(كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىق الەمى تۋرالى)

كوپبوسىن پانزابەكۇلى – قازاق ادەبيەتىندە اقىندىقتى، اۋدارماشىلىقتى، ادەبي سىن-زەرتتەۋدى جانە قوعامدىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتتى قاتار اتقارعان قارىمدى قالامگەر. توقساننىڭ تويىنا القىنباي جەتكەن اسىلدىڭ سىنىعى.

ەڭ اۋەلى قالامگەردىڭ ءومىربايانىنا توقتالساق، كوپبوسىن پانزابەكۇلى 1936 جىلى 13 قازاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تولەبي اۋدانىنداعى «جاڭا تۇرمىس» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى نۇرانقۇلۇلى پانزابەك وسى كولحوزدىڭ ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋشىسى جانە توراعاسى بولىپ جۇمىس اتقارعان. اناسى وسكەنبايقىزى اقسۇلۋ وقىماسا دا توقىعانى كوپ، اۋىز ادەبيەتىنەن مەيلىنشە مول سۋسىنداعان اقىنجاندى ادام رەتىندە ەل ەسىندە قالعان. كوپبوسىننىڭ قالام ۇستاۋىنا سول اياۋلى انانىڭ ونەگەسى جۇعىستى بولعان.

ك.پانزابەكۇلى 1954 جىلى شىمكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1959 جىلى «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» جانە «ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن. جاڭادان قىزمەتكە شىققان بەلسەندى جاس اۋەلى سول كەزدەگى جەرگىلىكتى كەڭەستىك بيلىكتە – كومسومول، ۇستاز،  مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ودان كەيىن الماتىدا موسكۆا اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، وقۋ مينيسترلىگىنىڭ وقۋ تەلەديدار كابينەتىنىڭ مەتوديسى، ىبراي التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق عىلىمدار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر يستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جانىڭداعى ءدىن ىستەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءبولىم باستىعى، «رۋسسكي يازىك ۆ كازاحسكوي شكولە» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى، قازاق مەمەلەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، بيزنەس جانە قۇقىق جوعارى مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى، قازاقستان كومپارتياسى المالى اۋداندىق جانە الماتى قالالىق كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى سىندى ءارتۇرلى قىزمەتتەر اتقاردى.

ءوزى پەداگوگ بولعاندىقتان 2004 جىلعا دەيىن مەكتەپ وقۋلىقتارى مەن مەتوديكالىق وقۋ قۇرالدارىن جازۋعا جانە ولاردى ورىس تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىستى.

سونىمەن بىرگە ماماندىقتارى ءارتۇرلى عالىمدارمەن بىرگە «جالپى ءبىلىم بەرەتىن قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ تۇجىرىمداماسى»، «قازاق ورتا مەكتەبىندەگى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ تۇجىرىمداماسى» سىندى ەڭبەكتەردىڭ جازىلۋىنا قاتىسىپ، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن بەكەمدەۋگە كورنەكتى ۇلەس قوستى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلى ءارتۇرلى اكىمشىلىك قىزمەتتەرمەن قاتار قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارمەن دە بەلسەنە اينالىستى. بىرنەشە رەت قازاقستان رەسپۋبليكالىق پارتياسى توراعاسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ ازاماتتىق «ازات» قوزعالىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ سايلاندى. حالىقارالىق مۇستافا شوقاي قوعامدىق قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە وسى قوردىڭ جانىنان بىرنەشە جىل بويى شىعىپ تۇرعان «جاس تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سوڭعى جىلدارى ىبراي التىنسارين اتىنداعى قازاق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكى تىلدە شىعاتىن «ءبىلىم – وبرازوۆانيە» جانە «قازاقستان كاسىپقويى – پروفەسسيونال كازاحستانا» جۋرنالدارىنا باسشىلىق جاسادى.

ك.پانزابەكۇلى قازىر ەڭبەك مايدانىنا قاتىسقان ارداگەر رەتىندە دەمالىستاعى زەينەتكەر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى. «پوبەدا»، «پارتينايا دوبلەست» سىندى 20-عا جۋىق وردەندەر مەن  مەدالداردىڭ يەگەرى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ جارتى عاسىردان اسقان شىعارماشىلىق جولىنا كوز جىبەرگەندە،  ءوز قالامىنان تۋعان جانە ەكى تىلدەن ءبىر-بىرىنە اۋدارعان، رەداكتسيالاعان كىتاپتارىنىڭ ءوزى 50-دەن اسادى ەكەن. ساياسي، اكىمشىلىك، ءبىلىم بەرۋ جانە قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىسا ءجۇرىپ، وسىنشاما مول ەڭبەك جاراتۋ شىنىندا دا وڭاي ەمەس.

ءبىز جوعارىدا كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ اناسىنىڭ جۇرت اۋزىنا ىلىككەن اقىن جاندى ادام بولعانىن ايتقان ەدىك. سول انانىڭ اق ۋىزىمەن دارىعان اقىندىق كوپبوسىن پانزابەكۇلىن دا ولەڭ يىرىمنە ءۇيىردى. قارا ولەڭ قانىندا قايناعان قازاق بالاسىنىڭ قاتارىندا جىر تولعادى. ەڭ اۋەلى وقۋشى جانە ستۋدەنتتىك كەزدەرىنەن باستاپ ورىس تىلىندە ولەڭ جازا باستادى. ءوز تۋىندىلارىن قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە، ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا دا دەن قويدى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ پوەزياسىندا ادام، ۋاقىت، تۋعان جەر، ەلدىك سانا، قاريالىق تاعىلىم، ۇرپاق ساباقتاستىعى ءتارىزدى ماسەلەلەردىڭ ورنى ەرەكشە. ونىڭ اقىندىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولەڭدى تەك سەزىمنىڭ سىرتقى كورىنىسى رەتىندە ەمەس، ومىردەن جيناقتالعان ويدىڭ كوركەم فورماسى رەتىندە پايدالانۋى دەر ەدىك. ونىڭ ولەڭدەرىنەن اقىننىڭ دالانى جاي عانا گەوگرافيالىق مەكەن ەمەس، ادامنىڭ جادى مەن رۋحىنىڭ مەكەنى رەتىندە قابىلدايتىن سەزىمدىك بوياۋى مەن اقىندىق شابىتىن قاتار كورۋگە بولادى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ ەكىنشى قىرى رەتىندە ونىڭ ادەبي سىنشىلىعى مەن زەرتتەۋشىلىگىندە دە ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ ماڭىزدى بەلەسى بولعان «جىلدار مەن ويلار» كىتابى («ايوس» ابا – الماتى. 2000 جىل) – كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن جۇيەلى تۇردە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى. جيناقتىڭ قۇرامىندا ولەڭدەر، اۋدارمالار، پاروديالار، ەپيگراممالار بەرىلۋمەن قاتار  ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر دە بەرىلگەن. اتالعان ەڭبەكتەن ونىڭ ادەبي سىن مەن زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن دە ايقىن بايقايمىز. كىتاپتا نامەت سۇلەيمەنوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ت.ب. شىعارمالارى تۋرالى دا وي-تولعاۋى بار. ول ادەبيەتكە تەك شىعارماشىلىق اۋەس رەتىندە ەمەس، ويلاناتىن، تالدايتىن رۋحاني قۇبىلىس رەتىندە قارايدى. كوپبوسىن ءۇشىن ادەبيەت: ادام تابيعاتىن تانۋ; قوعامنىڭ رۋحاني جاعدايىن باعالاۋ; قالامگەردىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىن انىقتاۋ; ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى ساقتاۋ; ءسوز مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ قۇرالى.

قالامگەردىڭ نەگىزگى شىعارماشىلىق جولىنىڭ ءبىرى – اۋدارماشىلىق. ونىڭ توپتاما جيناقتارىنا اۋدارما ەڭبەكتەرىنىڭ كوپتەپ ەنگىزىلۋى كوپبوسىنۇلىنىڭ شىعارماشىلىق كەڭىستىگىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتەدى. اۋدارما تاقىرىپتارىن تاڭداۋداعى ەرەكشەلىكتەرى ارقىلى قالامگەردىڭ دۇنيەتانىمى جانە ەكى تىلدەگى مادەني كەڭىستىكتى سالىستىرىپ قابىلداۋعا بەيىم تۇراتىن ەرەكشەلىگى انىق اڭعارىلادى. اۋدارما بارىسىنداعى تۇپنۇسقانىڭ ماعىناسىن ساقتاۋ، قازاق ءتىلىن قامىرشا يلەۋ، ەكى ءتىلدىڭ ەنە-قۇلىنداي جاقىندىعىن تابۋ، ۇلتتىق وبراز بەن اۆتورلىق ستيلدى ساقتاۋ سىندى سان قىرلى وتكەلدى باسىپ ءوتۋ دە اۋدارماشىنىڭ تالعام تارازىسىن ايقىن كورسەتەدى. ول ادەبي ەڭبەكتەردى ەركىن اۋدارۋمەن بىرگە، كوپتەگەن وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋداردى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى نازار اۋدارارلىق ءبىر سالا – پاروديا مەن ەپيگرامما. ادەتتە، ساتيرالىق جانر قالامگەردەن: بايقامپازدىقتى; تىلدىك يكەمدىلىكتى; ادام مىنەزىن تانۋدى; قوعامداعى قايشىلىقتاردى سەزىنۋدى; استارلى ويدى قىسقا فورماعا سىيعىزۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ جازبالارىندا دوستىق ءازىل، كەۋدەمسوق باسشى، كورسوقىر ناداندار حاقىنداعى وتكىر ساتيرا دا بارشىلىق. قالامگەر قانداۋىرداي قادايتىن ءسوز ونەرىن جاعىنان دا قارا جاياۋ ەمەس ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى.

كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ورتاق تاقىرىپتىق ەرەكشەلىك رەتىندە ونىڭ ۇلى ادامدارعا باس ءيۋى مەن ولاردىڭ ونەگەلى ءومىرىن ۇرپاق ساناسىنا جاڭعىرتۋ يدەياسىن اتاۋعا بولادى. ول «شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزى» – و.حايام، نيزامي، ناۋاي، رۋداكي، فيردوۋسي، ت.ب. لاردى، ۇلى ابايدىڭ مۇراسىن، ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىروۆ باستاعان قازاق اقىندارىن ونەگە تۇتتى جانە ورىس تىلىنە اۋداردى. ورىس پوەزياسىنىڭ الىپتارى: پۋشكين مەن لەرمونتوۆ، سەرگەي ەسەنين، ۆلاديمير ماياكوۆسكي، ميحايل يساكوۆسكي، الەكسەي سۋركوۆ، كونستانتين سيمونوۆ، نيكولاي تيحونوۆ، الەكساندر تۆاردوۆسكي سىندى اقىنداردىڭ ءبىر ءبولىمىن انا تىلىمىزگە ءتارجىمالادى. سوڭعى جىلدارى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ، تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ، تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ، سوفى سماتاەۆتىڭ، ساتىبالدى مەڭدەكەشەۆتىڭ، ايسۇلۋ قادىرباەۆانىڭ، ت.ب. اقىنداردىڭ جىرلارىن ورىس ءتىلدى وقىرمانعا جەتكىزدى.

باۋىرجان مومىشۇلى، اقجان ءال-ماشاني، وزبەكالى جانىبەكوۆ، ءابدىحاميت سەمباەۆ،  قاليبەك حاكىم، سەرىكبولسىن ءابدىلدين، وياز بيمەنوۆ، تولەۋبەك قارامەندين، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، ت.ب. تۇلعالار تۋرالى قۇندى ەستەلىكتەر جازدى.

قالامگەردىڭ «مەن جىرلاعان جانە مەنى جىرلاعان ەسىمدەر» («ۇشقيان»، الماتى. 2025 جىل) كىتابىندا بەرىلگەن 70-80 جاستىق مەرەيتويىنداعى اق جولتاي لەبىزدەردىڭ دە ايتارى مول. اعامىز 90-نىڭ تورىنە جاي كەلمەپتى. ەكى ەنەنى تەل ەمگەن اردا كۇرەڭدەي – ادەبيەت ءۇشىن التىن كوپىرلىك قىزمەت ەتكەنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.

جالپى العاندا، كوپبوسىن پانزابەكۇلىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن ونىڭ قوعامدىق جانە ەڭبەك جولىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل تۇرعىدان ونىڭ شىعارماشىلىعىن: قوعامدىق قىزمەت، ءومىر تاجىريبەسى، ازاماتتىق كوزقاراسى مەن وي-تانىمى، ادەبي وي تەرەڭدىگى جاقتارىنان بايلانىستىرا زەرتتەۋ قاجەت. ءتىپتى ونىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى ادەبي قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇرپاققا ءسوز قالدىرۋ، ءتالىم ايتۋ، ومىرلىك تاجىريبەنى كەيىنگى بۋىنعا جەتكىزۋ ەكەنىن دە باعالاۋعا ءتيىسپىز. ەڭبەكتەرىنە جەكە-جەكە شىعارمالار جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، ءبىرتۇتاس دۇنيەتانىمدىق جۇيە رەتىندە قاراۋدىڭ ماڭىزى زور.

قالامگەردىڭ ادەبيەتتەگى ورنى تۋرالى ايتقاندا، ءبىر سوزبەن تۇجىرىمداۋ قيىن. ويتكەنى كوپبوسىن پانزابەكۇلى سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى تۇلعا. بىلايشا ايتقاندا، ول – اقىن،  پۋبليتسيست،  ادەبي سىنشى، زەرتتەۋشى، اۋدارماشى، ساتيريك، تالىمگەر، ت.ب. سان ونەردىڭ تارلانى. «اقىن بولۋ ەركىڭدە، ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەگەندەي، ەڭ باستىسى ول توقسانعا كەلگەنشە ءوز باعىتىنان جاڭىلماعان، تايماعان ناعىز قازاق ازاماتى. ونەگەلى ءومىر جولىن ادال ەڭبەكپەن جاساعان ويشىل قالامگەر.

توقسان جاستىق تويىڭىز قۇتتى بولسىن، اعا!

ءجادي شاكەنۇلى،

جازۋشى-تاريحشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

25.08.2026.

الماتى.

Abai.kz