سەيسەنبى, 21 شىلدە 2026
بىلگەنگە مارجان 229 0 پىكىر 21 شىلدە, 2026 ساعات 14:35

وت ساراي-باتۋ دو استانى...

سۋرەتتەر: akorda.kz, wikipedia.org سايتتارىنان الىندى.

كاك ۆسە پرەكراسنو زنايۋت، ۋ زولوتوي وردى نە بىلو ودنوي پوستوياننوي ستوليتسى نا پروتياجەني ۆسەي يستوري.

پو مەرە راسشيرەنيا گوسۋدارستۆا ي يزمەنەنيا پوليتيچەسكوي سيتۋاتسي ستوليتسى پەرەنوسيليس. نايبولەە يزۆەستنىمي بىلي تري كرۋپنىح تسەنترا. دا، حوتەلوس بى زامەتيت، چتو سلوۆو «ساراي» س تيۋركسكوگو پەرەۆوديتسيا نا رۋسسكي كاك دۆورەتس.

ساراي-باتۋ

ساراي-باتۋ بىل وسنوۆان وكولو 1250 گودا حانوم باتىەم ي راسپولاگالسيا ۆ نيجنەم تەچەني رەكي ۆولگي، نەدالەكو وت سوۆرەمەننوي استراحاني. ساراي-باتۋ بىل پەرۆوي ستوليتسەي گوسۋدارستۆا – زولوتايا وردا ي ەگو كرۋپنەيشيم پوليتيچەسكيم ي تورگوۆىم تسەنتروم. ناسەلەنيە، پو وتسەنكام يستوريكوۆ، دوستيگالو دەسياتكوۆ تىسياچ چەلوۆەك، چتو دەلالو ەگو ودنيم يز كرۋپنەيشيح گورودوۆ ەۆرازي XIII ۆەكا. زدەس جيلي مونگولى، كيپچاكي، رۋسسكيە، بۋلگارى، ارميانە، گرەكي، ارابى ي درۋگيە نارودى.

ساراي-بەركە يلي نوۆىي ساراي

ساراي-بەركە يلي نوۆىي ساراي بىل پوستروەن حانوم بەركە ۆو ۆتوروي پولوۆينە XIII ۆەكا. ون ناحوديلسيا ۆىشە پو تەچەنيۋ ۆولگي، پريمەرنو ۆ رايونە سوۆرەمەننوي ۆولگوگرادا. پوستەپەننو ستال نوۆوي ستوليتسەي ي ادمينيستراتيۆنىم تسەنتروم زولوتوي وردى. وسوبەننو راستسۆەل پري حانە ۋزبەكە (1313–1341), كوگدا يسلام ستال گوسۋدارستۆەننوي رەليگيەي. چەرەز گورود پروحوديلي ۆاجنىە تورگوۆىە پۋتي مەجدۋ ەۆروپوي، رۋسيۋ، سرەدنەي ازيەي ي كيتاەم.

گيۋليستان

ۆ XIV ۆەكە نەكوتوروە ۆرەميا ۆىپولنيال فۋنكتسي ودنوي يز حانسكيح رەزيدەنتسي. يسپولزوۆالسيا كاك پوليتيچەسكي تسەنتر ۆ پەريود مەجدوۋسوبيتس، حوتيا پولنوتسەننوي پوستوياننوي ستوليتسەي، كاك دۆا سارايا، وبىچنو نە سچيتاەتسيا.

پريچينى پەرەنوسا ستوليتسى بىلي رازنىمي: - روست ناسەلەنيا ي تورگوۆلي; - بولەە ۆىگودنوە راسپولوجەنيە نا ۆولجسكيح تورگوۆىح پۋتياح; - پوليتيچەسكيە يزمەنەنيا ي ۋكرەپلەنيە ۆلاستي نوۆىح حانوۆ.

ك سوجالەنيۋ، ۆو ۆتوروي پولوۆينە XIV ۆەكا گورودا زولوتوي وردى سيلنو پوسترادالي ۆو ۆرەميا پوحودوۆ تامەرلانا. پوسلە راسپادا زولوتوي وردى ۆ XV ۆەكە ساراي ۋتراتيل زناچەنيە، ا ەگو رۋينى پوستەپەننو بىلي زابروشەنى.

ستوليتسى زولوتوي وردى بىلي نە تولكو رەزيدەنتسيامي حانوۆ، نو ي كرۋپنەيشيمي مەجدۋنارودنىمي تورگوۆىمي تسەنترامي سۆوەگو ۆرەمەني. چەرەز نيح پروحوديلي توۆارى يز ەۆروپى، رۋسي، سرەدنەي ازي، كيتايا ي بليجنەگو ۆوستوكا. زدەس چەكانيلي مونەتى، رازۆيۆاليس رەمەسلا، ديپلوماتيا ي كۋلتۋرا، چتو سدەلالو ساراي ودنيم يز سامىح بوگاتىح گورودوۆ سرەدنەۆەكوۆوي ەۆرازي.

گوۆوريا و كازاحسكوم حانستۆە، نادو زامەتيت، چتو ۆ كازاحسكوم حانستۆە نە بىلو ودنوي پوستوياننوي ستوليتسى. پو مەرە يزمەنەنيا پوليتيچەسكوي سيتۋاتسي، راسشيرەنيا تەرريتوري ي بوربى س سوسەديامي رەزيدەنتسيا حانوۆ پەرەنوسيلاس ۆ رازنىە گورودا. وسنوۆنىمي ستوليتسامي ي حانسكيمي رەزيدەنتسيامي سچيتايۋتسيا سلەدۋيۋششيە:

سۋزاك (وكولو 1465–1469 گگ.)

ودين يز پەرۆىح پوليتيچەسكيح تسەنتروۆ كازاحسكوگو حانستۆا پوسلە ەگو وبرازوۆانيا. زدەس ۋكرەپليالاس ۆلاست پەرۆىح حانوۆ — كەرەي-حان ي جانيبەك-حان. گورود يمەل ۆاجنوە ستراتەگيچەسكوە زناچەنيە بلاگوداريا سۆوەمۋ راسپولوجەنيۋ نا تورگوۆىح پۋتياح.

سىگناك (كونەتس XV — ناچالو XVI ۆەكا)

ودين يز كرۋپنەيشيح گورودوۆ نا رەكە سىردارە. پري كاسىم-حان ستال ۆاجنىم پوليتيچەسكيم ي ەكونوميچەسكيم تسەنتروم. چەرەز گورود پروحوديلي كاراۆاننىە مارشرۋتى ۆەليكوگو شەلكوۆوگو پۋتي.

تۋركەستان (XVI–XVIII ۆەكا)

سامايا يزۆەستنايا ي نايبولەە پرودولجيتەلنوە ۆرەميا سلۋجيۆشايا ستوليتسا حانستۆا. ستال دۋحوۆنىم ي پوليتيچەسكيم تسەنتروم كازاحوۆ. زدەس ناحوديتسيا ماۆزولەي حودجي احمەدا ياساۆي، گدە بىلي پوحورونەنى منوگيە كازاحسكيە حانى، ۆكليۋچايا ەسيم-حانا، تاۋكە-حانا ي درۋگيح. پري تاۋكە-حانە تۋركەستان دوستيگ نايبولشەگو پوليتيچەسكوگو زناچەنيا.

پريچينى پەرەنوسا حانسكوي ستاۆكي ۆ كازاحسكوم حانستۆە بىلي رازنىمي: - ۆوينى س سوسەدنيمي گوسۋدارستۆامي، ۆكليۋچايا شايبانيدسكوە گوسۋدارستۆو ي دجۋنگارسكوە حانستۆو; - يزمەنەنيە گرانيتس حانستۆا; - نەوبحوديموست كونتروليروۆات تورگوۆىە پۋتي ي ۆاجنىە رەگيونى; -ۆرەمەننوە رازمەششەنيە ستاۆكي حانا ۆ زاۆيسيموستي وت پوليتيچەسكوي ي ۆوەننوي وبستانوۆكي.

تۋركەستان سچيتاەتسيا نايبولەە زناچيموي يستوريچەسكوي ستوليتسەي كازاحسكوگو حانستۆا، پوسكولكۋ ون وستاۆالسيا گلاۆنىم تسەنتروم كازاحسكوگو حانستۆا نا پروتياجەني نەسكولكيح ستولەتي ي يگرال كليۋچەۆۋيۋ رول ۆ پوليتيچەسكوي، كۋلتۋرنوي ي دۋحوۆنوي جيزني كازاحسكوگو نارودا.

