ادامزات ءىىى مىڭجىلدىققا تاياپ، وعان قادام باسار الدىندا دۇنيەجۇزى عالىمدارى سوڭعى ءۇش مىڭجىلدىڭ نەگىزگى قورتىندىلارىن جاساماق بولىپ، ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحقا تالداۋ جاساپ شىقتى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ باستى تاريحي تۇلعالارى كىم، ەڭ تاعدىرلى، ماڭىزدى وقيعالار مەن قۇبىلىستارى قايسى دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن بولاتىن. سول تاريحي تالداۋ كۇتپەگەن، وتە قىزىق ناتيجەلەر بەردى.

مىسالى، سوڭعى ۇشمىڭجىلدىقتىڭ قانشا جىلى سوعىسسىز بەيبىت ءوتتى دەپ ويلايسىز؟ ۇساق، جەرگىلىكتى ءوز-ارا قاقتىعىستاردى ساناماعاندا بار-جوعى 150 جىل! بۇدان تۋاتىن پىكىر: سوعىس ادامزات تاريحىنىڭ سەرىگى. قىزىق بولعاندا ادامزات ءوزىنىڭ كەلەسى دامۋ ساتىسىنا الاپات سوعىستاردان سوڭ نەمەسە ۇلكەن تابيعي اپاتتار مەن اۋرۋلاردان كەيىن وتەدى ەكەن.

سول سياقتى عالىمدار جەر بەتىندەگى ءارتۇرلى ءوندىرىس تاسىلدەرىن دە تالدادى. اسىرەسە كوشپەلى شارۋاشىلىق پەن ءومىر سالتىنا قاتىستى تىڭ كوز-قاراس ۇسىندى. كوشپەلىلىكتىڭ ادامزات تاريحىنداعى ماڭىزى حح عاسىردىڭ قانداي جاڭالىعىمەن پاراپار قويعانىن بىلەسىز بە؟ كوشپەلىلىكتىڭ پايدا بولۋى ادامزاتتىڭ عارىشقا شىعۋىمەن پارا-پار تۇرعان قۇبىلىس. ويتكەنى عارىش ادامزات ءۇشىن جاڭا كەڭىستىك. ونى ءبىز ەندى-ەندى يگەرە باستادىق. سول سياقتى ەۋرازيا كەڭىستىگى دە ءبىر كەزدەرى ادامزات ءۇشىن جاڭا كەڭىستىك بولدى. سول جاڭا كەڭىستىك كوشپەلىلىكتىڭ ارقاسىندا يگەرىلە باستادى. اتسىز، جاياۋ ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىن يگەرىپ كورىڭىزشى. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ورىندا جەر شۇقىلاپ وتىرار ەدىك.

ەڭ باستىسى عالىمدا ءار مىڭجىلدىقتاعى باستى تاريحي تۇلعالاردى انىقتاۋعا نازار اۋداردى (پايعامبارلاردى ساناماعاندا). سوڭعى وتكەن ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ (1001-2000 جج.) ادامى دەپ كىمدى جاريالاعانىن بىلەسىز بە؟ قۇلاماڭىز! شىڭعىسحاندى! نەگە؟

ويتكەنى شىڭعىسحانعا دەيىنگى الەم مەن شىڭعىسحاننان كەيىنگى الەمنىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي! وعان كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ول تۋرالى تالداۋلار ينتەرنەت سامسىپ تۇر. ءبىر عانا مىسال ايتا كەتەيىك. ورىس تىلىندە ورىستىڭ ءتول ءسوزى بوپ كەتكەن «دوروگا» ۇعىم قايدان شىقتى؟ التىن وردا زامانىندا سالىق جينايتىن ەكى لاۋازىم بولودى: باسقاق پەن دارۋعا. دارۋعالاردىڭ مىندەتىنە الىم-سالىق جيناۋمەن قاتار ونى ورتالىققا جەتكىزۋ ءۇشىن ورمان مەن باتپاقتىڭ اراسىنان جول اشىپ جول سالۋ كىردى. سول «دارۋعا» لاۋازىمنىڭ اتاۋى ورىستىڭ «دوروگا» سوزىنە اينالدى.

ال، شىڭعىسحاننىڭ قۇرعان مەملەكەت جۇيەسى تۋرالى ءبىر عانا نارسە ايتىپ كەتەيىك. شىڭعىسحان جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەت جۇيەسىن قالىپتاستىردى. بۇل جۇيە شىڭعىسحان مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن بارلىق رۋ-تايپالاردىڭ كۇش-جىگەرىن، ماقسات-مىندەتى مەن مۇددەسىن ءبىر ارناعا توعىستىرا ءبىلدى. مۇنداي جۇيە شىڭعىسحانعا دەيىن دە، شىڭعىسحاننان كەيىن دە بولعان جوق. ەۋروپا ونىڭ تەك كەيبىر بەلگىلەرىن، اتريبۋتتارىن قابىلدادى. جالپى، كوشپەلى ورتادا، ۇلى دالا توسىندە ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتتەر كەزەڭىن دانىشپاندار باسقارعان كەزەڭ دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. كوڭىلى ءبىر اتىم ناسىبايدان قالاتىن، ەرىك-جىگەرى اسقاق، باسىنان ءسوز اسىرمايتىن دالا حالقىن ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ۇستاپ تۇرۋ اسقان دانالىقتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا، تاريحىمىزداعى مۇنداي كەزەڭدەردى دانىشپاندار بيلەگەن كەزەڭ دەپ سيپاتتاۋ كەرەك.

ال، تاريحتا شىڭعىسحاننىڭ جاۋىزدىعى تۋرالى قالىپتاسقان ۇستانىم وتىرىك، قىپ-قىزىل جالا. وتارلىق كەزەڭنەن باستاپ ورىس تاريحناماسى شىڭعىسحاننىڭ تاريحتاعى ورنىن كەمسىتىپ كورسەتۋ ءۇشىن قاساقانا تاريحتى بۇرمالاي باستادى. شىڭعىسحاندى تۇرىكتەرگە جولاتپاۋ ءۇشىن ونى موڭعول قىلدى. 1951 ج. كپسس وك پلەنۋمىندا «التىن وردا تاريحىن وقىتۋعا تىيىم سالۋ» دەگەن قۇپيا قاۋلى دا قابىلداعان.

كوپ جاعدايدا دالالىقتار ۇرىس مايدانىندا جەڭىسكە جەتىپ وتىرعانىمەن، جىلناما بەتتەرىندە وڭباي جەڭىلىپ وتىردى. الەمگە ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن بەرگەن كوشپەندىلەر مۇنداي جاۋىزدىققا بارادى دەگەنگە وزدەرىڭىز ناناسىزدار ما؟ ءيا، سوعىس بولعان سوڭ كەيبىر قالالار قيرادى، كەبىر قالا حالقى ءوز بيلەۋشىلەرىنىڭ تاعدىرىن قۇشتى. نەگە؟ ويتكەنى شىڭعىسحان ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك ۇستانىمدارىن ەنگىزدى. «ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز ءبىرى ءۇشىن». ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك بويىنشا قالا بيلەۋشىسى ءوز تۇرعىندارىنىڭ، ال قالا تۇرعىندارى ءوز باسشىسىنىڭ ىستەگەن ءىسى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ماحمۇت قاشقاريدىڭ ەڭبەگىندە «كوك ءشوپ ورتەنبەيدى، ەلشى ولمەيدى» دەگەن ءسوز بار. ەلشىنى، ساۋداگەردى ءولتىرۋ – بۇل دالا ومىرىندەگى كەشىرىلمەس ۇلكەن قىلمىستاردىڭ ءبىرى. تاڭىرگە قارسى جاسالعان كۇنا! بۇل يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا قارسى جاسالعان قىلمىس. ول ءۇشىن ءبىر-اق جازا - ءولىم! بۇگىنگى كۇنى اقش ءبىر مەملەكەتكە باسىپ كىرەم دەپ، جاڭاعىداي قىلمىستى «ادامشىلىققا قارسى قىلمىس / پرەستۋپلەنيە پروتيۆ چەلوۆەچنوستي» دەپ سيپاتتار ەدى. سوندىقتان دا، كوپ جاعدايدا قيراعان قالالار مويىندارىنا وسىنداي قىلمىس جۇكتەگەن. وتىرار، ورىستىڭ كوزەلسك سياقتى ت.ب. قالالار.

ال، وتىراردىڭ «كۇيرەۋىنە» كەلسەك، وتىرار XVII عاسىرعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. قازاق حاندىعى قۇرىلىپ جاتقان شاقتا دۇنيەجۇزى تاريحتا «ۇلى گەوگرافيالىق اشۋلار» دەگەن قۇبىلىس باستالعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە ترانسكونتينەنتالدى ۇلى جىبەك جولىنىڭ قىزمەتى توقتاپ، قالا ءومىرى قۇلدىراي باستادى. قازاق دالاسىنداعى قالا مادەنيەتىنىڭ قۇلدىراۋى وسى وقيعالارمەنەن جانە سول كەزدەگى تولاسسىز ءجۇرىپ وتىرعان سوعىستارمەن بايلانىستى بولدى.

ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ قارساڭىندا الەم عالىمدارىنىڭ ماڭىزدى وقيعالار مەن تۇلعالاردى انىقتاۋ ءۇشىن اتقارعان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى دۇنيەجۇزى جانە كوشپەلىلىر وركەنيەتىنە قايتادان جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇعان دەيىن كوشپەلىلەر تاريحى تەك ەۆروپاتسەنتريستىك تۇرعىدان باعالانىپ، ورىس وتارشىلارىنىڭ كوزقاراسىمەن سيپاتتالدى.

ۋاقىت وزگەرىپ جاتىر. ۋاقىتپەن بىرگە زامان دا وزگەرەر. جاڭا تاريحي دەرەكتەر اشىلىپ، ولار ءبارىن ءوز ورنىنا قويار. بىراق، ەندىگارى، زامان قالاي وزگەرسە دە دالالىق كوشپەلى وركەنيەتتىڭ دۇنيەجۇزى تاريحتا الاتىن ورنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سول عالىمدار ءار حالىقتىڭ ادامزات قازىناسىن قانداي قۇندىلىقتارىن قوسقانىنا دەيىن تالداپ بەرگەن عوي. مىسالى، ريم ادامزاتقا پارلامەنتاريزم مەن ريم قۇقىعىن بەردى. ال، دالا وركەنيەتى نە بەردى؟ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن بەردى، مونوتەيزم يدەياسىن اكەلدى، بۇگىن دۇنيەجۇزى پايدالانىپ، قولدانىستا جۇرگەن سيمۆولداردىڭ كوبى دالالىق تايپالاردىڭ ەنشىسىندە. سولاردىڭ ىشىندە ايقىش (كرەست), بەسجۇلدىز، عاشىقتىقتىڭ بەلگىسى بوپ سانالاتىن جەبە جۇرەك سياقتى ت.ب. بار. دۇنيەجۇزى عالىمدارى سەنىڭ تاريحىڭا، تاريحي تۇلعالار مەن مادەنيەتىڭە تامسانا قاراپ جاتقان كەزدە ءبىز ءوز تاريحىمىزدان بەزۋىمىز بويىمىزدان ءالى كەتە قويماعان قۇلدىق سانانىڭ ءبىر كورىنىسى.

ءسوز سوڭىندا ءبىر سۇراق قويايىپ كەتەيىن، ويلانىپ كورىڭىزدەر. ەگەر شىڭعىسحان ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ادامى رەتىندە تانىلسا، وندا ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ادامى كىم؟ تاۋىپ كورىڭىزدەرشى.

ءيا، جاراتقان يەم قازاق ەلىن جارىلقاي كور!

ارمان ءجۇمادىل

Abai.kz