Қазақстан Үкіметі мәжіліс депуттары тарапынан ұсынылған «үй жанындағы» (магазины «у дома») шағын дүкендердің жұмысын жеңілдетуге бағытталған бірқатар маңызды бастамаларды қолдаудан бас тартты.

Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің ресми жауабында айтылған бұл шешім еліміздегі шағын сауда секторлары мен халықтың әлеуметтік жағдайына қалай әсер етеді? Сараптамалық тұрғыдан талдап көрсек.

15 ПАЙЫЗДЫҚ ҮСТЕМЕ МЕН АЙЫППҰЛ МОРАТОРИЙІ

Мәселенің мәні:

Депутаттар еліміздегі 40 мыңға жуық шағын дүкен 7,5 миллион ауыл мен қала тұрғындарын күнделікті азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырғанын алға тартты. Олар ірі маркеттер сияқты өнімді арзан көтерме (оптом) бағамен тікелей өндірушіден ала алмайды. Осыған байланысты, әлеуметтік маңызы бар тауарларға (ӘМАТ) қойылатын шекті 15% үстеме баға үшін салынатын айыппұлдарға уақытша мораторий енгізу ұсынылған еді.

Үкіметтің уәжі:

Үкімет бұл жеңілдікті беруден бас тартты. Уәж біреу: 15%-дық шекті баға нарықтағы барлық сатушыларға бірдей қолданылуы тиіс. Егер шағын дүкендерге ерекше жағдай жасалса, ол нарықтағы тең бәсекелестікті бұзады. Еске сала кетейік, шекті бағаны асырғаны үшін шағын бизнеске 5 АЕК, қайталанса 10 АЕК көлемінде айыппұл қарастырылған.

НАРЫҚ ЗАҢЫ МА, ӘЛДЕ МОНОПОЛИЯ МА?

Мәселенің мәні:

Қазіргі таңда қолма-қол ақшасыз төлем жасау (QR, карта) арқылы дүкен иелері банктерге 1,2%–2,8% аралығында комиссия төлейді. Депутаттар бұл комиссияны 0,5% деңгейінде шектеуді ұсынды. Себебі шағын дүкендердің маржасы онсыз да аз, ал банктік пайыз олардың табысын азайтып отыр.

Үкіметтің уәжі:

Кабмин комиссияны әкімшілік жолмен (мәжбүрлеп) 0,5%-ға төмендету банктер арасындағы бәсекелестікті әлсіретіп, төлем инфрақұрылымының дамуын баяулатады деп есептейді. Оның үстіне, банктер шығынды орнын толтыру үшін басқа қызметтердің бағасын өсіруі мүмкін деген қауіп бар.

САЛЫҚ ПЕН МЕМЛЕКЕТТІК ҚОЛДАУДЫҢ ШЫНАЙЫ ТИІМДІЛІГІ

Салық ставкасы:

Шағын дүкендерге бүкіл ел бойынша бірыңғай 2%-дық төмендетілген салық ставкасын енгізу идеясы да кері қайтарылды. Ұлттық экономика министрлігі бұл құқық мәслихаттардың өзінде бар екенін, олар базалық 4%-дық ставканы 2%-ға дейін өздігінен төмендете алатынын алға тартты.

Ұсынылған баламалар:

Үкімет шағын дүкендерге мемлекеттік қолдау жеткілікті деп санайды:

• «Даму» қоры мен «Іскер аймақ» бағдарламасы арқылы 200 млн теңгеге дейін арзандатылған несие алу мүмкіндігі.
• Әкімдіктер тарапынан 0,1%-бен берілетін жеңілдетілген заемдар (бағаны тұрақты ұстап тұру шартымен).

Үкіметтің бұл шешімі екі жақты логикаға негізделған:

Инфляцияны тізгіндеу және тұтынушыны қорғау: ӘМАТ бағасының өсуіне жол бермеу — халықтың әлеуметтік жағдайы үшін маңызды.

Макроэкономикалық тұрақтылық: Банктерге немесе салыққа әкімшілік шектеулер қою нарықтық экономика принциптеріне қайшы келеді.

Алайда, шынайы өмірде «үй жанындағы дүкендер» үлкен сауда желілерімен (супермаркеттермен) бәсекеге төтеп бере алмай жатыр. Көтерме саудадағы бағаның жоғары болуы мен банктік комиссиялар шағын кәсіпкерлерді тығырыққа тірейді. Мемлекеттік несиелерді алу үшін де кепіл заттар мен ұзақ бюрократиялық процедуралар қажет.

Алдағы уақытта бұл шешім шағын сауда орындарының жабылуына, «көлеңкелі экономикаға» (қолма-қол ақшамен сауда жасауға) өтуіне немесе тауар бағасының астыртын қымбаттауына алып келуі мүмкін.

Abai.kz