«ادىلەتتىڭ» سۋ جاڭا دەپۋتاتتارىنا العاشقى ساۋال!

(كولپاكوۆسكي كوشەسىنەن وتكەن سايىن توبە قۇيقام نەگە شىمىرلايدى؟)

الماتى قالاسىندا كولپاكوۆسكي اتىندا كوشە بار. سول كوشەدەن وتكەن سايىن توبە قۇيقام شىمىرلايدى.

قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى 1847 جىلى وتارشىلدىق قۇربانى بولعاننان كەيىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىن جاۋلاۋ ساياساتى ءتىپتى دە ۇدەي ءتۇستى. وتارلىق تاسقىنى توقتاۋسىز جوڭكىدى.

كەنەسارى باستاعان ۇلت ازاتتىق قوزعالىسى پاتشالىق رەسەيدىڭ جاۋلاۋ ساياساتىندا نەنى ەرەكشە ەسكەرۋ قاجەتتىلىگىن ودان ارى ۇقتىرسا كەرەك.

كەنەسارى ولگەننەن كەيىن دە ەسەت كوتىبارۇلىنىڭ كۇرەسى (1847-1858 جج), جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ قوزعالىسى (1856-1857 جج) سىندى  ازاتتىق ۇراندارى كوتەرىلدى. قازاق دالاسىنداعى قارسىلىقتار وتارلاۋشىلاردى قازاق جەرىن نەعۇرلىم تەز جاۋلاۋعا اسىقتىردى.

رەسەي اسكەري شەبىن وڭتۇستىككە قاراي جىلجىتىپ، جەتىسۋ مەن سىرداريا ءوڭىرىن يەلەۋدى بارىنشا كۇشەيتتى. رەسەي اسكەرى جەتىسۋعا ەنىپ، قوقان حاندىقتارىنىڭ بەكىنىستەرىن باسىپ الدى. 1860 جىلى توقماق پەن پىشپەك، كەيىن 1864 جىلى مەركە، اۋليەاتا، تۇركىستان، شىمكەنت جانە باسقا بەكىنىستەر ارت-ارتىنان رەسەي قولىنا ءوتتى.

وسىلايشا وتارلىق ورتىنە ورانعان وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس قازاق جەرى دە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاندى شەڭگەلىنە ءتۇستى. قازاق دالاسى تۇركىستان → ورىنبور → باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتارىنا ءبولىنىپ، اسكەري جانە ازاماتتىق بيلىك تۇبەگەيلى وتارشى ەلدىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورلارى مەن اسكەري گۋبەرناتورلارىنىڭ قولىندا بولدى. وكتەمدىك ءوز بىلگەنىن ىستەدى.

وسى ارقىلى قازاقتىڭ ءداستۇرلى حاندىق-سۇلتاندىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ورنىنا (قازاق مەملەكەتىنىڭ ورنىنا) رەسەيدىڭ يمپەريالىق اكىمشىلىك جۇيەسى ورنادى.

وتارلىق ساياساتتىڭ اسا اۋىر سالدارىنىڭ ءبىرى جەر ماسەلەسى بولدى. يمپەريالىق زاڭنامادا قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى پايدالانعان جەرىن ورىستىق وتارلىق جۇيەدەگى مەملەكەتتىك مەنشىك رەتىندە قاراستىردى.

رەسەي ىشكى گۋبەرنيالارىنان ورىس شارۋالارىن قازاق دالاسىنا قونىستاندىرۋ كۇن ساناپ كۇشەيدى. اسىرەسە جەتىسۋدا كولپاكوۆسكيدىڭ باستاماسىمەن 1868 جىلى قونىستاندىرۋ تۋرالى ارنايى ەرەجە قابىلداندى. قونىس اۋدارۋشىلارعا مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەر مەن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلدى.

بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرلى كوشپەلى شارۋاشىلىعىنا جاسالعان وكتەمدىك قانا ەمەس، وتارلاۋدىڭ قاندى بۇعاۋى ەدى. قازاق ءۇشىن جەردىڭ ماڭىزى ءبىر عانا ەگىستىكپەن ولشەنبەيتىن: قىستاۋ، كوكتەۋ، جايلاۋ، كۇزەۋدى قامتىعان شۇرايلى ءورىس-قونىسى بار بولاتىن. قازاقتاردىڭ: «بۇل – اتا-بابامنىڭ قونىسى» دەگەنى ەندىگى جەردە «بۇل – مەملەكەت قاراماعىنداعى جەر» دەگەن ۇستانىممەن باستىقتىرىلدى.

ءسويتىپ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى اكىمشىلىك-وتارلىق جۇيەسى بارىنشا بەكىدى.

1847 جىلدان كەيىنگى جاعداي قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ اسكەري تۇرعىدان عانا ەمەس، ساياسي، اكىمشىلىك، جەر جانە دەموگرافيالىق جاعىنان دا مەيلىنشە السىرەگەن (وتارلانعان) كەزەڭى بولدى.

وسى وتارلىقتىڭ جەتىسۋ جەرىندەگى باس اتامانى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كولپاكوۆسكي ەدى.

سوزدىكتەردە اسپەتتەلۋىنشە، گەراسيم الەكسەەۆيچ كولپاكوۆسكي (1819-1896) – رەسەي يمپەرياسىنىڭ گەنەرالى، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى جانە وسى وڭىردەگى پاتشالىق اسكەري-اكىمشىلىك بيلىكتى ورنىقتىرۋعا قاتىسقان نەگىزگى تۇلعانىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى.

كولپاكوۆسكي جەتىسۋدا رەسەيدىڭ اسكەري بيلىگىن كۇشەيتىپ، جەرگىلىكتى قازاق-قىرعىز قوعامىن يمپەريالىق باسقارۋ تارتىبىنە ەنگىزۋگە (شىن مانىندە جاۋلاپ-قۇلدانۋعا) بار كۇشىن سالدى. قازاق-قىرعىز دالاسىنا رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلاردى جاپپاي قونىستاندىردى.

ونىڭ باستامالارى مەن «جەڭىستى شەرۋلەرى» يمپەريالار يەسى جاعىنان «ەرلىك» سانالدى. 1867 جىلى جەتىسۋ وبلىسى قۇرىلىپ، كولپاكوۆسكي ونىڭ اسكەري قولباسشىسى بولدى. سونىمەن بىرگە جەتىسۋ كازاك اسكەرىنىڭ اتامانى قىزمەتىن دە اتقاردى. ول قولىنداعى اكىمشىلىك بيلىك، اسكەري كۇش، كازاك اسكەري قۇرىلىمىن پايدالانا وتىرىپ، قازاق جەرىندە ويىنا كەلگەنىن ىستەدى. يمپەريا جالاۋىن جەلبىرەتتى.

1868 جىلدان باستاپ ونىڭ باستاماسىمەن «جەتىسۋداعى شارۋالاردىڭ كوشىپ-قونۋى تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجەلەر» ەنگىزىلدى. قونىس اۋدارۋشىلارعا ءبىر ەر ادامعا 30 دەسياتينا جەر، 15 جىلعا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جانە 100 سومعا دەيىن نەسيە بەرىلدى.

وسىلايشا، 1867-جىلى جەتىسۋ مەن سىرداريا وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە كۇشىنە ەندى دە، ىلە-شالا (1848 جىل) ورال، تورعاي، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ەرەجەنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە نەگىز بولدى. بۇل شىن مانىندە  «باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە» ەمەس، وتارلىقتىڭ ءوز كۇشىنە ەنگەن قاعاز جۇزىندەگى زاڭدىق قۇقاي-قارۋى ەدى.

