برەمەن ەكسپەديتسياسى سەمەي وبلىسىندا
1876 جىلعى نەمىس عالىمدارىنىڭ سەمەي وڭىرىنە ساپارى جانە قازاق دالاسى تۋرالى ەۋروپالىق جازبالار
1876 جىلدىڭ كوكتەمى. سەمەي.
XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەي قالاسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ شىعىس سىبىردەگى ماڭىزدى اكىمشىلىك جانە ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەرتىس بويىنداعى بۇل قالا ەۋروپادان كەلگەن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە قازاق دالاسىنا، التايعا، تارباعاتايعا جانە ورتالىق ازياعا شىعاتىن قاقپا قىزمەتىن اتقاردى.
ءدال وسى كەزەڭدە سەمەي وڭىرىنە گەرمانيادان ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي ەكسپەديتسيا كەلدى. ەكسپەديتسيانى ۇيىمداستىرعان — برەمەندەگى گەرمانيانىڭ سولتۇستىك پوليارلىق ساياحاتتار قوعامى.
ونىڭ قۇرامىندا تابيعات زەرتتەۋشىسى، كەيىن بۇكىل ەۋروپاعا بەلگىلى بولعان زوولوگ الفرەد ەدمۋند برەم، ورنيتولوگ جانە زەرتتەۋشى وتتو فينش، سونداي-اق گراف كارل فون ۆالدبۋرگ-تسەيل-تراۋحبۋرگ بولدى.
ەكسپەديتسيانىڭ 1876 جىلعى ساپارى كەيىن بىرنەشە كىتاپ پەن ماقالاعا ارقاۋ بولدى. ءفينشتىڭ 1879 جىلى شىققان Reise nach West-Sibirien im Jahre 1876 ەڭبەگىنىڭ تولىق كولەمى 663 بەت بولىپ، ونىڭ ارنايى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى «Semipalátinsk und die Arcatberge» — «سەمەي جانە ارقات تاۋلارى» دەپ اتالادى.
ەكسپەديتسيانىڭ سەمەي وبلىسىنداعى ساپارى كەيىن تەك نەمىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە عانا ەمەس، وسى وڭىردە تۇرعان ورىس اكىمشىلىك ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى تاراپىنان دا جازىلدى. سولاردىڭ ءبىرى — سەمەي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ۆلاديمير پولتوراتسكيدىڭ ايەلى ليديا كونستانتينوۆنا پولتوراتسكايا. ول ەكسپەديتسيانىڭ ساپارىنا وتباسى مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ، كەيىن «برەمەنسكايا ەكسپەديتسيا ۆ سەميپالاتينسكوي وبلاستي» اتتى كولەمدى وچەرك جاريالادى. ماقالا پريرودا ي وحوتا جۋرنالىنىڭ 1879 جىلعى 1-توم، №3 سانىندا، 23–52 بەتتەردە جارىق كوردى.
سەمەيدەگى العاشقى كۇندەر
پولتوراتسكايانىڭ جازباسى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ سەمەيگە كەلۋىنەن باستالادى. ساياحاتشىلاردى پولتوراتسكيلەر وتباسى قارسى الادى. شەتەلدىك قوناقتارعا قازاق دالاسىنىڭ تۇرمىسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
پولتوراتسكايانىڭ جازباسىندا قوناقتاردى كيىز ۇيدە قارسى الۋ كورىنىسى ەرەكشە ورىن الادى. اۆتور دالا جاعدايىنداعى قازاق قوناقجايلىعىن، ۇلتتىق تاعامداردى جانە قىمىزدى سيپاتتايدى. ونىڭ جازباسىنان پالاۋ، قازاقشا كاۋاپ جانە قىمىز ۇسىنىلعانىن كورەمىز. بۇل — XIX عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا سىرت كوزبەن قاراعان ماڭىزدى ەتنوگرافيالىق دەرەك.
سەمەيدەگى وسى العاشقى تانىستىق ەكسپەديتسيانىڭ كەيىنگى باعىتىن ايقىندادى. پولتوراتسكيلەر وتباسى نەمىس ساياحاتشىلارىنا جەرگىلىكتى جاعدايدى جاقسى بىلەتىن ادامدارمەن بايلانىسۋعا، جول جۇرۋگە جانە اڭشىلىق ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەستى.
سەمەيدەن ارقاتقا
ەكسپەديتسيا سەمەيدەن شىعىسقا قاراي جىلجىپ، ارقات تاۋلارىنا بەت الدى.
XIX عاسىردا ارقات ءوڭىرى تابيعاتى قاتال، بىراق اڭ-قۇسقا باي دالا ايماقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى ەدى. اسىرەسە ارقار اۋلاۋ جەرگىلىكتى قازاق اڭشىلىق مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
برەم ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ عىلىمي ماقساتى تابيعاتتى باقىلاۋمەن عانا شەكتەلمەدى. ول ءسىبىر مەن قازاق دالاسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن ءوز كوزىمەن زەرتتەپ، اڭشىلىق ارقىلى جەرگىلىكتى تابيعي ورتانى تانۋعا تىرىستى.
ءفينشتىڭ كەيىنگى ەڭبەگىندەگى «Semipalátinsk und die Arcatberge» تاراۋى وسى كەزەڭدى ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى.
ارقاتتاعى ارقار اۋلاۋى
ەكسپەديتسيانىڭ ەڭ ەستە قالارلىق وقيعاسى — ارقاتتاعى ارقار اۋلاۋى.
بۇل اڭشىلىققا برەم باستاعان نەمىس ساياحاتشىلارى عانا ەمەس، جەرگىلىكتى قازاقتار دا قاتىستى. ارقات ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا اڭشىلىق ونەرىمەن تانىلعان ادامدار بولدى.
سولاردىڭ ءبىرى — ءادىل-حان دجامانتەيوف. فينش ونى ارقات تاۋلارىنىڭ يەسى ءارى وتە جاقسى مەرگەن رەتىندە سيپاتتايدى. نەمىستەر كەلگەنگە دەيىن ول ءىرى ارقاردىڭ ءبىرىن اتىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ قولدانعان مىلتىعى دا ءفينشتىڭ نازارىن اۋدارعان: قاراپايىم ءبىر ۇڭعىلى تۋلا مىلتىعىن ارنايى تىرەككە ورنالاستىرىپ اتقان.
بۇل دەرەك سول كەزدەگى قازاق اڭشىلىعىنىڭ وزىندىك ادىستەرىن دە كورسەتەدى.
الايدا ءادىل-حان دجامانتەيوفتىڭ رولىنە قاتىستى ءبىر نارسەنى ناقتى اجىراتۋ قاجەت: ول — برەمگە جىر ايتقان اقىن ەمەس، ارقاتتاعى بەلگىلى مەرگەن.
برەمدى جىرلاعان قازاق اقىنى
اڭشىلىقتان كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قوناقجايلىعىنا بولەنەدى. ءفينشتىڭ جازۋىنشا، دالاداعى بەدەلدى ادامدار وزدەرىنىڭ سوزدەرىمەن عانا شەكتەلمەي، «ءوز حالقىنىڭ اتاقتى ءبىر باردىن» شاقىرعان.
فينش بۇل ادامدى berühmter Barde — «اتاقتى بارد»، ال كەيىن gewandter Improvisator — «شەبەر يمپروۆيزاتور» دەپ اتايدى.
اقىن سول كۇنگى اڭشىلىقتى جىرلايدى. ونىڭ ولەڭىندە گەنەرال پولتوراتسكي مەن ونىڭ ايەلى، شەتەلدىك قوناقتار جانە اسىرەسە اڭشىلىقتا جولى بولعان برەم ماداقتالادى.
برەمنىڭ ءوز جازباسىندا بۇل وقيعا بۇدان دا قىزىقتى سيپاتتالادى. ول جىرشىنىڭ ولەڭىن تىڭداپ وتىرىپ، ونىڭ سوزدەرىن جازىپ العانىن ايتادى. جىر قازاقشادان ورىسشاعا اۋدارىلعان، ودان كەيىن گەنەرال نەمىس تىلىنە اۋدارعان. برەم بولسا، وسى اۋدارما بارىسىندا جىردىڭ نەگىزگى ءماتىنىن قاعازعا تۇسىرگەن.
وسىلايشا 1876 جىلعى ارقاتتاعى ءبىر اڭشىلىق وقيعاسى قازاقتىڭ سۋىرىپسالما پوەزياسى تۋرالى نەمىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازباسىنا ەندى. برەم كەيىن بۇل جىردى قازاق پوەزياسىنىڭ العاشقى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرعانىن كورسەتەدى.
بىراق مۇندا زەرتتەۋشى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءبىر ماسەلە بار: برەم دە، فينش تە بۇل اقىننىڭ ەسىمىن جاريالاماعان.
سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ اتىن ناقتى انىقتالعان تاريحي تۇلعا رەتىندە اتاۋعا نەگىز جوق.
قازاقتىڭ سۋىرىپسالما ونەرى ەۋروپالىق ساياحاتشى كوزىمەن
ءفينشتىڭ جازباسى قازاق پوەزياسىنا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى مالىمەت بەرەدى. ول قازاقتاردىڭ پوەزياسى جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن جانە جىرلاردىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىنىن اتاپ وتەدى.
ەۋروپالىق ساياحاتشى قازاق دالاسىنداعى اقىننىڭ تەك دايىن ولەڭ ورىنداۋشى ەمەس، وقيعاعا بايلانىستى سول جەردە ءسوز قۇرايتىن يمپروۆيزاتور بولعانىنا نازار اۋدارادى.
بۇل سيپاتتاما قازاقتىڭ سۋىرىپسالما اقىندىق ءداستۇرىنىڭ XIX عاسىردا شەتەلدىك باقىلاۋشىلاردىڭ وزىنە دە ەرەكشە اسەر قالدىرعانىن كورسەتەدى.
ارقاتتاعى جىردىڭ تاقىرىبى دا كەزدەيسوق ەمەس. اقىن سول كۇنگى ناقتى وقيعانى — شەتەلدىك قوناقتىڭ ارقاردى ءدال اتىپ الۋىن — پوەزيالىق سيۋجەتكە اينالدىرعان.
دەمەك، بۇل جەردە تابيعات، اڭشىلىق، قوناقجايلىق جانە اقىندىق ونەر ءبىر وقيعانىڭ ىشىندە توعىسادى.
ليديا پولتوراتسكايانىڭ تاريحي ءرولى
برەمەن ەكسپەديتسياسى تۋرالى ءسوز بولعاندا ليديا پولتوراتسكايانىڭ ەڭبەگىن بولەك قاراستىرعان ءجون.
ول تەك گۋبەرناتوردىڭ ايەلى رەتىندە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە جۇرگەن جوق. پولتوراتسكايا فوتوگرافيامەن اينالىسىپ، باتىس ءسىبىردىڭ تابيعاتى مەن تۇرعىندارىن سۋرەتكە ءتۇسىردى. ونىڭ 1879 جىلى جارىق كورگەن «البوم تيپوۆ ي ۆيدوۆ زاپادنوي سيبيري، سنياتىح ل. ك. پولتوراتسكوي» اتتى فوتوالبومى رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا ساقتالعانى تۋرالى دەرەك بار.
سوندىقتان پولتوراتسكايانىڭ مۇراسى ەكى ءتۇرلى دەرەك قاباتىن بىرىكتىرەدى:
ءبىرىنشىسى — جازباشا كۋالىك، ياعني برەمەن ەكسپەديتسياسى تۋرالى وچەرك;
ەكىنشىسى — ۆيزۋالدى دەرەك، ياعني قازاقتاردىڭ، تابيعاتتىڭ جانە ەكسپەديتسيا جۇرگەن ايماقتاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى.
بۇل ماتەريالدار سەمەي ءوڭىرىنىڭ XIX عاسىرداعى تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن اسا قۇندى.
ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي ماڭىزى
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قازاق دالاسىن ساياحات رەتىندە تاماشالاۋ عانا بولعان جوق. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تابيعاتتى، جانۋارلار دۇنيەسىن، گەوگرافيانى جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن زەرتتەدى.
ءفينشتىڭ 1879 جىلعى كىتابى 663 بەتتەن تۇرادى جانە ەكسپەديتسيانىڭ بۇكىل مارشرۋتىن، تابيعات باقىلاۋلارىن جانە ەتنوگرافيالىق ماتەريالدارىن قامتيدى. سەمەي مەن ارقاتقا ارنالعان تاراۋ كىتاپتىڭ ارنايى بولىمدەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
برەم كەيىن بۇل ساپار تۋرالى Die Gartenlaube جۋرنالىنا «Eine Reise nach Sibirien» اتتى ماقالالار سەرياسىن جاريالادى. 1888 جىلعى جاريالانىمدا سەمەيدەن ەرتىس ارقىلى قازاق دالاسىنا ءوتۋى، ارقات تاۋلارى جانە اڭشىلىق وقيعالارى باياندالادى.
وسىلايشا 1876 جىلعى ساپاردىڭ دەرەكتەرى بىرنەشە باسىلىمعا تارادى:
- ليديا پولتوراتسكايانىڭ 1879 جىلعى ورىسشا وچەركى;
- وتتو ءفينشتىڭ 1879 جىلعى نەمىسشە عىلىمي-ساياحاتناماسى;
- الفرەد برەمنىڭ كەيىنگى ساياحات جازبالارى;
- پولتوراتسكايانىڭ فوتوسۋرەتتەرى.
ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ەكسپەديتسيانىڭ ءار قىرىن كورسەتەدى.
قازاق دالاسى تۋرالى ەۋروپالىق كوزقاراس
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ جازبالارى ارقىلى XIX عاسىرداعى سەمەي وبلىسىنىڭ تابيعاتى عانا ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ءومىرىنىڭ كەيبىر كورىنىستەرى دە ەۋروپا وقىرمانىنا جەتتى.
ەۋروپالىق ساياحاتشىلار قازاق اۋىلدارىن، كيىز ۇيلەردى، قوناقجايلىقتى، قىمىزدى، ات پەن يت باپتاۋدى، بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋدى جانە ارقارشىلىقتى سيپاتتادى.
الايدا بۇل دەرەكتەردى پايدالانعاندا ءبىر ەرەكشەلىكتى ەسكەرۋ قاجەت: ولاردىڭ اۆتورلارى — سىرتتان كەلگەن ەۋروپالىق باقىلاۋشىلار. سوندىقتان ولاردىڭ جازبالارى قازاق قوعامىنىڭ تولىق بەينەسى ەمەس، XIX عاسىرداعى شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ كوزىمەن كورىنگەن تاريحي كورىنىس.
سول سەبەپتى برەم مەن ءفينشتىڭ جازبالارىن قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان دەرەكتەرمەن، ارحيۆ قۇجاتتارىمەن، اۋىزشا تاريحپەن جانە جەرگىلىكتى شەجىرەلىك ماتەريالدارمەن سالىستىرا پايدالانۋ ماڭىزدى.
بەلگىسىز اقىننىڭ ءىزى
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ سەمەي وبلىسىنداعى ساپارىنىڭ ەڭ قىزىقتى جۇمباقتارىنىڭ ءبىرى — برەمنىڭ قۇرمەتىنە جىر ايتقان قازاق اقىنىنىڭ ەسىمى.
ءبىز ونىڭ بولعانىن بىرنەشە دەرەك ارقىلى بىلەمىز. برەم ونىڭ جىرىن تىڭداعان. فينش ونى اتاقتى بارد جانە شەبەر يمپروۆيزاتور دەپ سيپاتتاعان. ونىڭ جىرىنىڭ تاقىرىبى دا بەلگىلى: سول كۇنگى اڭشىلىق جانە برەمنىڭ ارقار اتۋى.
بىراق ونىڭ ەسىمى ازىرگە بەلگىسىز.
بۇل جاعداي XIX عاسىرداعى قازاقتىڭ اۋىزشا ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ كۇردەلىلىگىن كورسەتەدى. ەۋروپالىق ساياحاتشىلار كەيدە جىردىڭ مازمۇنىن جازىپ العانىمەن، ورىنداۋشىنىڭ تولىق اتى-ءجونىن تىركەمەگەن.
سوندىقتان ارقاتتاعى وسى اقىننىڭ ەسىمىن انىقتاۋ ءۇشىن پولتوراتسكايانىڭ 1879 جىلعى ماقالاسىنىڭ تۇپنۇسقا بەتتەرىن، پولتوراتسكيلەردىڭ جەكە ءارحيۆىن، 1876 جىلعى ەكسپەديتسياعا قاتىستى ورىس اكىمشىلىك قۇجاتتارىن جانە سول كەزەڭدەگى سەمەي ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى تۋرالى دەرەكتەردى قاتار قاراستىرۋ قاجەت.
قورىتىندى: 1876 جىلعى برەمەن ەكسپەديتسياسى سەمەي وبلىسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان عىلىمي ساپارلاردىڭ ءبىرى بولدى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سەمەيدەن ارقات تاۋلارىنا دەيىن ءجۇرىپ ءوتىپ، قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىن، اڭشىلىق مادەنيەتىن جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن ءوز ەڭبەكتەرىنە ەنگىزدى.
بۇل ساپاردىڭ قۇندىلىعى تەك تابيعاتتانۋ عىلىمى ءۇشىن ەمەس. ونىڭ جازبالارىندا XIX عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ قوناقجايلىعى، اڭشىلىق ءداستۇرى، جىلقى مادەنيەتى، دالا تۇرمىسى جانە ەڭ باستىسى — سۋىرىپسالما پوەزيا ونەرى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالدى.
ارقاتتاعى برەم اڭشىلىعى وسىنىڭ جارقىن مىسالى. ءبىر قاراعاندا بۇل — شەتەلدىك ساياحاتشىنىڭ كەزەكتى اڭشىلىق وقيعاسى. ال تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا، بۇل — قازاقتىڭ اۋىزشا پوەزياسى مەن ەۋروپالىق عىلىمي ساياحاتنامانىڭ تۇيىسكەن ءساتى.
برەم ارقاردى اتقان كۇندى قازاقتىڭ بەلگىسىز اقىنى سۋىرىپسالىپ جىرعا قوستى. اقىننىڭ اتى بىزگە ازىرگە جەتپەگەنىمەن، ونىڭ داۋىسى نەمىس ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى ارقىلى XIX عاسىردان بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان العاندا، «برەمەن ەكسپەديتسياسى سەمەي وبلىسىندا» — تەك شەتەلدىك عالىمداردىڭ ساياحاتى تۋرالى تاريح ەمەس. ول سەمەي دالاسىنىڭ تابيعاتى مەن مادەنيەتى ەۋروپانىڭ عىلىمي جانە ادەبي كەڭىستىگىنە قالاي ەنگەنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى تاريحي دەرەك.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
1876 جىلعى نەمىس عالىمدارىنىڭ سەمەي وڭىرىنە ساپارى جانە قازاق دالاسى تۋرالى ەۋروپالىق جازبالار
1876 جىلدىڭ كوكتەمى. سەمەي.
XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەي قالاسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ شىعىس سىبىردەگى ماڭىزدى اكىمشىلىك جانە ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەرتىس بويىنداعى بۇل قالا ەۋروپادان كەلگەن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە قازاق دالاسىنا، التايعا، تارباعاتايعا جانە ورتالىق ازياعا شىعاتىن قاقپا قىزمەتىن اتقاردى.
ءدال وسى كەزەڭدە سەمەي وڭىرىنە گەرمانيادان ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي ەكسپەديتسيا كەلدى. ەكسپەديتسيانى ۇيىمداستىرعان — برەمەندەگى گەرمانيانىڭ سولتۇستىك پوليارلىق ساياحاتتار قوعامى.
ونىڭ قۇرامىندا تابيعات زەرتتەۋشىسى، كەيىن بۇكىل ەۋروپاعا بەلگىلى بولعان زوولوگ الفرەد ەدمۋند برەم، ورنيتولوگ جانە زەرتتەۋشى وتتو فينش، سونداي-اق گراف كارل فون ۆالدبۋرگ-تسەيل-تراۋحبۋرگ بولدى.
ەكسپەديتسيانىڭ 1876 جىلعى ساپارى كەيىن بىرنەشە كىتاپ پەن ماقالاعا ارقاۋ بولدى. ءفينشتىڭ 1879 جىلى شىققان Reise nach West-Sibirien im Jahre 1876 ەڭبەگىنىڭ تولىق كولەمى 663 بەت بولىپ، ونىڭ ارنايى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى «Semipalátinsk und die Arcatberge» — «سەمەي جانە ارقات تاۋلارى» دەپ اتالادى.
ەكسپەديتسيانىڭ سەمەي وبلىسىنداعى ساپارى كەيىن تەك نەمىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە عانا ەمەس، وسى وڭىردە تۇرعان ورىس اكىمشىلىك ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى تاراپىنان دا جازىلدى. سولاردىڭ ءبىرى — سەمەي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ۆلاديمير پولتوراتسكيدىڭ ايەلى ليديا كونستانتينوۆنا پولتوراتسكايا. ول ەكسپەديتسيانىڭ ساپارىنا وتباسى مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ، كەيىن «برەمەنسكايا ەكسپەديتسيا ۆ سەميپالاتينسكوي وبلاستي» اتتى كولەمدى وچەرك جاريالادى. ماقالا پريرودا ي وحوتا جۋرنالىنىڭ 1879 جىلعى 1-توم، №3 سانىندا، 23–52 بەتتەردە جارىق كوردى.
سەمەيدەگى العاشقى كۇندەر
پولتوراتسكايانىڭ جازباسى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ سەمەيگە كەلۋىنەن باستالادى. ساياحاتشىلاردى پولتوراتسكيلەر وتباسى قارسى الادى. شەتەلدىك قوناقتارعا قازاق دالاسىنىڭ تۇرمىسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
پولتوراتسكايانىڭ جازباسىندا قوناقتاردى كيىز ۇيدە قارسى الۋ كورىنىسى ەرەكشە ورىن الادى. اۆتور دالا جاعدايىنداعى قازاق قوناقجايلىعىن، ۇلتتىق تاعامداردى جانە قىمىزدى سيپاتتايدى. ونىڭ جازباسىنان پالاۋ، قازاقشا كاۋاپ جانە قىمىز ۇسىنىلعانىن كورەمىز. بۇل — XIX عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا سىرت كوزبەن قاراعان ماڭىزدى ەتنوگرافيالىق دەرەك.
سەمەيدەگى وسى العاشقى تانىستىق ەكسپەديتسيانىڭ كەيىنگى باعىتىن ايقىندادى. پولتوراتسكيلەر وتباسى نەمىس ساياحاتشىلارىنا جەرگىلىكتى جاعدايدى جاقسى بىلەتىن ادامدارمەن بايلانىسۋعا، جول جۇرۋگە جانە اڭشىلىق ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەستى.
سەمەيدەن ارقاتقا
ەكسپەديتسيا سەمەيدەن شىعىسقا قاراي جىلجىپ، ارقات تاۋلارىنا بەت الدى.
XIX عاسىردا ارقات ءوڭىرى تابيعاتى قاتال، بىراق اڭ-قۇسقا باي دالا ايماقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى ەدى. اسىرەسە ارقار اۋلاۋ جەرگىلىكتى قازاق اڭشىلىق مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
برەم ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ عىلىمي ماقساتى تابيعاتتى باقىلاۋمەن عانا شەكتەلمەدى. ول ءسىبىر مەن قازاق دالاسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن ءوز كوزىمەن زەرتتەپ، اڭشىلىق ارقىلى جەرگىلىكتى تابيعي ورتانى تانۋعا تىرىستى.
ءفينشتىڭ كەيىنگى ەڭبەگىندەگى «Semipalátinsk und die Arcatberge» تاراۋى وسى كەزەڭدى ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى.
ارقاتتاعى ارقار اۋلاۋى
ەكسپەديتسيانىڭ ەڭ ەستە قالارلىق وقيعاسى — ارقاتتاعى ارقار اۋلاۋى.
بۇل اڭشىلىققا برەم باستاعان نەمىس ساياحاتشىلارى عانا ەمەس، جەرگىلىكتى قازاقتار دا قاتىستى. ارقات ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا اڭشىلىق ونەرىمەن تانىلعان ادامدار بولدى.
سولاردىڭ ءبىرى — ءادىل-حان دجامانتەيوف. فينش ونى ارقات تاۋلارىنىڭ يەسى ءارى وتە جاقسى مەرگەن رەتىندە سيپاتتايدى. نەمىستەر كەلگەنگە دەيىن ول ءىرى ارقاردىڭ ءبىرىن اتىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ قولدانعان مىلتىعى دا ءفينشتىڭ نازارىن اۋدارعان: قاراپايىم ءبىر ۇڭعىلى تۋلا مىلتىعىن ارنايى تىرەككە ورنالاستىرىپ اتقان.
بۇل دەرەك سول كەزدەگى قازاق اڭشىلىعىنىڭ وزىندىك ادىستەرىن دە كورسەتەدى.
الايدا ءادىل-حان دجامانتەيوفتىڭ رولىنە قاتىستى ءبىر نارسەنى ناقتى اجىراتۋ قاجەت: ول — برەمگە جىر ايتقان اقىن ەمەس، ارقاتتاعى بەلگىلى مەرگەن.
برەمدى جىرلاعان قازاق اقىنى
اڭشىلىقتان كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قوناقجايلىعىنا بولەنەدى. ءفينشتىڭ جازۋىنشا، دالاداعى بەدەلدى ادامدار وزدەرىنىڭ سوزدەرىمەن عانا شەكتەلمەي، «ءوز حالقىنىڭ اتاقتى ءبىر باردىن» شاقىرعان.
فينش بۇل ادامدى berühmter Barde — «اتاقتى بارد»، ال كەيىن gewandter Improvisator — «شەبەر يمپروۆيزاتور» دەپ اتايدى.
اقىن سول كۇنگى اڭشىلىقتى جىرلايدى. ونىڭ ولەڭىندە گەنەرال پولتوراتسكي مەن ونىڭ ايەلى، شەتەلدىك قوناقتار جانە اسىرەسە اڭشىلىقتا جولى بولعان برەم ماداقتالادى.
برەمنىڭ ءوز جازباسىندا بۇل وقيعا بۇدان دا قىزىقتى سيپاتتالادى. ول جىرشىنىڭ ولەڭىن تىڭداپ وتىرىپ، ونىڭ سوزدەرىن جازىپ العانىن ايتادى. جىر قازاقشادان ورىسشاعا اۋدارىلعان، ودان كەيىن گەنەرال نەمىس تىلىنە اۋدارعان. برەم بولسا، وسى اۋدارما بارىسىندا جىردىڭ نەگىزگى ءماتىنىن قاعازعا تۇسىرگەن.
وسىلايشا 1876 جىلعى ارقاتتاعى ءبىر اڭشىلىق وقيعاسى قازاقتىڭ سۋىرىپسالما پوەزياسى تۋرالى نەمىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازباسىنا ەندى. برەم كەيىن بۇل جىردى قازاق پوەزياسىنىڭ العاشقى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرعانىن كورسەتەدى.
بىراق مۇندا زەرتتەۋشى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءبىر ماسەلە بار: برەم دە، فينش تە بۇل اقىننىڭ ەسىمىن جاريالاماعان.
سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ اتىن ناقتى انىقتالعان تاريحي تۇلعا رەتىندە اتاۋعا نەگىز جوق.
قازاقتىڭ سۋىرىپسالما ونەرى ەۋروپالىق ساياحاتشى كوزىمەن
ءفينشتىڭ جازباسى قازاق پوەزياسىنا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى مالىمەت بەرەدى. ول قازاقتاردىڭ پوەزياسى جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن جانە جىرلاردىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىنىن اتاپ وتەدى.
ەۋروپالىق ساياحاتشى قازاق دالاسىنداعى اقىننىڭ تەك دايىن ولەڭ ورىنداۋشى ەمەس، وقيعاعا بايلانىستى سول جەردە ءسوز قۇرايتىن يمپروۆيزاتور بولعانىنا نازار اۋدارادى.
بۇل سيپاتتاما قازاقتىڭ سۋىرىپسالما اقىندىق ءداستۇرىنىڭ XIX عاسىردا شەتەلدىك باقىلاۋشىلاردىڭ وزىنە دە ەرەكشە اسەر قالدىرعانىن كورسەتەدى.
ارقاتتاعى جىردىڭ تاقىرىبى دا كەزدەيسوق ەمەس. اقىن سول كۇنگى ناقتى وقيعانى — شەتەلدىك قوناقتىڭ ارقاردى ءدال اتىپ الۋىن — پوەزيالىق سيۋجەتكە اينالدىرعان.
دەمەك، بۇل جەردە تابيعات، اڭشىلىق، قوناقجايلىق جانە اقىندىق ونەر ءبىر وقيعانىڭ ىشىندە توعىسادى.
ليديا پولتوراتسكايانىڭ تاريحي ءرولى
برەمەن ەكسپەديتسياسى تۋرالى ءسوز بولعاندا ليديا پولتوراتسكايانىڭ ەڭبەگىن بولەك قاراستىرعان ءجون.
ول تەك گۋبەرناتوردىڭ ايەلى رەتىندە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە جۇرگەن جوق. پولتوراتسكايا فوتوگرافيامەن اينالىسىپ، باتىس ءسىبىردىڭ تابيعاتى مەن تۇرعىندارىن سۋرەتكە ءتۇسىردى. ونىڭ 1879 جىلى جارىق كورگەن «البوم تيپوۆ ي ۆيدوۆ زاپادنوي سيبيري، سنياتىح ل. ك. پولتوراتسكوي» اتتى فوتوالبومى رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا ساقتالعانى تۋرالى دەرەك بار.
سوندىقتان پولتوراتسكايانىڭ مۇراسى ەكى ءتۇرلى دەرەك قاباتىن بىرىكتىرەدى:
ءبىرىنشىسى — جازباشا كۋالىك، ياعني برەمەن ەكسپەديتسياسى تۋرالى وچەرك;
ەكىنشىسى — ۆيزۋالدى دەرەك، ياعني قازاقتاردىڭ، تابيعاتتىڭ جانە ەكسپەديتسيا جۇرگەن ايماقتاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى.
بۇل ماتەريالدار سەمەي ءوڭىرىنىڭ XIX عاسىرداعى تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن اسا قۇندى.
ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي ماڭىزى
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قازاق دالاسىن ساياحات رەتىندە تاماشالاۋ عانا بولعان جوق. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تابيعاتتى، جانۋارلار دۇنيەسىن، گەوگرافيانى جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن زەرتتەدى.
ءفينشتىڭ 1879 جىلعى كىتابى 663 بەتتەن تۇرادى جانە ەكسپەديتسيانىڭ بۇكىل مارشرۋتىن، تابيعات باقىلاۋلارىن جانە ەتنوگرافيالىق ماتەريالدارىن قامتيدى. سەمەي مەن ارقاتقا ارنالعان تاراۋ كىتاپتىڭ ارنايى بولىمدەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
برەم كەيىن بۇل ساپار تۋرالى Die Gartenlaube جۋرنالىنا «Eine Reise nach Sibirien» اتتى ماقالالار سەرياسىن جاريالادى. 1888 جىلعى جاريالانىمدا سەمەيدەن ەرتىس ارقىلى قازاق دالاسىنا ءوتۋى، ارقات تاۋلارى جانە اڭشىلىق وقيعالارى باياندالادى.
وسىلايشا 1876 جىلعى ساپاردىڭ دەرەكتەرى بىرنەشە باسىلىمعا تارادى:
- ليديا پولتوراتسكايانىڭ 1879 جىلعى ورىسشا وچەركى;
- وتتو ءفينشتىڭ 1879 جىلعى نەمىسشە عىلىمي-ساياحاتناماسى;
- الفرەد برەمنىڭ كەيىنگى ساياحات جازبالارى;
- پولتوراتسكايانىڭ فوتوسۋرەتتەرى.
ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ەكسپەديتسيانىڭ ءار قىرىن كورسەتەدى.
قازاق دالاسى تۋرالى ەۋروپالىق كوزقاراس
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ جازبالارى ارقىلى XIX عاسىرداعى سەمەي وبلىسىنىڭ تابيعاتى عانا ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ءومىرىنىڭ كەيبىر كورىنىستەرى دە ەۋروپا وقىرمانىنا جەتتى.
ەۋروپالىق ساياحاتشىلار قازاق اۋىلدارىن، كيىز ۇيلەردى، قوناقجايلىقتى، قىمىزدى، ات پەن يت باپتاۋدى، بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋدى جانە ارقارشىلىقتى سيپاتتادى.
الايدا بۇل دەرەكتەردى پايدالانعاندا ءبىر ەرەكشەلىكتى ەسكەرۋ قاجەت: ولاردىڭ اۆتورلارى — سىرتتان كەلگەن ەۋروپالىق باقىلاۋشىلار. سوندىقتان ولاردىڭ جازبالارى قازاق قوعامىنىڭ تولىق بەينەسى ەمەس، XIX عاسىرداعى شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ كوزىمەن كورىنگەن تاريحي كورىنىس.
سول سەبەپتى برەم مەن ءفينشتىڭ جازبالارىن قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان دەرەكتەرمەن، ارحيۆ قۇجاتتارىمەن، اۋىزشا تاريحپەن جانە جەرگىلىكتى شەجىرەلىك ماتەريالدارمەن سالىستىرا پايدالانۋ ماڭىزدى.
بەلگىسىز اقىننىڭ ءىزى
برەمەن ەكسپەديتسياسىنىڭ سەمەي وبلىسىنداعى ساپارىنىڭ ەڭ قىزىقتى جۇمباقتارىنىڭ ءبىرى — برەمنىڭ قۇرمەتىنە جىر ايتقان قازاق اقىنىنىڭ ەسىمى.
ءبىز ونىڭ بولعانىن بىرنەشە دەرەك ارقىلى بىلەمىز. برەم ونىڭ جىرىن تىڭداعان. فينش ونى اتاقتى بارد جانە شەبەر يمپروۆيزاتور دەپ سيپاتتاعان. ونىڭ جىرىنىڭ تاقىرىبى دا بەلگىلى: سول كۇنگى اڭشىلىق جانە برەمنىڭ ارقار اتۋى.
بىراق ونىڭ ەسىمى ازىرگە بەلگىسىز.
بۇل جاعداي XIX عاسىرداعى قازاقتىڭ اۋىزشا ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ كۇردەلىلىگىن كورسەتەدى. ەۋروپالىق ساياحاتشىلار كەيدە جىردىڭ مازمۇنىن جازىپ العانىمەن، ورىنداۋشىنىڭ تولىق اتى-ءجونىن تىركەمەگەن.
سوندىقتان ارقاتتاعى وسى اقىننىڭ ەسىمىن انىقتاۋ ءۇشىن پولتوراتسكايانىڭ 1879 جىلعى ماقالاسىنىڭ تۇپنۇسقا بەتتەرىن، پولتوراتسكيلەردىڭ جەكە ءارحيۆىن، 1876 جىلعى ەكسپەديتسياعا قاتىستى ورىس اكىمشىلىك قۇجاتتارىن جانە سول كەزەڭدەگى سەمەي ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى تۋرالى دەرەكتەردى قاتار قاراستىرۋ قاجەت.
قورىتىندى: 1876 جىلعى برەمەن ەكسپەديتسياسى سەمەي وبلىسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان عىلىمي ساپارلاردىڭ ءبىرى بولدى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سەمەيدەن ارقات تاۋلارىنا دەيىن ءجۇرىپ ءوتىپ، قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىن، اڭشىلىق مادەنيەتىن جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن ءوز ەڭبەكتەرىنە ەنگىزدى.
بۇل ساپاردىڭ قۇندىلىعى تەك تابيعاتتانۋ عىلىمى ءۇشىن ەمەس. ونىڭ جازبالارىندا XIX عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ قوناقجايلىعى، اڭشىلىق ءداستۇرى، جىلقى مادەنيەتى، دالا تۇرمىسى جانە ەڭ باستىسى — سۋىرىپسالما پوەزيا ونەرى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالدى.
ارقاتتاعى برەم اڭشىلىعى وسىنىڭ جارقىن مىسالى. ءبىر قاراعاندا بۇل — شەتەلدىك ساياحاتشىنىڭ كەزەكتى اڭشىلىق وقيعاسى. ال تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا، بۇل — قازاقتىڭ اۋىزشا پوەزياسى مەن ەۋروپالىق عىلىمي ساياحاتنامانىڭ تۇيىسكەن ءساتى.
برەم ارقاردى اتقان كۇندى قازاقتىڭ بەلگىسىز اقىنى سۋىرىپسالىپ جىرعا قوستى. اقىننىڭ اتى بىزگە ازىرگە جەتپەگەنىمەن، ونىڭ داۋىسى نەمىس ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى ارقىلى XIX عاسىردان بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان العاندا، «برەمەن ەكسپەديتسياسى سەمەي وبلىسىندا» — تەك شەتەلدىك عالىمداردىڭ ساياحاتى تۋرالى تاريح ەمەس. ول سەمەي دالاسىنىڭ تابيعاتى مەن مادەنيەتى ەۋروپانىڭ عىلىمي جانە ادەبي كەڭىستىگىنە قالاي ەنگەنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى تاريحي دەرەك.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