ۆ سوۆەتسكي پەريود يستوري كازاحستان يمەل تري ستوليتسى. يح سمەنا بىلا سۆيازانا س يزمەنەنيەم گرانيتس رەسپۋبليكي، رازۆيتيەم ترانسپورتنوي ينفراسترۋكتۋرى ي پوليتيچەسكيمي رەشەنيامي سوۆەتسكوگو رۋكوۆودستۆا.

ورەنبۋرگ (1920–1925)

ورەنبۋرگ ستال ستوليتسەي پري وبرازوۆاني كيرگيزسكوي (كازاكسكوي) اسسر ۆ 1920 گودۋ. ۆ تو ۆرەميا نازۆانيە «كيرگيزسكايا» يسپولزوۆالوس وفيتسيالنو دليا كازاحوۆ، چتوبى يزبەجات پۋتانيتسى س كازاكامي. پوسلە ناتسيونالنو-تەرريتوريالنوگو رازمەجەۆانيا سرەدنەي ازي ۆ 1925 گودۋ ورەنبۋرگسكايا گۋبەرنيا بىلا پەرەدانا وبراتنو ۆ سوستاۆ رسفسر، پوەتومۋ ستوليتسۋ پريشلوس پەرەنەستي.

كىزىلوردا (1925–1927)

ەتوت گورود، توگدا نازىۆاۆشيسيا اك-مەچەت، بىل پەرەيمەنوۆان ۆ كىزىلوردۋ («كراسنايا ستوليتسا») پوسلە پولۋچەنيا ستوليچنوگو ستاتۋسا. پەرەنوس بىل سۆيازان س تەم، چتو پوسلە ۆىحودا ورەنبۋرگا يز سوستاۆا اۆتونومي ترەبوۆالسيا نوۆىي ادمينيستراتيۆنىي تسەنتر نا تەرريتوري كازاحستانا. ودناكو كىزىلوردا يمەلا سلابۋيۋ ينفراسترۋكتۋرۋ ي نەۋدوبنوە ترانسپورتنوە پولوجەنيە، پوەتومۋ ۋجە چەرەز دۆا گودا بىلو پرينياتو رەشەنيە و نوۆوم پەرەنوسە ستوليتسى.

الماتى (1927–1991)

ۆ 1927 گودۋ ستوليتسا بىلا پەرەنەسەنا ۆ توگداشنيۋيۋ الما-اتۋ (نىنە الماتى). ۆىبور وبياسنيالسيا بولەە بلاگوپرياتنىم كليماتوم، ەكونوميچەسكيم پوتەنتسيالوم ي سترويتەلستۆوم تۋركەستانو-سيبيرسكوي جەلەزنوي دوروگي، كوتورايا زناچيتەلنو ۋلۋچشيلا ترانسپورتنۋيۋ دوستۋپنوست رەگيونا. پوسلە پرەوبرازوۆانيا اۆتونومنوي رەسپۋبليكي ۆ كازاحسكۋيۋ سسر ۆ 1936 گودۋ الما-اتا سوحرانيلا ستاتۋس ستوليتسى ي وستاۆالاس پوليتيچەسكيم، كۋلتۋرنىم ي ناۋچنىم تسەنتروم كازاحستانا ۆپلوت دو راسپادا سسسر ۆ 1991 گودۋ.

پوچتي 30 لەت نازاد ۆ 1997 گودۋ (ۆ سلەدۋيۋششەم 2027 گودۋ يسپولنيتسيا روۆنو 30 لەت) ستوليتسۋ كازاحستانا پەرەنەسلي يز الماتى ۆ استانۋ، پريچەم پەرەنەسلي ۆ سامىە سلوجنىە 1990-ە گودى. نو ەتو پريدالو كولوسسالنۋيۋ ديناميكۋ رازۆيتيۋ كازاحستانا. پرويزوشلا سەرەزنايا روتاتسيا ەليت، نە ۆسە پوەحالي ۆ نوۆۋيۋ ستوليتسۋ. بىلي پوستروەنى سوۆرەمەننىە دەلوۆىە كۆارتالى س ينفراسترۋكتۋروي، پرويزوشلو راسسەلەنيە وفيسوۆ. بىل وتستروەن كراسيۆىي ي سوۆرەمەننىي گورود.

نىنەشنيايا ستوليتسا رەسپۋبليكي كازاحستان – گورود استانا بىل وسنوۆان ۆ 1830 گ. ي يمەل پەرۆوناچالنوە نازۆانيە اكمولا (اكمولينسك). ۆ 1869 گ. گورود اكمولا ستالا تسەنتروم اكمولينسكوگو ۋەزدا ۆ سوستاۆە اكمولينسكوي وبلاستي، سوزداننوي ۆ سووتۆەتستۆي س ۋتۆەرجدەننىم 21 وكتيابريا «ۆرەمەننىم پولوجەنيەم وب ۋپراۆلەني ۆ ستەپنىح وبلاستياح ورەنبۋرگسكوگو ي زاپادنو-سيبيرسكوگو گەنەرال-گۋبەرناتورستۆ».

ۋ بۋدۋششەي ستوليتسى رەسپۋبليكي كازاحستان – گورودا استانى دو 1961 گ. ۆ يستوريچەسكوم پلانە نيچەگو پريمەچاتەلنوگو نە بىلو. ۆسەم حوروشو يزۆەستنو، چتو پوسلە سمەرتي يوسيفا ستالينا ۆ مارتە 1953 گ.، ك ۆلاستي پريشەل نيكيتا حرۋششەۆ، كوتورىي ۆ 1954-1961 گگ. پروۆوديل وسۆوەنيە تسەليننىح ي زالەجنىح زەمەل ۆ ۆوستوچنىح رايوناح سسسر، ۆ توم چيسلە ي ۆ كازاحستانە.

يمەننو ۆ ەتو ۆرەميا اكمولا ستالا تسەنتروم وسۆوەنيا تسەلينى ۆ ناشەي رەسپۋبليكە ي ستارانيامي حرۋششەۆا تسەنتروم تسەليننوگو كرايا، ۆوت پوچەمۋ ۆ 1961 گ. گورود اكمولا (اكمولينسك) ستال تسەلينوگرادوم. س 1961 پو 1992 گگ. گورود اكمولا (اكمولينسك) يمەنوۆالسيا تسەلينوگرادوم.

پوسلە پروۆوزگلاشەنيا نەزاۆيسيموستي گورود اكمولا ۆەرنۋل سۆوە پرەجنەە يستوريچەسكوە نازۆانيە. ۋجە نا زارە نەزاۆيسيموستي رۋكوۆودستۆو كازاحستانا ستال زادۋمىۆالوس و پەرەنوسە ستوليتسى سترانى يز الماتى ۆ اكمولۋ، نىنەشنيۋيۋ استانۋ.

تاكيم وبرازوم، ۆ سوۆەتسكوە ۆرەميا ۋ ناشەي رەسپۋبليكي بىلو تري ستوليتسى: ۆناچالە گورود ورەنبۋرگ ستال ستوليتسەي كازاحسكوي اسسر ۆ 1920 گ.، زاتەم ۆ 1925 گ. ستوليتسەي رەسپۋبليكي ستال گورود كىزىل-وردا ي، ناكونەتس، ۆ 1928 گ. — گورود الماتى، كوتورىي ۆىپولنيال فۋنكتسيۋ ستوليتسى كازاحستانا پو 1997 گ.

ۆسە تري ستوليتسى كازاحستانا ۆىبيراليس سويۋزنىم تسەنتروم، كوتورىي يسحوديل يز سۆويح پوليتيچەسكيح، ەكونوميچەسكيح ي درۋگيح ينتەرەسوۆ، توگدا كاك ينتەرەسى ساموي رەسپۋبليكي ي ەگو ناسەلەنيا يگنوريروۆاليس. ەتو پريۆەلو ك تومۋ، چتو ستوليتسا كازاحستانا س 1928 گ. بىلا پەرەۆەدەنا ۆ يۋگو-ۆوستوچنۋيۋ چاست رەسپۋبليكي – ۆ الماتى ي وت ستوليچنوگو تسەنترا دو سامىح ۆاجنىح ۆ ەكونوميچەسكوم پلانە رەگيونوۆ كازاحستانا كاك زاپادنىي، سەۆەرنىي، ۆوستوچنىي نۋجنو بىلو پوتراتيت منوگو ۆرەمەني، چتوبى دوبراتسيا.

