وتىز جىل بۇرىن قازاقستانداعى ورىس ءتىلىنىڭ ورنى ءىس جۇزىندە مىزعىماستاي كورىنگەن ەدى. ول ءىرى قالالاردا، بيزنەستە، باق-تا، ينتەرنەتتە جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ايتارلىقتاي بولىگىندە ۇستەمدىك ەتتى.

بۇگىندە جاعداي وزگەرىپ جاتىر. ورىس ءتىلى مۇلدە جويىلىپ كەتپەيدى جانە قازاقستاندا ۇزاق ۋاقىت بويى قولدانىستا بولادى، بىراق ول بىرتىندەپ بۇرىنعى مونوپولياسىنان ايىرىلىپ كەلەدى. ال بۇل پروتسەستى كەرى قايتارۋ مۇمكىن ەمەس.

ءبىرىنشى ءارى، مۇمكىن، ەڭ ماڭىزدى سەبەپ — رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىسى. 2022 جىلدىڭ 24 اقپانىندا باستالعان تولىق اۋقىمدى باسىپ كىرۋ رەسەي مەملەكەتىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ماسكەۋ ونداعان جىلدار بويى ءوزىنىڭ تابيعي جالعاسى دەپ ساناپ كەلگەن بۇكىل مادەني كەڭىستىككە دە ۇلكەن زيان كەلتىردى. ءتىل ساياساتتانىپ كەتتى.

ۋكراينانىڭ وزىندە زەرتتەۋشىلەر سوعىس باستالعاننان كەيىن الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ ورىس تىلىنەن ۋكراين تىلىنە اۋىسۋى كۇرت ۇدەگەنىن تىركەدى. زەرتتەلگەن توپتاعى بۇرىن ورىس تىلىندە سويلەيتىن پايدالانۋشىلاردىڭ جارتىسىنان كوبى وزدەرىنىڭ تىلدىك مىنەز-قۇلقىن وزگەرتتى. بۇل باسقا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر ءۇشىن دە ەسكەرتۋ بولدى: ماسكەۋ «ورىس تىلدىلەردى قورعاۋ» ريتوريكاسىندا بىرنەشە رەت قولدانعان ءتىل قوعامداعى كەيبىر توپتار تاراپىنان تەك بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ساياسي ىقپال ەتۋدىڭ الەۋەتتى قۇرالى رەتىندە دە قابىلدانا باستادى.

قازاقستان دا بۇدان تىس قالعان جوق. بۇل پروتسەسس 2022 جىلدان الدەقايدا بۇرىن باستالعان، بىراق قازىر قارقىن الىپ كەلەدى. قازاق تىلىندە وقيتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇلەسى 1991 جىلعى 32,4%-دان 2019 جىلعا قاراي 66%-عا دەيىن ءوستى، ال ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ ۇلەسى 66,1%-دان 29,5%-عا تومەندەدى.

جاقىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر دە اقپارات تۇتىنۋدا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى: 2026 جىلى جاريالانعان ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەردىڭ 45,4%-ى اقپاراتتى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك تىلدە الۋدى ءجون كورسە، تاعى 31,1%-ى قازاق جانە ورىس تىلدەرىن شامامەن بىردەي پايدالاناتىنىن ايتقان.

ورىس ءتىلى بولاشاق ءتىلى بولۋدان قالىپ بارادى

ەكىنشى، ودان دا ىرگەلى ماسەلە بار. حح عاسىردا ورىس ءتىلى عىلىممەن، عارىشتى زەرتتەۋمەن، ينجەنەريامەن، ماتەماتيكامەن، ادەبيەتپەن جانە بەرىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن بايلانىستى بولدى. ميلليونداعان كەڭەس ازاماتتارى ءۇشىن ورىس ءتىلىن ءبىلۋ زاماناۋي عىلىمي جانە تەحنيكالىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتى.

بۇگىندە بۇل فۋنكتسيانى اعىلشىن ءتىلى تەز ارادا ءوز موينىنا الۋدا. جاساندى ينتەللەكت، باعدارلامالاۋ، بيوتەحنولوگيا، حالىقارالىق عىلىم، جاھاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر، ستارتاپتار جانە عىلىمي جۋرنالدار — جاڭا اقپاراتتىڭ نەگىزگى بولىگى نەگىزىنەن اعىلشىن تىلىندە پايدا بولادى. Google, SpaceX نەمەسە حالىقارالىق بانكتە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن، جاساندى ينتەللەكت سالاسىن مەڭگەرۋگە نەمەسە ەۋروپادا وقۋعا ۇمتىلاتىن جاس قازاقستاندىق ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ پراكتيكالىق قۇندىلىعى ارتىپ كەلەدى.

بۇل ماڭىزدى تاريحي بەتبۇرىستى بىلدىرەدى: ورىس ءتىلى بىرتىندەپ جوعارى موبيلدىلىك تىلىنەن ايماقتىق تىلگە اينالۋدا. مادەني تارتىمدىلىق تا وزگەرىپ جاتىر. ورىس ءتىلى ءبىر كەزدەرى ادامداردى تولستويعا، دوستوەۆسكيگە، بۋلگاكوۆقا، كەڭەستىك كينو مەن تەاترعا جانە ساپالى اۋدارماداعى الەمدىك ادەبيەتكە جەتەلەگەن ەدى.

بىراق قازىرگى ورىس تانىمال مادەنيەتى اعىلشىن، كورەي، تۇرىك جانە جاھاندىق ساندىق كونتەنتپەن جاستاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن باسەكەگە تۇسۋدە. بۇعان كەيبىر رەسەيلىك تەلەارنالار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اگرەسسيۆتى ءتىل قوسىلدى، وندا سەس كورسەتۋ، قورلاۋ جانە بەيادەپ سوزدەر قوعامدىق پىكىرتالاستىڭ ۇيرەنشىكتى بولىگىنە اينالعان. ورىس ءتىلىن تەك كۇندەلىكتى اڭگىمە ءۇشىن عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر مادەني ورتاعا تەرەزە رەتىندە تاڭدايتىن جاستار ءۇشىن بۇل دا ماڭىزدى فاكتور.

قازاقستان ءوز انا ءتىلىن تاڭدايدى

دەگەنمەن، ەڭ ماڭىزدىسى — قازاقستاننىڭ وزىندە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر. قازاق ءتىلى اقىرى تاۋەلسىز ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە تيەسىلى كەڭىستىكتى يەلەنىپ كەلەدى. بۇل قوزعالىس تەك اكىمشىلىك شەشىمدەرمەن شەكتەلمەيدى. 2026 جىلى قازاقستاندىق باق جاڭا ءۇردىستى اتاپ ءوتتى: ورىس ءتىلدى ازاماتتاردىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن ءوز بەتىنشە ۇيرەنە باستاعاندار سانى ارتىپ كەلەدى.

جاس ۇرپاق ءۇشىن قازاق ءتىلى — مەملەكەتتىڭ، ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، الەۋمەتتىك مەديانىڭ جانە ءوزىن-ءوزى تانۋدىڭ تىلىنە، ال اعىلشىن ءتىلى — جاھاندىق ءبىلىم، عىلىم جانە تەحنولوگيا تىلىنە اينالۋدا. ورىس ءتىلى وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا قالىپ بارادى.

سوندىقتان ورىس ءتىلى ەرتەڭ-اق قازاقستاندا «ولەدى» دەۋ دۇرىس بولماس ەدى. ميلليونداعان قازاقستاندىقتار ونى ەركىن قولدانۋدى جالعاستىرۋدا جانە ول ۇزاق ۋاقىت بويى ەلدىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. بىراق ورىس ءتىلى قالانىڭ، ءبىلىم بەرۋدىڭ، بەدەلدىڭ جانە زاماناۋيلىقتىڭ نەگىزگى ءتىلى سانالعان ءداۋىر اياقتالىپ كەلەدى.

بۇل جەردەگى پارادوكس — ورىس ءتىلىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە ەڭ اۋىر سوققىنى رەسەيدىڭ ءوزى وزىنە بەردى. ۋكرايناعا قارسى سوعىس ەۋرازيا حالىقتارى اراسىنداعى ۇلكەن مادەني كوپىر بولىپ قالا الاتىن ءتىلدى كەيبىر كورشىلەس قوعامدار ءۇشىن ساياسي استارى بار سيمۆولعا اينالدىردى. ال ءتىل بۇيرىقتارمەن نەمەسە نوستالگيامەن ءومىر سۇرمەيدى. ول جاستار سول تىلدەن وزىنە بولاشاق كورگەندە عانا داميدى. ءدال وسى بولاشاقتى ورىس ءتىلى بۇگىن بىرتىندەپ جوعالتىپ جاتىر.

ايتپاقشى، جاڭا وقۋ جىلىندا قازاقستانداعى ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ 70%-دان استامى قازاق تىلىندەگى سىنىپتارعا قابىلدانادى. بۇل ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنەن تۋىندايدى. 2026/2027 وقۋ جىلىندا 380 000-نان استام بالا ءبىرىنشى سىنىپقا بارادى دەپ كۇتىلۋدە.

بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپتەرگە شامامەن 320 000 بولاشاق وقۋشى قابىلداندى. ولاردىڭ 71,1%-ى قازاق سىنىپتارىن، 26,6%-ى ورىس سىنىپتارىن، ال 2,3%-ى باسقا تىلدەگى سىنىپتاردى تاڭداعان. وسىلايشا، جاڭادان كەلگەن ءتورت وقۋشىنىڭ ۇشەۋى وقۋىن مەملەكەتتىك تىلدە باستايدى. بۇل سوڭعى جىلدارداعى تۇراقتى ءۇردىستى راستايدى: وتباسىلاردىڭ نەگىزگى وقىتۋ ءتىلى رەتىندە قازاق ءتىلىن تاڭداۋ ۇلەسى جوعارى بولىپ قالىپ وتىر.

قازاق تىلىندەگى سىنىپتاردى تەك ەتنيكالىق قازاقتار عانا تاڭدامايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بيىل باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن ەكى مىڭنان استام بالا قابىلداندى. ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا وتىنىشتەر 31 تامىزعا دەيىن قابىلدانادى، سوندىقتان سوڭعى ساندار ازداپ وزگەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، قازاق ءتىلى قازاقستانداعى جاڭا بۋىن وقۋشىلارى ءۇشىن نەگىزگى وقىتۋ تىلىنە اينالىپ كەلە جاتقانى قازىردىڭ وزىندە ايقىن.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz