التىن وردا شىڭعىسحان يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن پايدا بولعان ەڭ ءىرى ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ ەتنوساياسي تاريحى موڭعول جاۋلاپ الۋشىلارى مەن ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن تۇركى، سلاۆيان، فين-ۋگور جانە باسقا دا حالىقتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن كورسەتەدى.

شىڭعىس حان قايتىس بولعاننان كەيىن، ونىڭ يەلىكتەرى ۇلدارىنىڭ اراسىندا ءبولىندى. باتىس اۋماقتارى ونىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىعا ءوتتى. باتۋ حاننىڭ شىعىس ەۋروپاعا جاساعان جورىقتارىنان كەيىن (1236–1242) التىن وردا نەمەسە جوشى ۇلىسى دەپ اتالاتىن مەملەكەت پايدا بولدى. استاناسى باستاپقىدا ساراي-باتۋ، كەيىنىرەك تومەنگى ەدىلدەگى ساراي-بەركە بولدى. اۋماعىنا قازاقستان دالالارى، ەدىل بويى، قىرىم، باتىس ءسىبىر جانە شىعىس ەۋروپانىڭ ءبىر بولىگى كىردى.

التىن وردا حالقى كوپۇلتتى بولدى: موڭعولدار — بيلەۋشى ​​اسكەري ەليتا; تۇركى تايپالارى: قىپشاقتار، قيماقتار، قاڭلىلار، نايماندار جانە باسقالار; ەدىل بويىنىڭ بۇلعارلارى; ورىس كنيازدىكتەرى; كاۆكاز حالىقتارى; حورەزمدىكتەر جانە ورتا ازيا حالىقتارى.

ۋاقىت وتە كەلە موڭعولدار ازشىلىققا اينالدى جانە بىرتىندەپ تۇركىلەندى. قىپشاق-تۇركى ءتىلى نەگىزگى قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالدى. مىنە، سوندىقتان دەرەككوزدەر مەملەكەتتى كوبىنەسە تۇركى الەمىمەن بايلانىستىرادى.

التىن وردا موڭعول باسقارۋ داستۇرلەرىن ساقتاپ قالدى: جوعارعى بيلىك حانعا تيەسىلى بولدى; شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى شىڭعىس اۋلەتى ماڭىزدى ءرول اتقاردى; ۇلىستاردىڭ اسكەري-اكىمشىلىك جۇيەسى بولدى; موڭعول ءداستۇرىنىڭ زاڭدار جيناعى ياسا قولدانىلدى.

سونىمەن قاتار، جەرگىلىكتى ەليتا حاننىڭ بيلىگىن مويىنداپ، الىم-سالىق تولەسە، ءوز لاۋازىمدارىن ساقتاپ قالدى. ورىس كنيازدىكتەرى ۆاسسالدار بولدى جانە وردا حاندارىنان باسقارۋ جارعىلارىن الدى.

XIV عاسىردىڭ باسىندا وزبەك حاننىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداۋى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. يسلام مەملەكەتتىك دىنگە اينالدى جانە وردانىڭ مۇسىلمان شىعىسىمەن بايلانىسىن نىعايتتى. بۇل مىنالارعا اكەلدى: قالالار مەن ساۋدانىڭ دامۋىنا; يسلام مادەنيەتىنىڭ تارالۋىنا; حالىقتىڭ تۇركى-مۇسىلماندىق بىرەگەيلىگىنىڭ نىعايۋىنا.

سونىمەن قاتار، وردادا ءدىني توزىمدىلىك ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالدى: مۇسىلمان، حريستيان، بۋددا جانە شاماندىق قاۋىمداستىقتار ءومىر ءسۇردى.

التىن وردا ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ماڭىزدى ساۋدا جولدارىن باقىلادى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ تارماقتارى ونىڭ اۋماعى ارقىلى ءوتتى. ەكونوميكاسى مىنالارعا نەگىزدەلگەن: كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى; ساۋدا; قولونەر; الىم جيناۋ.

التىن وردا مىنالارمەن بەلسەندى تۇردە ءوزارا ارەكەتتەستى: ورىس كنيازدىكتەرى; ورتا ازيا مەملەكەتتەرى; ۆيزانتيا يمپەرياسى; قىرىمداعى گەنۋيالىق كولونيالار; ماملۇك سۇلتاندىعى.

XIV عاسىردىڭ سوڭىندا التىن وردانىڭ داعدارىسى باستالادى: حاندار اراسىنداعى ىشكى قاقتىعىستار; ورتالىق بيلىكتىڭ السىرەۋى; تەمىردىڭ جورىقتارى; كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ، اسىرەسە ماسكەۋ كنيازدىكتىڭ كۇشەيۋى. XV عاسىردا التىن وردا بىرنەشە حاندىقتارعا ءبولىندى: قازان حاندىعى; قىرىم حاندىعى; استراحان حاندىعى; نوعاي ورداسى; قازاق حاندىعى.

التىن وردا ەۋرازيا تاريحىندا ۇلكەن ءرول اتقاردى: ول دالاداعى ساياسي جانە ەتنيكالىق پروتسەستەرگە ىقپال ەتتى; ول تاتارلاردىڭ، قازاقتاردىڭ، نوعايلاردىڭ جانە باسقا دا تۇركى حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى; ورىس جەرلەرىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى; ول شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالدى.

قازاقستان تاريحى ءۇشىن التىن وردا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جانە تۇركى تايپالارىنىڭ ەتنيكالىق بىرىگۋى رەتىندە ەرەكشە ماڭىزدى ءرول وينايدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz