پاريجدەگى كىتاپ جانە قازاق دالاسىنىڭ تاريحى
پاريجدەن قىپشاق دالاسىنا دەيىن: فرانسۋا پەتيس دە لا كرۋانىڭ «شىڭعىس حان تاريحى»
تاريحي-دەرەكتى وچەرك
1710 جىل. پاريج.
ەۋروپانىڭ ساياسي جانە مادەني ورتالىقتارىنىڭ بىرىندە ەرەكشە كىتاپ جارىق كوردى. ونىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى الىستاعى، جۇمباق الەمگە جەتەلەيدى:
«ۇلى شىڭعىس حان — ەجەلگى موعولدار مەن تاتارلاردىڭ العاشقى يمپەراتورىنىڭ تاريحى».
فرانتسۋز تىلىندە جارىق كورگەن بۇل كولەمدى ەڭبەك 562 بەتتەن تۇرادى.
ونىڭ اۆتورى رەتىندە فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى، تۇركى جانە اراب تىلدەرىن مەڭگەرگەن كورولدىك اۋدارماشى فرانسۋا پەتيس دە لا كرۋا (1622–1695) كورسەتىلدى.
كىتاپ ونىڭ قايتىس بولعاننان كەيىن، 1710 جىلى باسپادان شىققان.
فرانتسۋز ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ كاتالوگى ەڭبەكتى ءدال وسى پەتيس دە لا كرۋا اكەگە تەليدى; ال كىتاپتى باسپاعا دايىنداۋعا ونىڭ ۇلى فرانسۋا پەتيس دە لا كرۋا (1653–1713) قاتىسقان.
بۇل كىتاپتى قولىنا العان XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز وقىرمانى ءۇشىن شىڭعىس حان الەمى ەندى تەك الىستاعى اڭىز ەمەس ەدى.
ونىڭ الدىندا موعولداردىڭ تاريحى، بيلىك جۇيەسى، ادەت-عۇرپى، زاڭدارى جانە ورتالىق ازيانىڭ كەڭىستىگى تۋرالى جيناقتالعان مالىمەت تۇردى.
كىتاپ ءتورت بولىمگە ءبولىنىپ، شىڭعىس حاننىڭ ءومىرىن، بيلىككە كەلۋىن، جاۋلاپ الۋ جورىقتارىن جانە ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ تاريحىن باياندايدى. بىراق ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى مۇنىمەن بىتپەيدى.
اۆتور ەجەلگى موعولدار مەن تاتارلاردىڭ ادەت-عۇرپىن، سالتىن، زاڭدارىن، سونداي-اق موعولستان، تۇركىستان، قىپشاق، يۋگۋرەستان جانە شىعىس پەن باتىس تاتاريانىڭ گەوگرافياسىن ارنايى قاراستىرعانىن كىتاپتىڭ ءوز اتاۋىندا-اق كورسەتەدى.
دەمەك، پاريجدەگى وقىرمانعا ۇسىنىلعان دۇنيە — تەك شىڭعىس حاننىڭ ءومىربايانى ەمەس، تۇتاس ءبىر تاريحي دۇنيەنىڭ سيپاتتاماسى ەدى.
شىڭعىس حان الەمىنە فرانتسۋز كوزىمەن قاراۋ
پەتيس دە لا كرۋانىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇردى. شىڭعىس حان 1227 جىلى قايتىس بولعان. ال فرانتسۋز اۆتورى بۇل وقيعالاردان شامامەن بەس عاسىر كەيىن ءومىر ءسۇردى.
سوندىقتان ول شىڭعىس حاننىڭ زامانداسى ەمەس. ونىڭ كىتابى — سول ءداۋىردىڭ تىكەلەي كۋاگەرى جازعان دەرەك ەمەس.
اۆتور ءوزىنىڭ ەڭبەگىن بىرنەشە شىعىستىق اۆتورلار مەن ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ مالىمەتتەرىن اۋدارىپ، سالىستىرىپ، جيناقتاۋ ارقىلى قۇراستىرعانىن اشىق كورسەتەدى. كىتاپتىڭ سوڭىندا پايدالانىلعان اۆتورلار تۋرالى قىسقاشا ومىرباياندىق مالىمەتتەر دە بەرىلگەن.
بۇل ەرەكشەلىك ەڭبەكتىڭ تاريحي قۇندىلىعىن تومەندەتپەيدى. كەرىسىنشە، ونىڭ باسقا ءبىر قىرىن اشادى.
پەتيس دە لا كرۋانىڭ كىتابى بىزگە شىڭعىس حاننىڭ XIII عاسىرداعى الەمىن عانا ەمەس، XVII–XVIII عاسىرلارداعى ەۋروپانىڭ سول الەم تۋرالى تۇسىنىگىن دە كورسەتەدى.
بۇل — دەرەكتىڭ دەرەك تۋرالى ايتاتىن قاسيەتى.
سۋرەت: books.google.kz سايتىنان الىندى.
تەمۇجيننەن شىڭعىس حانعا دەيىن
كىتاپتىڭ العاشقى بولىمدەرىندە بولاشاق ۇلى قاعاننىڭ قالىپتاسۋ جولى باياندالادى.
فرانتسۋز ماتىنىندەگى اتاۋلاردىڭ ءوزى بىزگە سول ءداۋىردىڭ ساياسي الەمىن ەلەستەتەدى: تەمۇجين، كەرەيلەر، نايماندار، قىتاي، حورەزم، قاراقىتاي جانە باسقا دا مەملەكەتتەر مەن تايپالار.
مازمۇن كورسەتكىشىنەن كەرەيلەردىڭ بيلەۋشىسى وڭ حان (Ounghcan), تەمۇجيننىڭ سارايدان كەتۋى جانە ولاردىڭ اراسىنداعى سوعىس سياقتى وقيعالاردىڭ ارنايى تاراۋلارعا بولىنگەنىن كورۋگە بولادى.
بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى تاريحي شىندىق بايقالادى.
شىڭعىس حان تاريحى — ءبىر ادامنىڭ عانا تاريحى ەمەس. ونىڭ كوتەرىلۋى XIII عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلى دالاداعى تايپالىق-ساياسي كۇشتەردىڭ كۇرەسىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.
كەرەي، نايمان، مەركىت، تاتار جانە باسقا دا ساياسي بىرلەستىكتەردىڭ ءوزارا قاتىناستارى ناتيجەسىندە جاڭا بيلىك جۇيەسى قالىپتاستى.
تەمۇجيننىڭ ۇلىلىعى دا وسى تاريحي ۇدەرىستەن تىس قاراستىرىلمايدى.
پەتيس دە لا كرۋانىڭ ەڭبەگىندە قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى اتاۋلاردىڭ ءبىرى كەزدەسەدى — وتىرار (Otrar).
كىتاپتىڭ سوزدىك كورسەتكىشىندە Otrar جەكە اتاۋ رەتىندە بەرىلگەن. سونىمەن قاتار سامارقاند، بۇحارا، حورەزم، ترانسوكسانيا جانە باسقا دا ورتالىق ازيا ورتالىقتارى اتالادى.
وتىرار اتاۋىنىڭ كىتاپقا ەنۋى كەزدەيسوق ەمەس.
XIII عاسىردىڭ باسىندا بۇل قالا ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى ساۋدا، مادەنيەت جانە ساياسي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ اتى شىڭعىس حاننىڭ حورەزم مەملەكەتىنە جاساعان جورىعىمەن تىعىز بايلانىستى.
وتىرار وقيعاسى ۇلى دالا مەن وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ۇلكەن تاريحي وزگەرىستەردىڭ باستالۋىنا اينالدى.
ءبىر جاعىندا — كەڭ دالاداعى موڭعول اسكەرى.
ەكىنشى جاعىندا — ورتا ازيانىڭ قالالىق مادەنيەتى، بەكىنىستەرى، ساۋدا جولدارى.
وسى ەكى الەمنىڭ قاقتىعىسى XIII عاسىردىڭ ساياسي كارتاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى.
ال بىرنەشە عاسىردان كەيىن پاريجدە وتىرعان فرانتسۋز تاريحشىسى سول وقيعالاردى قايتا قۇراستىرىپ جازدى.
Capschac
كىتاپتىڭ ءبىز ءۇشىن ەڭ قىزىقتى تۇستارىنىڭ ءبىرى — Capschac, ياعني قىپشاق اتاۋى.
XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز اۆتورى بۇل اتاۋدى ورتالىق ازيانىڭ كەڭ تاريحي-گەوگرافيالىق كەڭىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتەدى.
قىپشاق اتاۋىنىڭ ەۋروپالىق كىتاپقا ەنۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. XIII عاسىردا ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر دالاسى قىپشاقتار مەكەندەگەن كەڭىستىك رەتىندە بەلگىلى بولدى.
بۇل كەڭىستىك كەيىنگى قازاق دالاسىنىڭ تاريحي قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
قىپشاق دالاسى — قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىمەن ولشەنەتىن ۇعىم ەمەس. ونىڭ تاريحي اۋماعى الدەقايدا كەڭ بولدى.
سوندىقتان پەتيس دە لا كرۋانىڭ Capschac اتاۋىن قازىرگى كارتاداعى ءبىر عانا وبلىس نەمەسە اۋدانمەن تەڭەستىرۋ دۇرىس بولمايدى.
بۇل — تاريحي كەڭىستىك.
دالاداعى وزەندەر، كوش جولدارى، قىستاۋلار مەن جايلاۋلار، كەرۋەن باعىتتارى، قالالار مەن بەكىنىستەر ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جاتقان الىپ الەم.
تۇركىستان جانە موعولستان
پەتيس دە لا كرۋا قىپشاقپەن قاتار Turquestan جانە Mogolistan اتاۋلارىن دا قولدانادى.
بۇل جەردە قازىرگى وقىرمان اسا ساق بولۋى كەرەك.
XVIII عاسىرداعى ەۋروپالىق گەوگرافيالىق تەرميندەر مەن قازىرگى ساياسي كارتانى بىردەي دەپ قابىلداۋعا بولمايدى.
Turquestan — قازىرگى تۇركىستان وبلىسى عانا ەمەس.
ول كەزەڭدەگى ەۋروپالىق تۇسىنىكتە تۇركىستان الدەقايدا كەڭ تاريحي-گەوگرافيالىق ۇعىم رەتىندە قولدانىلعان.
سول سياقتى Mogolistan ءسوزىن قازىرگى موڭعوليامەن تىكەلەي تەڭەستىرۋگە بولمايدى. بۇل اتاۋ ورتالىق ازياداعى تاريحي موعولستان كەڭىستىگىمەن بايلانىستى.
پەتيس دە لا كرۋانىڭ ەڭبەگىنىڭ اتاۋىندا وسى ايماقتاردىڭ قاتار اتالۋى XVIII عاسىرداعى ەۋروپالىقتاردىڭ ورتالىق ازيانى بەلگىلى ءبىر تاريحي-گەوگرافيالىق ايماقتارعا ءبولىپ قاراستىرعانىن كورسەتەدى.
ءبىر كىتاپتاعى ۇلى دالا كارتاسى
پەتيس دە لا كرۋانىڭ ەڭبەگىندە گەوگرافيا جاي عانا قوسىمشا تاقىرىپ ەمەس.
كىتاپتىڭ تيتۋلدىق بەتىنىڭ وزىندە موعولستان، تۇركىستان، قىپشاق، يۋگۋرەستان جانە شىعىس پەن باتىس تاتاريانىڭ گەوگرافياسى ارنايى كورسەتىلگەن.
بۇدان XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز وقىرمانىنىڭ الدىندا قالىپتاسقان ورتالىق ازيا بەينەسىن كورۋگە بولادى.
ول جەردە:
موعولستان بار.
تۇركىستان بار.
قىپشاق دالاسى بار.
وتىرار بار.
سامارقاند بار.
بۇحارا بار.
حورەزم بار.
بۇگىن ءبىز بۇل اتاۋلاردى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرامىز. ال پەتيس دە لا كرۋانىڭ كىتابىندا ولار ءبىر ۇلكەن تاريحي كەڭىستىكتىڭ بولشەكتەرى رەتىندە كورىنەدى.
بۇل — ۇلى جىبەك جولى مەن دالا وركەنيەتى توعىسقان كەڭىستىك.
دەرەككە سەنۋ جانە دەرەكتى تەكسەرۋ: تاريحشى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سۇراق:
پەتيس دە لا كرۋا جازعاننىڭ بارىنە سەنۋگە بولا ما؟
جاۋاپ — جوق.
بىراق بۇل كىتاپتى پايدالانۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس.
كەرىسىنشە، ونى سىني تۇرعىدان وقۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن، اۆتور XIII عاسىرداعى وقيعالاردان بىرنەشە ءجۇز جىل كەيىن جازدى.
ەكىنشىدەن، ونىڭ ەڭبەگى كوپتەگەن بۇرىنعى اۆتورلار مەن ساياحاتشىلاردىڭ مالىمەتتەرىن جيناقتاۋ نەگىزىندە جاسالدى.
ۇشىنشىدەن، XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز تىلىندەگى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى قازىرگى عىلىمي تەرميندەرمەن اۆتوماتتى تۇردە تەڭەستىرۋگە بولمايدى.
سوندىقتان بۇل كىتاپتاعى كەز كەلگەن مالىمەتتى باسقا دەرەكتەرمەن — پارسى، اراب، تۇركى جازبا دەرەكتەرىمەن، ارحەولوگيالىق ماتەريالدارمەن جانە قازىرگى زەرتتەۋلەرمەن سالىستىرۋ قاجەت.
بىراق وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءوزى كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى.
ويتكەنى ول بىزگە «ەۋروپا XVIII عاسىردىڭ باسىندا ۇلى دالانى قالاي كوردى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى.
پاريجدەگى كىتاپ جانە قازاق دالاسىنىڭ تاريحى
1710 جىلى پاريجدە جارىق كورگەن كىتاپ پەن قازاق دالاسىنىڭ اراسىندا العاش قاراعاندا مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىق بار سياقتى.
بىراق كىتاپتىڭ بەتتەرىن پاراقتاي باستاعاندا بۇل قاشىقتىق جوعالادى.
پاريجدە وتىرعان فرانتسۋز وقىرمانى ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ كورىنگەن Capschac — ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى قىپشاق دالاسى.
Turquestan — تۇركى-مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ تاريحي كەڭىستىگى.
Otrar — سىرداريا بويىنداعى كونە قالا.
Mogolistan — جەتىسۋ مەن شىعىس تۇركىستان تاريحىمەن ساباقتاس كەڭىستىك.
ولاردىڭ بارلىعى ءبىر كىتاپتىڭ ىشىندە توعىسادى.
وسى تۇرعىدان العاندا پەتيس دە لا كرۋانىڭ ەڭبەگىن قازاق تاريحىنىڭ تىكەلەي دەرەگى دەپ ەمەس، قازاق دالاسى كىرەتىن ورتالىق ازيا تاريحي كەڭىستىگىن باتىس ەۋروپانىڭ XVIII عاسىردىڭ باسىندا قالاي قابىلداعانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى دەرەكتانۋلىق ەسكەرتكىش رەتىندە باعالاعان ءجون.
1710 جىلدان بەرى ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى.
ءپاريجدىڭ ەسكى باسپاحاناسىندا باسىلعان كىتاپتىڭ بەتتەرى سارعايدى. بىراق ونىڭ ىشىندەگى اتاۋلاردىڭ تاريحي ءمانى جوعالعان جوق.
قىپشاق.
تۇركىستان.
موعولستان.
وتىرار.
حورەزم.
سامارقاند.
ءبىر كەزدە بۇل اتاۋلار ۇلى دالاداعى ناقتى ادامداردىڭ، قالالاردىڭ، مەملەكەتتەردىڭ جانە كوش جولدارىنىڭ ومىرىمەن بايلانىستى بولدى.
ال XVIII عاسىردىڭ باسىندا ولار پاريجدەگى كىتاپ بەتىنە ءتۇستى.
بۇل — تاريحتىڭ تاڭعاجايىپ جولى.
دالاداعى وقيعا الدىمەن اۋىزشا اڭگىمەگە اينالدى. كەيىن شىعىستىق شەجىرەلەرگە ەندى. ودان سوڭ ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىنا ءتۇستى. اقىرىندا فرانتسۋز تىلىندە باسىلىپ، ەۋروپانىڭ وقىرمانىنا جەتتى.
ءسويتىپ، ۇلى دالانىڭ تاريحى پاريجگە دەيىن جەتتى.
ال بۇگىن، ءۇش عاسىردان كەيىن، ءبىز سول پاريجدە باسىلعان كىتاپتى قايتا اشىپ، ونىڭ ىشىنەن ءوز تاريحىمىزدىڭ ىزدەرىن ىزدەپ وتىرمىز.
مۇمكىن، تاريحي دەرەكتىڭ ەڭ ۇلكەن قۇندىلىعى دا وسىندا شىعار.
وتكەن ءداۋىردىڭ ءۇنى جوعالمايدى. ونى تىڭدايتىن زەرتتەۋشى تابىلسا، عاسىرلار اراسىنداعى ۇنسىزدىك قايتادان سويلەي باستايدى.
دەرەككوز تۋرالى ەسكەرتۋ: بۇل وچەركتە نەگىز رەتىندە 1710 جىلعى تۇپنۇسقا باسىلىمنىڭ تسيفرلانعان نۇسقاسى، فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ بيبليوگرافيالىق جازباسى جانە كىتاپتىڭ تولىق ماتىنىنە نەگىزدەلگەن Google Books نۇسقاسى پايدالانىلدى. تۇپنۇسقا كىتاپتىڭ اتاۋى مەن بيبليوگرافيالىق سيپاتتاماسى ونىڭ شىڭعىس حان تاريحىمەن بىرگە موڭعولدار مەن تاتارلاردىڭ ادەت-عۇرپى، زاڭدارى جانە موعولستان، تۇركىستان، قىپشاق، يۋگۋرەستان گەوگرافياسىن قامتىعانىن راستايدى.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