كونەچنو، ەتوت فاكتور نەگاتيۆنو سكازىۆالسيا ي نا وپەراتيۆنوستي، ي نا كونترولە پرينياتيا رەشەني پو ۋپراۆلەنيۋ داننىمي رەگيونامي يز ستوليچنوگو تسەنترا رەسپۋبليكي ۆ سوۆەتسكوە ۆرەميا. ميروۆوي وپىت پوكازىۆاەت، چتو ۆ وسنوۆنوم ستوليتسامي گوسۋدارستۆ ۆسەگدا ۆىبيراليس ناسەلەننىە پۋنكتى، كوتورىە ناحوديليس ۆ تسەنترە تەرريتوري گوسۋدارستۆا ي وتكۋدا بىلو وديناكوۆو راۆنو دوبراتسيا دو ەگو زاپادنىح، يۋجنىح، سەۆەرنىح ي، ۆوستوچنىح رەگيونوۆ.

ەسلي برات سوۆرەمەننىي وپىت پەرەنوسا ستوليتسى كازاحستانا، تو نە سەكرەت، چتو نەزاۆيسيمىي كازاحستان ۆ ليتسە ەگو ۆىسشەگو رۋكوۆودستۆا ۋچيتىۆال ي گەوپوليتيچەسكي فاكتور – ەتو فاكتور ۆاجنوستي دليا سوۆرەمەننوگو كازاحستانا روسسي سكۆوز پريزمۋ دۆۋحستوروننيح ەكونوميچەسكيح، پوليتيچەسكيح، ۆوەننىح ي درۋگيح ۆزايمووتنوشەني.

ستوليتسەي نەزاۆيسيموگو كازاحستانا ۆ 1997 گ. ستال گورود اكمولا، كوتورىي ۆ 1998 گ. ستال نازىۆاتسيا استانا. پريمەچاتەلنو، چتو استانا س كازاحسكوگو وزناچاەت «ستوليتسا» ي نوۆوە نازۆانيە ستوليتسى كازاحستانا لەگكو چيتاەتسيا ي زاپوميناەتسيا كاك نا كيريلليتسە، تاك ي نا لاتينيتسە.

زا 1998-2026 گودى بىۆشي گورود اكمولا، تسەلينوگراد، استانا نەۋزناۆاەمو يزمەنيلسيا. استانا سترويتسيا كاك سوۆرەمەننىي گورود سو ستوليچنىمي فۋنكتسيامي، ۆ سووتۆەتستۆي سو ۆسەمي ميروۆىمي ترەبوۆانيامي ۆ وبلاستي گرادوسترويتەلستۆا، ارحيتەكتۋرى، ا تاكجە ۆ سووتۆەتستۆي س درۋگيمي ترەبوۆانيامي، كوتورىە پرەدياۆليايۋتسيا ك گورودام تاكوگو ۋروۆنيا ي ستاتۋسا.

استانا – ەتو ۆيزيتنايا كارتوچكا سوۆرەمەننوگو كازاحستانا. زا ەتي 30 لەت ۆ تسەنترە كازاحستانا ۆىروس سۋپەرسوۆرەمەننىي ي كومفورتنىي دليا جيزني گورود، گورود زادايۋششي تەمپ، ريتم جيزني ۆسەگو سوۆرەمەننوگو كازاحستانا. زدەس بۋكۆالنو نا گلازاح فورميرۋەتسيا نوۆوە ليتسو سترانى ي پيشەتسيا ەە نوۆەيشايا يستوريا.

كەريمسال جۋباتكانوۆ،

دوتسەنت كازاحسكوگو اگروتەحنيچەسكوگو يسسلەدوۆاتەلسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا يم. س. سەيفۋللينا، كانديدات يستوريچەسكيح ناۋك

Abai.kz

0 پىكىر