оянуды сапалы отандық өніммен, мықты экономикалық базамен және заңдық нормалармен бекіту. Сонда гана «бодандық сана» толықтай тарих қойнауына кетеді.

Abai.kz