كەلىمسەكتەردىڭ كوبەيۋى قازاقتاردى جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋىنان ايىرىپ، تىنىسىن مەيلىنشە تارايتتى. پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ زورلىقتى ساياساتى ناتيجەسىندە شۇرايلى جەرلەر تارتىپ الىنىپ، «جاڭا قونىستانۋشى قوناقتارعا» سىيعا بەرىلدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ اۆتورى جانە جوبا-جوسپارىن جاساپ اتقاۋرشى كولپاكوۆسكي بولدى. ول ءوزى جاساعان «جەتىسۋعا ورىس شارۋالارىن ورنالاستىرۋ»  جوسپارىن اتقارۋ بارىسىندا ەشتەڭەدەن تايىنبادى. قارسى كەلگەندى اتتى، قىردى، جەر اۋداردى، قامادى.

1860-جىلدارداعى قازاق-قىرعىز قارسىلىقتارى كەزىندە كولپاكوۆسكي جەرگىلىكتى قارسىلىق كورسەتكەن ادامدارعا قاتاڭ شارا قولداندى. ايتالىق، ساۋرىق، بالباي، ساباتىر مولدا، مولداجان جانە دۇرالىگە قاتىستى ىستە كولپاكوۆسكي وتە قاتال جازا قولدانۋدى بۇيىردى. ساۋرىق پەن بالبايدى دالا سوتىمەن اتۋدى، ال ءدۇرالىنى ايداۋعا جىبەرۋدى ۇسىندى. بۇدان باسقا دا ونىڭ قارا قازاق بالاسىنا جاساعان قاستاندىعى، قياناتى از ەمەس. كەرەك بولسا، رەتى كەلگەندە ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ ايتىپ شىعۋعا دا بولادى.

كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان وقۋلىقتار بايانى بويىنشا – كولپاكوۆسكيدى قازاق تاريحىنا بايلانىستى ۆەرنىي (الماتى) قالاسىن دامىتۋى جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەتىسۋدا اسكەري-وتارلىق بيلىگىن ورنىقتىرۋعا قوسقان ۇلەسى جاعىنان ەرەكشە اۋىزعا الادى. وسى تۇرعىدان ول – قازاق دالاسىنىڭ ساياسي دەربەستىگىن السىرەتىپ، يمپەريالىق قونىستاندىرۋ مەن باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋعا قىزمەت ەتكەن پاتشا اكىمدەرىنىڭ ادال ۇلىعى سانالادى.

الماتى قالاسى ىشىندەگى جەتىسۋ اۋدانىندا تۇرعان «كولپاكوۆسكي كوشەسىنەن» قالسا، الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانى، ۇزىناعاش ماڭىندا كولپاكوۆسكيگە ارنالعان ەسكەرتكىش بار.

ەندەشە، بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ساناسىمەن قاراعاندا، كولپاكوۆسكيدىڭ كىم بولعانى؟

ارينە، كەنەسارى حان ولگەننەن كەيىنگى قازاق جەرىن وتارلاۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان وتارلاۋشى ەلدىڭ اتامانى، قولشوقپارى.

ەندەشە، ءبىز قالامىزدىڭ تورىندە كىمنىڭ اتىن اسپەتتەپ وتىرمىز؟

وسى ارقىلى وتانشىلدىق رۋحپەن تاربيەلەنىپ جاتقان جاس بۋىنعا نەنى ايتپاقپىز؟ (الماتى قالاسىنداعى №143 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ مەكەنجايىنىڭ «كولپاكوۆسكي كوشەسى، 26» دەپ كورسەتىلىپ تۇرعانىن ەسكە الىڭىز).

كولپاكوۆسكي ءبىزدىڭ اكەمىز بە، الدە اكەمىزدى ولتىرگەن وتارشىل جەندەت پە؟

كولپاكوۆسكي كوشەسىنىڭ اتىن جاڭا اتاۋمەن اتاۋعا نە كەدەرگى؟

«ادىلەتتىڭ» سۋ جاڭا دەپۋتاتتارىنىڭ الدىنا وسى ساۋالدى تاستاعىم كەلەدى.

قازاقتىڭ جازۋشى-تاريحشى ۇلى رەتىندە الماتى قالاسىنداعى كولپاكوۆسكي كوشەسىنىڭ اتىن الىپ تاستاۋدى وتىنەمىن!

ءجادي شاكەنۇلى،

جازۋشى-تاريحشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

الماتى.

Abai.kz