قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى تەرەڭ داعدارىستى باستان كەشۋ ۇستىندە ەكەنى كوزى اشىق جۇرتقا جاقسى تانىس. جيىلەپ كەتكەن قارۋلى قاقتىعىستار، جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى گەوساياسي باسەكەلەستىكتىڭ شەگىنە جەتۋى جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سياقتى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتتارىنىڭ پارمەنسىزدىگى الەمدى جاڭا «قىرعي-قاباق سوعىسقا» نەمەسە ءتىپتى جاپپاي قارۋلانۋ جارىسىنا قاراي يتەرمەلەپ كەلەدى. مۇنداي «مينالدانعان» گەوساياسي كەڭىستىكتە ۇستامدىلىق تانىتۋ، ەشبىر لاگەرگە جاقتاسپاي، بەيتاراپ قالۋ جانە ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ — اسا جوعارى ساياسي شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى.

بۇگىنگى قازاقستان ديپلوماتياسى — جاھاندىق پوپۋليزم مەن اگرەسسيۆتى ريتوريكا اياسىندا بايسالدى دا، سالماقتى ءارى پراگماتيكالىق ساياساتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرعان جايى بار. تومەندەگى ساراپتامامىزدا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولى جانە بەيبىتشىلىك ورناتۋداعى ميسسياسى بويىنشا ءوز ويىمىزدى ورتاعا سالماقپىز.

ءپوپۋليزمسىز ديپلوماتيا

بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدەگى اسكەري شىعىندار رەكوردتىق كورسەتكىشكە — 2,7 تريلليون دوللارعا جەتتى. مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ توكيوداعى بۇۇ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە اشىق ايتتى. وسىنداي ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ۇستاناتىن باستى باعىتى — سەزىمگە ەمەس، سالقىن قاندى اقىلعا سۇيەنەتىن پراگماتيزم.

قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ارزان ۇراندار مەن بوس مالىمدەمەلەردەن (پوپۋليزمنەن) ادا. رەسمي استانا كەز كەلگەن حالىقارالىق داعدارىسقا قاتىستى ءوز ۇستانىمىن بىلدىرگەندە ارقاشان بايسالدىلىق ساقتايدى. بۇل السىزدىكتىڭ بەلگىسى ەمەس، كەرىسىنشە، ديپلوماتيالىق مانەۆر جاساۋعا جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ارنالعان «ءدالىزدى» ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ دۇرىستى ءھام بىردەن-ءبىر جالعىز جولى.

قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ قازىرگى جاعدايداعى ءىس-قيمىلىن مينا الاڭىنداعى ساپەردىڭ جۇمىسىمەن تەڭەستىرۋگە بولادى: كەز كەلگەن ويلانباي جاسالعان قادام نەمەسە ەموتسيالىق مالىمدەمە ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.

ءۇش بۇلجىماس قاعيدا

قازاقستان سىرتقى ساياساتتا كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزى رەتىندە بۇۇ جارعىسىن جانە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن العا تارتادى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ءۇش باستى پرينتسيپ ماڭىزدى: مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندى تەڭدىگى; تەرريتوريالىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ; بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ.

استانا كەز كەلگەن قاقتىعىستى قارۋ كۇشىمەن ەمەس، تەك قانا كەلىسسوزدەر ۇستەلىندە شەشۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. وسى قاعيداتتارعا بەرىكتىك قازاقستانعا الەمدەگى ەڭ ءىرى كۇش ورتالىقتارىمەن — اقش، قىتاي، رەسەي جانە ەۋروپالىق وداقپەن تەڭ دارەجەلى ءارى سەنىمدى سەرىكتەستىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاھاندىق ۇيىمدار مەن بەيبىتشىلىك ميسسياسى

بۇگىندە قازاقستان — حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاي عانا مۇشەسى ەمەس، جاھاندىق پروتسەستەرگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن، پوزيتسياسىمەن ساناساتىن بەلسەندى ويىنشى بولىپ سانالادى.

ديپلوماتيالىق گەوگرافيا جانە مارتەبە

قازاقستان بۇگىندە 186 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان. ەلىمىزدىڭ تولقۇجاتىنىڭ بەدەلى ارتىپ، وتانداستارىمىز 80-نەن استام ەلگە ۆيزاسىز نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن بارا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپالىق وداقپەن ۆيزالىق رەجيمدى ودان ارى جەڭىلدەتۋ باعىتىندا ماڭىزدى كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر.

ءبىزدىڭ ەلىمىز 40-تان استام بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ (بۇۇ، شىۇ، ەاەو، ۇقشۇ، يىۇ، تمد، اوسشك، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى، دسۇ جانە ت.ب.) بەلسەندى مۇشەسى. سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى سالماعىن تومەندەگى ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان فاكتورلاردان كورۋگە بولادى:

1. C5+1 فورماتى: ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى سەرىكتەستەرمەن (اقش، ەو، جاپونيا) ورتاق ديالوگ الاڭىنىڭ جەتەكشىسى بولۋى.
2. ۇلكەن جيىندارعا شاقىرتۋ: G20 (ۇلكەن جيىرمالىق) سامميتتەرىنە تۇراقتى تۇردە قوناق رەتىندە شاقىرىلۋى جانە بريكس ۇيىمىمەن سەرىكتەستىكتى نىعايتۋى.
3. «بەيبىتشىلىك كەڭەسى» ميسسياسى: اقش-تىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان، «جاراتۋ ارقىلى بەيبىتشىلىككە جەتۋ» جاڭا تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىراتىن بىرەگەي گۋمانيتارلىق جوباعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەلسەندى اتسالىسۋى.

كوك بايراقتىڭ استىنداعى بىتىمگەرلەر — گولاننان كونگوعا دەيىن

قازاقستان سىرتقى ساياساتتا تەك قانا سوزبەن شەكتەلمەي، جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ءىس جۇزىندە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. 2014 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەر بۇۇ اياسىنداعى ميروتۆورلىق (بىتىمگەرشىلىك) ميسسيالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. گولان بيىكتىگى: 2024 جىلى بۇۇ شەشىمىمەن قازاقستانعا تۇڭعىش رەت ءوز تۋىمىز استىندا دەربەس بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنتىن ورنالاستىرۋ مانداتى بەرىلدى. يزرايل مەن سيريا اراسىنداعى بىتىمگەرشىلىك رەجيمىن باقىلاۋ.

ليۆان: ءۇندىستان باتالونىنىڭ قۇرامىندا بىرىككەن بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىن تابىستى ورىنداۋ، پاترۋلدەۋ جانە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ.

باتىس ساحارا مەن كونگو: بۇۇ-نىڭ اسكەري باقىلاۋشىلارى رەتىندە جەرگىلىكتى قاقتىعىستاردى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ.

ورتالىق افريكا مەن مالي: تۇراقسىز ايماقتاردا قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قورعاۋعا باعىتتالعان وپەراتسيالارعا قاتىسۋ. بۇل ميسسيالار ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي، قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىككە بەيىلدى، جاۋاپتى جانە سەنىمدى سەرىكتەس ەكەنىن الەم الدىندا تاعى دا دالەلدەدى.

ۇلتتىق مۇددە — تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى

قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسى ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. گەوساياسي قىسىمدار مەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ فراگمەنتاتسياسىنا قاراماستان، استانا ءوزىنىڭ تاۋەلسىز باعدارىن ساقتاپ قالدى.

بۇل جەتىستىكتىڭ نەگىزى — ءبىزدىڭ ديپلوماتيامىزدىڭ وزگە ەلدەردىڭ مۇددەسىنە جالتاقتاماي، ەڭ الدىمەن، ءوز حالقىمىزدىڭ مۇددەسىن جانە ەگەمەندىگىمىزدى قورعاۋعا باعىتتالعانىندا. پراگماتيزم، پراگماتيكالىق بەيتاراپتىلىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتى قۇرمەتتەۋ — قازاقستاندى جاڭا الەمدىك ءتارتىپ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە دە تۇراقتى ءارى تابىستى مەملەكەت رەتىندە ساقتاپ قالاتىن باستى كەپىل بولىپ تابىلادى.

Abai.kz