حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى ءۇشىن ەڭ شەشىمدى ءسات تۋدى. دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءىرى اسكەري اليانس – ناتو-نىڭ تاريحي ءسامميتى تۇركيا استاناسى انكارادا رەسمي تۇردە ءوز جالاۋىن كوتەرىپ جاتىر. بۇل جاي عانا كەزەكتى كەزدەسۋ ەمەس، بۇل – جاھاندىق تەكەتىرەس شەگىنە جەتكەن ۋاقىتتاعى ەۋروپا مەن ازيانىڭ قاۋىپسىزدىك كارتاسىن قايتا سىزاتىن تاريحي جيىن.

كۇن تارتىبىندە نە قارالماق؟

انكارا ءسامميتى وتە كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا وتكەلى وتىر. تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق، ۋكراينا داعدارىسى، قارا تەڭىز بەن جەرورتا تەڭىزىندەگى اسكەري بەلسەندىلىك جانە ناتو-نىڭ شىعىسقا قاراي كەڭەيۋ ستراتەگياسى باستى نازاردا بولماق. ەڭ باستىسى، تۇركيا بۇل جولى اليانس ىشىندەگى ءوز پوزيتسياسىن نىعايتىپ، تەرروريزممەن كۇرەس پەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە باتىل شارتتار قويۋدى جوسپارلاپ وتىر.

باتىس پەن شىعىستىڭ كوپىرىنە اينالعان انكارادا ناتو مۇشەلەرى ورتاق مامىلەگە كەلە الا ما؟ اسىرەسە، اليانس ىشىندەگى ىشكى قايشىلىقتار مەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە اقش پەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى تەكەتىرەس قالاي شەشىلمەك؟ سامميت اياسىندا جابىق ەسىك ارتىندا قانداي قۇپيا كەلىسىمدەر جاسالادى؟

ساراپشىلار بۇل ءسامميتتى ناتو تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى بەتبۇرىستاردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋدا. انكارادان شىعاتىن شەشىمدەر تەك اتلانت مۇحيتى جاعالاۋىن عانا ەمەس، بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى، سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازياداعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتپەك. بۇل جيىن الەمدى جاڭا «قىرعي-قاباق سوعىسقا» جەتەلەي مە، الدە بەيبىتشىلىكتىڭ جاڭا كەپىلى بولا ما؟

جابىق ەسىك ارتىنداعى استىرتىن ديپلوماتيالىق سوعىستار مەن انكارا توركىنىندەگى تاريحي شەشىمدەردىڭ قاتپارلارى وتە تەرەڭ.

ناتو-نىڭ وڭتۇستىك قاپتالىنداعى قاتەر

انكاراداعى تاريحي ناتو ءسامميتى اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك ساياسات ساحناسىندا كوپتەن بەرى كولەڭكەدە قالىپ كەلگەن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلدى. اليانس تەك شىعىس ەۋروپا مەن رەسەي شەكاراسىنا عانا ەمەس، ءوز قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەڭ وسال تۇسى سانالاتىن «وڭتۇستىك ايماققا» (تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا باعىتىنا) شۇعىل نازار اۋدارا باستادى. بۇل باعىتتا قانداي استىرتىن گەوساياسي جۇرىستەر جاسالىپ جاتىر؟

نەلىكتەن وڭتۇستىك باعىت كۇن تارتىبىنە شىقتى؟ ناتو-نىڭ وڭتۇستىك شەكارالارىندا (جەرورتا تەڭىزى باسسەينى، افريكانىڭ ساحەل ايماعى جانە تاياۋ شىعىس) تۇراقسىزدىق شەگىنە جەتتى. ميگراتسيالىق داعدارىس، حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ قايتا باس كوتەرۋى جانە ەڭ باستىسى – بۇل ايماقتاردا رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋى باتىس كواليتسياسىن قاتتى مازالاپ وتىر. انكاراداعى تالقىلاۋلار كورسەتكەندەي، ناتو ەندى وڭتۇستىك قاپتالىن بەكەمدەۋ ءۇشىن مۇلدەم جاڭا اسكەري-ستراتەگيالىق دوكترينا قابىلداۋعا ءماجبۇر.

نەگىزگى ينتريگا مەن تۇركيانىڭ ءرولى: بۇل ماسەلەدە ەڭ ۇلكەن سالماق تۇركياعا ءتۇسىپ تۇر. سەبەبى تۇركيا – ناتو-نىڭ وڭتۇستىك شەبىن جالعىز ءوزى قورعاپ تۇرعان ەڭ قۋاتتى اسكەري كۇش. باتىس ەلدەرى انكارانىڭ ايماقتاعى ءرولىن مويىنداپ، وعان كوبىرەك ستراتەگيالىق ەركىندىك بەرە مە؟ الدە اليانس ىشىندەگى مۇددەلەر قاقتىعىسى وڭتۇستىك ستراتەگيانى تىعىرىققا تىرەي مە؟ جابىق ەسىك ارتىندا وتكەن كەلىسسوزدەردە قاي ەلدەر وڭتۇستىك قاۋىپسىزدىگىنە قارجى بولگىسى كەلمەي، جالتاقتىق تانىتتى؟

ناتو-نىڭ وڭتۇستىك ايماققا قاتىستى قابىلداعان جاڭا شەشىمدەرى جاھاندىق كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى مۇمكىن. ەگەر اليانس بۇل باعىتتا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتسا، بۇل افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى ەنەرگەتيكالىق مارشرۋتتار مەن ساۋدا جولدارىنىڭ تاعدىرىن شەشەدى.

باتىس اسكەري بلوگىنىڭ ەڭ قۇپيا جوسپارلارى، وڭتۇستىك شەپتەگى تەكەتىرەستەر مەن انكارا ءسامميتىنىڭ ەڭ ىستىق كۋلۋارلىق جاڭالىقتارىنىڭ استارى قانداي؟

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz