جاھاندانۋ داۋىرىندە كوشى-قون الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتى ءۇشىن وزەكتى پروبلەماعا اينالدى.

سوڭعى ونجىلدىقتاردا ادامداردىڭ ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە قونىس اۋدارۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنعا جەتتى. ءبىرى جاقسى جۇمىس ىزدەپ كەلەدى، ەندى ءبىرى قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن بوسقىن اتانادى، ءۇشىنشىسى ءبىلىم الۋ نەمەسە كاسىپكەرلىك ماقساتىندا قونىس اۋدارادى. قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستەن شەت قالعان جوق. ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەلىمىزگە ءتۇرلى ەلدەردەن, اسەرىسە، رەسەي ميگرانتتارى، موبيليزاتسيادان قاشقاندار، تۇرمىستان قاتتى قىيىنشىلىق كورگەندەر, جۇمىسىن جوعالتقاندار جانە تۇراقتى قونىستانۋشىلار كەلىپ جاتىر.

وسىعان بايلانىستى قوعامدا «ميگرانتتار قازاقستان ءۇشىن قاۋىپ پە؟ ولار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا، ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەتتىڭ ساقتالۋىنا كەدەرگى كەلتىرە مە؟» دەگەن ساۋال ءجيى قويىلادى. بۇل سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. دەگەنمەن باقىلاۋسىز ءارى رەتتەلمەگەن ميگراتسيا الەۋمەتتىك، تىلدىك جانە مادەني پروبلەمالارعا الىپ كەلۋى ىقتيمال.

ەڭ الدىمەن، كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتىق ءتىل – مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى. ءتىل السىرەسە، ۇلتتىق سانا السىرەيدى. سوندىقتان قازاقستانداعى كوشى-قون ساياساتى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كۇشەيتۋ قاعيداتىمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. الەمدىك تاجىريبە دە مۇنى دالەلدەيدى. ەكونوميكالىق دامىعان كوپتەگەن مەملەكەتتەر ميگرانتتاردى قابىلداي وتىرىپ، ەڭ الدىمەن سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مەڭگەرۋدى مىندەتتەيدى. سەبەبى ورتاق ءتىلسىز قوعامدا تولىققاندى ينتەگراتسيا مۇمكىن ەمەس. OECD ساراپشىلارى دا قابىلداۋشى ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا، ءبىلىم جۇيەسىنە جانە قوعامدىق ومىرگە بەيىمدەلۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.

مىسالى، گەرمانياعا كەلگەن ميگرانتتاردىڭ كوپشىلىگى مىندەتتى ءتىل كۋرستارىنان وتەدى. فرانتسيادا فرانتسۋز ءتىلىن مەڭگەرۋ ازاماتتىق الۋدىڭ ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. كانادادا دا اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن ادامنىڭ قوعامعا تولىققاندى بەيىمدەلۋى قيىن. بۇل ەلدەر ءوز مادەنيەتىن ساقتاۋدى ەشقاشان ميگرانتتاردىڭ ەركىنە قالدىرماعان. كەرىسىنشە، جاڭا كەلگەن ازاماتتاردى سول مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتارىنا بەيىمدەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان.

شۆەتسيا مەن نيدەرلاند سياقتى مەملەكەتتەر دە كوپ جىلدار بويى اشىق ميگراتسيالىق ساياسات جۇرگىزدى. الايدا سوڭعى جىلدارى ينتەگراتسيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بەلگىلى اۋدانداردا الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ مەن مادەني الشاقتىقتىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلگەنى جونىندە كەڭ پىكىرتالاستار ءجۇرىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل ەلدەر تىلدىك تالاپتاردى كۇشەيتىپ، ازاماتتىق الۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى قايتا قاراستىرۋدا.

قازاقستان ءۇشىن دە نەگىزگى جاعداي – ميگرانتتاردىڭ سانى ەمەس، ولاردىڭ قوعامعا قالاي بەيىمدەلەتىنى. ەگەر ەلىمىزگە كەلگەن ادام قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ىنتالى بولسا، قازاقستان زاڭدارىن قۇرمەتتەسە، ۇلتتىق داستۇرلەردى سىيلاسا، ونىڭ قوعامعا قاۋىپ ءتوندىرۋ ىقتيمالدىعى الدەقايدا تومەن بولادى. رەسەيلىكتەر مۇندايدى ورىندامايدى عوي. ال كەرىسىنشە، جابىق ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتار پايدا بولىپ، مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىلمايتىن ورتا قالىپتاسسا، وندا ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك قيىندىقتار تۋى مۇمكىن.

مادەنيەت جاعدايىندا دا وسى قاعيدا ساقتالادى. قازاق حالقى مىڭداعان جىل بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن، قوناقجايلىعىن، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت سياقتى رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاپ كەلەدى. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ ومىرشەڭ بولۋى ەڭ الدىمەن قازاق قوعامىنىڭ وزىنە بايلانىستى. ەگەر ءوز ازاماتتارىمىز ۇلتتىق مادەنيەتتى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانباسا، ونى ەشقانداي زاڭ تولىق قورعاي المايدى. ال ۇلتتىق مادەنيەت قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەم بولسا، سىرتتان كەلگەن ادامدار دا سول ورتاعا بەيىمدەلەدى.

الەم تاريحىندا مۇنداي مىسالدار كەم ەمەس. جاپونيا سىرتتان كەلەتىن ميگرانتتاردىڭ سانىن قاتاڭ رەتتەي وتىرىپ، ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ باسىمدىعىن ساقتاپ قالدى. سوندىقتان بۇگىندە جاپون قوعامى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن جوعالتقان جوق. وڭتۇستىك كورەيادا دا مەملەكەتتىك ءتىل قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتەدى. بۇل ەلدەر ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاھاندانعانىمەن، مادەني تۇرعىدان ۇلتتىق نەگىزىن ساقتاپ كەلەدى.

ال كەيبىر باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە باقىلاۋسىز كوشى-قون بەلگىلى قيىندىقتار تۋعىزعانى جاسىرىن ەمەس. كەيبىر قالالاردا ميگرانتتاردىڭ شوعىرلانۋى ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ دەڭگەيى تومەندەپ، ەتنيكالىق اۋداندار قالىپتاستى. سونىڭ سالدارىنان قوعامدىق ينتەگراتسيا السىرەپ، الەۋمەتتىك قايشىلىقتار كوبەيدى. بۇل جاعداي كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ميگراتسيالىق ساياساتىن قايتا قاراۋىنا سەبەپ بولدى.

دەگەنمەن بارلىق پروبلەمانى تەك ميگرانتتاردان كورۋ دۇرىس بولمايدى. كوپ جاعدايدا ۇلتتىق ءتىلدىڭ السىرەۋىنە سول ەلدىڭ ىشكى ساياساتى، ءبىلىم جۇيەسى جانە اقپاراتتىق كەڭىستىگى كوبىرەك اسەر ەتەدى. قازاقستانداعى ءتىل ساياساتىنا ارنالعان زەرتتەۋلەردە دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن ونى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن قولدانۋعا بايلانىستى ەكەنى كورسەتىلەدى.

قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە سۇراقتاردىڭ ءبىرى – ەڭبەك ميگراتسياسى. ەلىمىزگە كورشىلەس مەملەكەتتەردەن قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا جۇمىسشىلار كەلەدى. بۇل قالىپتى ەكونوميكالىق قۇبىلىس. الايدا ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن ساقتاۋىن، زاڭسىز ەڭبەك نارىعىنىڭ قالىپتاسپاۋىن جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە جاعداي جاسالۋىن مەملەكەت تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋى ءتيىس.

تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك. كەز كەلگەن مەملەكەت شەكارا قاۋىپسىزدىگىن، زاڭسىز كوشى-قوندى جانە ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدى باستى نازاردا ۇستايدى. بۇل تەك قازاقستانعا عانا ەمەس، اقش، ۇلىبريتانيا، اۆستراليا، فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەرگە دە ورتاق ۇستانىم. سوندىقتان كوشى-قوندى ءتيىمدى باسقارۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اجىراماس بولىگى.

سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار. ەلىمىزگە تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستار دا كوشىپ كەلەدى. ولار قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي، قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە دە ۇلەس قوسادى. دەگەنمەن ولاردىڭ دا جاڭا الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەلۋى، ەڭبەك نارىعىنا كىرىگۋى جانە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. زەرتتەۋلەر مۇنداي بەيىمدەلۋدە تىلدىك جانە الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتەدى.

ەندەشە ميگرانتتار قازاقستاننىڭ تىلىنە، داستۇرىنە جانە مادەنيەتىنە قاۋىپ توندىرە مە؟ ەگەر مەملەكەت كوشى-قوندى باقىلاۋسىز قالدىرسا، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تالاپتارىن السىرەتسە جانە ينتەگراتسيا ساياساتىن جۇرگىزبەسە، مۇنداي قاۋىپتىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن. بىراق قاۋىپتىڭ ءوزى ميگرانتتاردىڭ كەلۋىنەن ەمەس، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندايدى.

ال ەگەر قازاقستاندا قازاق ءتىلى قوعامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالسا، ءبىلىم ۇيىمدارى مەن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىندە قازاق ءتىلى تولىق ۇستەمدىك ەتسە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق ءتىلدى كونتەنت نەگىزگى بولسا، وندا ەلىمىزگە كەلگەن كەز كەلگەن ازامات وسى ورتاعا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولادى. الەمنىڭ كوپتەگەن تابىستى مەملەكەتتەرى ءدال وسىنداي قاعيدانى ۇستانىپ وتىر.

ءوز ءتىلىمىزدى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانساق، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى قۇرمەتتەپ، جاس ۇرپاققا دۇرىس تاربيە بەرە الساق، قازاقستانعا كەلگەن كەز كەلگەن ميگرانت وسى قۇندىلىقتاردى سىيلايتىن ازاماتقا اينالادى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – وزگەدەن قورقۋ دەمەيىك، ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتۋ.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz