جازۋشى مەن كەيىپكەرگە قۇرمەت: «تىنىق دون». گريگوري مەلەحوۆ. حارلامپي ەرماكوۆ جانە يۆان كالەگانوۆ

ۇلۇع ۇلىس زامانىندا «تاڭ»، «تەڭ» داريا اتانعان دوننىڭ سۇلۋ سۋرەتىن شولوحوۆتاي سالعان جازۋشى جوق-اۋ.

اراعا وتىز جىل سالىپ، ەكى ايعا جۋىق ۋاقىت بويى باس كوتەرمەستەن، «تىنىق دوننىڭ» ءتورت تومىن، ەكى تومدىق «كوتەرىلگەن تىڭ» رومانىن قوسا ءار سوزىنە دەيىن شۇقشيا وقىپ، ەكىنشى رەت تۇگەل اياقتادىم. اسەرىمدى مۇندا اسا جالىندى سوزدەرمەن بايانداماي-اق قويايىن. العاش رەت 9-10-سىنىپتا جۇرگەنىمدە ولەردەي قىزىعىپ، دۇنيەنى ۇمىتا وقىعانىم ءالى ەسىمدە.

«تىنىق دون» رومانىنىڭ ءوزى عاجايىپ كارتينامەن باستالادى:

«مەلەحوۆتىڭ قورا-جايى – حۋتوردىڭ ەڭ شەتىندە. مال قوراسىنان اۋلانىڭ قاقپاسى سولتۇستىككە، دونعا قاراعان. مۇق باسقان، ءدوڭ-ءدوڭ بورلى تاستاردىڭ اراسىمەن سەگىز ساجەندەي تىك جارقاباقتان تومەن تۇسكەندە، وزەننىڭ جاعاسى: اقىقتاي شاشىلىپ جاتقان قابىرشاقتار، تولقىن شايعان سۇرعىلت مالتا تاستاردان تىزىلگەن ۇزدىك-ۇزدىك جيەك، ودان ءارى – جەل شورىقتاپ، قاراقوشقىلدانا شىمىرلاعان دون اعىسى. شىعىستا – قىزىل تالدان توقىلعان شارباقپەن قورشاۋلى قىرماننىڭ ارجاعىندا داڭعىل گەتمان جولى، جول وزۋىندە باسى بۇرىل تارتقان بوزجۋسان، ات تۇياعى تاپتاعان ۇزاق جاسايتىن جولجەلكەن، جولدىڭ ايرىعىندا كىشكەنتاي شىركەۋ، ودان ءارى ساعىم كوتەرىپ، بۇلىڭعىرلاعان جازىق دالا. وڭتۇستىكتە – بورلى تاۋ جوتالارى. باتىس جاقتا الاڭنان كوكتەي ءوتىپ، كولكىمە شالعىنعا قۇلايتىن كوشە.

سوڭعى تۇرىك ناۋقانىنىڭ الدىنداعى سوعىستا كازاك پروكوفي مەلەحوۆ حۋتورعا قايتىپ كەلدى. تۇرىك ەلىنەن ول ءشالى بۇركەنگەن ءبىر كىشكەنتاي ايەل الا كەلدى. ول ايەل تىعىلعان مۇڭلى كوزىن وقتا-تەكتە عانا ءبىر كورسەتىپ، ءجۇزىن جۇرتتان ىلعي جاسىرىپ جۇرەتىن ەدى. جىبەك شالىدەن الىستىڭ الدەنەندەي بەلگىسىز ءبىر يىستەرى شىعادى، ونىڭ اشەكەيلى كەستەلەرى ايەلدەردى قىزىقتىراتىن ەدى. تۇتقىن تۇرىك قىزى پروكوفيدىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنان جاتىرقاپ، وقشاۋلانا بەردى، سونسون-اق مەلەحوۆ قارت كوپ ۇزاماي بالاسىنا ەنشى بەرىپ بولەك شىعاردى. كوڭىل قالعان قارت ولە-ولگەنشە بالاسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاماستان كەتتى...»

***

اۆتوردىڭ شەبەرلىگى عاجاپ ەندى. گريگوري مەلەحوۆتىڭ تۇلعاسىن سومداۋدا ول ناقتى ومىردە بولعان، 1919 جىلعى جوعارعى دون كوتەرىلىسىندە قول باستاعان ەرجۇرەك كازاك حارلامپي ەرماكوۆتىڭ تاعدىرىن پروتوتيپ ەتكەن. شولوحوۆ حارلامپي ەرماكوۆپەن جەكە تانىس بولعان، ونىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، كازاكتار كوتەرىلىسى مەن ازامات سوعىسى جايىندا دەرەك جيناعان.

1926 جىلعى 6 ساۋىردە شولوحوۆ ماسكەۋدەن ەرماكوۆقا ارنايى حات جازادى. حاتىندا 1919 جىلعى جوعارعى دون كوتەرىلىسىنىڭ «ۇساق-تۇيەك» دەرەكتەرىن ناقتىلاۋ ءۇشىن مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ارنايى كەلىپ جولىققىسى كەلەتىنىن ايتادى. بۇل حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى كەيىن ەرماكوۆتىڭ تەرگەۋ ىسىنەن تابىلعان.

بىراق جازۋشى ونىڭ نەگىزىنەن اسكەري ءومىربايانىن عانا - گەرمان سوعىسى مەن ازامات سوعىسى كەزەڭىن العان. ال گريگوريدىڭ اكسينيامەن ماحابباتى، ناتاليامەن وتباسى، ىشكى كۇيزەلىسى ت.ب وبرازدان اۆتوردىڭ ۇشقىر قيالىنىڭ جەمىسى.

حارلامپي ۆاسيلەۆيچ ەرماكوۆتىڭ تاعدىرى وتە قاسىرەتتى. ول 1891 جىلعى 7 اقپاندا ۆيوشەنسكايا ستانيتساسىنا قاراستى ەرماكوۆ حۋتورىندا (قازىرگى انتيپوۆسكي حۋتورى) دۇنيەگە كەلگەن. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىگىمەن تانىلىپ، ءتورت دارەجەلى گەورگي كرەستەرى مەن گەورگي مەدالدارىنا يە بولعان تولىق گەورگي كاۆالەرى ەدى. سوعىس پەن اسكەري قىزمەت ونىڭ ءومىرىنىڭ ون جىلدان استام ۋاقىتىن الدى، بىرنەشە رەت جارالاندى. ازامات سوعىسىندا ءار كەزەڭدە قىزىلدار، اقتار جانە كوتەرىلىسشىلەر جاعىندا سوعىسىپ، 1919 جىلعى ۆيوشەنسكايا كوتەرىلىسىندە 1-كوتەرىلىسشىلەر ديۆيزياسىن باسقاردى. كەيىن قىزىل ارميا قۇرامىندا دا قىزمەت اتقاردى.

1923 جىلى اسكەردەن بوساپ، تۋعان جەرىنە قايتادى. بىراق 1919 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىنان قۇتىلا المايدى. ەرماكوۆ ەكى رەت تۇتقىندالعان. اقىرى 1927 جىلعى 6 ماۋسىمدا وگپۋ سوت القاسى ونىڭ ءىسىن سوتتان تىس تارتىپپەن قاراپ، اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ۇكىم 1927 جىلعى 17 ماۋسىمدا ميللەروۆو قالاسىندا ورىندالدى. ول نەبارى 36 جاستا ەدى.

شولوحوۆ ءدال وسى جىلدارى «تىنىق دوندى» جازىپ جاتقان. ياعني گريگوري مەلەحوۆتىڭ اسكەري بولمىسىنا نەگىزگى ماتەريال بەرگەن ادامنىڭ ءوزى رومان تولىق جارىققا شىقپاي تۇرىپ اتىلىپ كەتكەن. «تىنىق دوننىڭ» العاشقى ەكى كىتابى 1928 جىلى عانا جاريالانا باستادى.

ەرماكوۆقا تاعىلعان ساياسي ايىپ كەيىن نەگىزسىز دەپ تانىلدى. 1989 جىلعى 18 تامىزدا روستوۆ وبلىستىق سوتى ونى قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان تولىق اقتادى.

مىنا قىزىقتى قاراڭىز:

ەرماكوۆتى اقتاۋعا جانىن سالا كىرىسكەن ءارى تىكەلەي كۇش سالعان ەكى ادام بار.

ءبىرى – قىزى، مۇعالىم پەلاگەيا حارلامپيەۆنا.

ەكىنشىسى – نيجني نوۆگورود قالاسىنداعى گوركي اۆتوزاۋىتىنىڭ قاراپايىم جۇمىسشى يۆان كالەگانوۆ.

قاتارداعى جۇمىسشى، بىراق سۇمدىق كىتاپقۇمار يۆان ءپىرادار شولوحوۆقا، «تىنىق دونعا» جانە ەرماكوۆ تاعدىرىنا ەرەكشە قىزىققانى اڭىز بولىپ ايتىلادى. 1982 جىلى حارلامپي ەرماكوۆقا ءوز قاراجاتىنا ەسكەرتكىش بەلگى جاساعان جۇمىسشى شولوحوۆتى ۇيىنە ىزدەپ كەلەدى. جانە وعان ءحارلامپيدىڭ سۋرەتىن كورسەتكەن، سوندا شولوحوۆ سۋرەتتىڭ سىرتىنا قولتاڭبا جازىپ، «ءحارلامپيدى كازاكتار سىيلايتىن! بەك سىيلايتىن!» دەپ ايتقان ەكەن. كەيىن وسى كەزدەسۋ كالەگانوۆتىڭ قولىنداعى ماڭىزدى دالەلگە اينالعان.

1989 جىلى كالەگانوۆ ەرماكوۆتى اقتاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋگە ءبىرجولا كىرىسەدى. ول ءحارلامپيدىڭ ۆيوشەنسكاياداعى تۋىستارىن ىزدەيدى. اقىرى بەلگىلى مۇعالىم، لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى بولعان قىزىن ىزدەپ كەلەدى. سول تۇستا اكەسىن اقتاۋ ءۇشىن قاقپاعان ەسىگى قالماعان قىز بايقۇس كۇدەرىن ۇزە باستاسا كەرەك. ميى قاتتى جۇمىس ىستەيتىن اقىلدى كالەگانوۆ دەرەۋ سول قىزدىڭ ءوتىنىشىن الىپ، روستوۆقا بارادى. 1989 جىلعى 26 مامىردا روستوۆ وبلىستىق كگب قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ، ەرماكوۆ ءىسىن قايتا قاراۋدى سۇرايدى. العاشىندا كگب قىزمەتكەرلەرى ونىڭ وتىنىشىنە سەنىمسىز قاراعان. سوندا كالەگانوۆ شولوحوۆپەن تۇسكەن فوتوسۋرەتىن جانە ەرماكوۆ سۋرەتىنىڭ سىرتىنداعى شولوحوۆتىڭ قولتاڭباسىن كورسەتكەن. وسىدان كەيىن ءىس قوزعالىپ، اقىرى ەرماكوۆ تولىق اقتالعان.

ال شولوحوۆتىڭ بەدەلى دە بۇل ىسكە جاناما تۇردە ۇلكەن سالماق بەرگەنى بەلگىلى. بىراق شولوحوۆتىڭ ءوزى 1984 جىلى قايتىس بولىپ كەتكەندىكتەن، 1989 جىلعى اقتاۋ ناۋقانىنا تىكەلەي قاتىسا المادى. ونىڭ ەرماكوۆتى جوعارى باعالاعان ءسوزى، قولتاڭباسى جانە ولاردىڭ بۇرىننان تانىستىعى كەيىنگى اقتاۋ ىسىنە مورالدىق-تاريحي تىرەك بولدى دەۋگە بولادى.

قاراپايىم وقىرماننىڭ جازۋشى مەن كەيىپكەرگە دەگەن وراسان قۇرمەتى اقىرى وسىلاي ساتىمەن اياقتالعان.

وسىندايدا ەسىمە تۇسە بەرەتىن قىزىق ءبىر ءىس بار:

قاشاندا اتاقتى اكەلەردىڭ سوڭىنداعى قالعان مۇراسىن شىرىلداپ ىزدەپ، تۇگەندەپ، سوتتالعان بولسا اقتاتىپ، كىتاپتارىن شىعارىپ، شىپ-پىر بولىپ جۇگىرەتىن قىزدار كوپ. دوڭبەكتەي-دوڭبەكتەي ۇلدارىنىڭ وندايمەن ءىسى بولماي، جايىندا جۇرەتىنىن ۇنەمى كورەمىن.

وسى ورايدا: «اكەنىڭ ادال ءىزىن وشىرمەي، بار نيەتىمەن، شىن ىقىلاسىمەن ەڭبەك ەتەتىن قىزدارعا كەپكامدى شەشىپ، باسىمدى تاعى ءبىر يەمىن!» دەگىم كەلەدى...

قوسىمشا:

ميحايل شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» ەپوپەياسىن قازاق تىلىنە ءبىر توپ قالامگەر-اۋدارماشى تارجىمالاعان. العاشقى نۇسقاسى 1951 جىلى نىعمەت بايمۇحامبەتوۆتىڭ اۋدارۋىمەن شىقسا، 1955-1956 جىلدارى ءتورت كىتاپ تولىق قايتا اۋدارىلىپ، بۇل جۇمىسقا حامزا ەسەنجانوۆ، مۇحامەدجان قاراتاەۆ، احمەت ەلشىبەكوۆ، ءسايدىل تالجانوۆ، قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ، عالىم احمەتوۆ، حاسەن وزدەنباەۆ سەكىلدى قالامگەرلەر قاتىسقان.

1 سۋرەت: تاڭعى دون

2 سۋرەت: شولوحوۆتىڭ العاشقى قولجازباسى.

3 سۋرەت: حارلامپي ەرماكوۆ

4 سۋرەت: شولوحوۆتىڭ حارلامپيعا جازعان حاتى

5 سۋرەت: اتاقتى گريگوري مەن اكسينيا عوي)

6 سۋرەت: 1983 جىلى بايتۇرسىن الىپبيىمەن شىققان ءتورت تومدىق.

ۇلاربەك دالەيۇلى

Abai.kz