1876 жылғы неміс ғалымдарының Семей өңіріне сапары және қазақ даласы туралы еуропалық жазбалар

1876 жылдың көктемі. Семей.

XIX ғасырдың екінші жартысында Семей қаласы Ресей империясының Шығыс Сібірдегі маңызды әкімшілік және сауда орталықтарының біріне айналды. Ертіс бойындағы бұл қала Еуропадан келген зерттеушілер үшін де қазақ даласына, Алтайға, Тарбағатайға және Орталық Азияға шығатын қақпа қызметін атқарды.

Дәл осы кезеңде Семей өңіріне Германиядан ұйымдастырылған ғылыми экспедиция келді. Экспедицияны ұйымдастырған — Бремендегі Германияның Солтүстік полярлық саяхаттар қоғамы.

Оның құрамында табиғат зерттеушісі, кейін бүкіл Еуропаға белгілі болған зоолог Альфред Эдмунд Брем, орнитолог және зерттеуші Отто Финш, сондай-ақ граф Карл фон Вальдбург-Цейль-Траухбург болды.

Экспедицияның 1876 жылғы сапары кейін бірнеше кітап пен мақалаға арқау болды. Финштің 1879 жылы шыққан Reise nach West-Sibirien im Jahre 1876 еңбегінің толық көлемі 663 бет болып, оның арнайы тарауларының бірі «Semipalátinsk und die Arcatberge» — «Семей және Арқат таулары» деп аталады.

Экспедицияның Семей облысындағы сапары кейін тек неміс ғалымдарының еңбектерінде ғана емес, осы өңірде тұрған орыс әкімшілік элитасының өкілдері тарапынан да жазылды. Солардың бірі — Семей облысының әскери губернаторы Владимир Полторацкийдің әйелі Лидия Константиновна Полторацкая. Ол экспедицияның сапарына отбасы мүшесі ретінде қатысып, кейін «Бременская экспедиция в Семипалатинской области» атты көлемді очерк жариялады. Мақала Природа и охота журналының 1879 жылғы 1-том, №3 санында, 23–52 беттерде жарық көрді.

Семейдегі алғашқы күндер

Полторацкаяның жазбасы экспедиция мүшелерінің Семейге келуінен басталады. Саяхатшыларды Полторацкийлер отбасы қарсы алады. Шетелдік қонақтарға қазақ даласының тұрмысымен танысуға мүмкіндік беріледі.

Полторацкаяның жазбасында қонақтарды киіз үйде қарсы алу көрінісі ерекше орын алады. Автор дала жағдайындағы қазақ қонақжайлығын, ұлттық тағамдарды және қымызды сипаттайды. Оның жазбасынан палау, қазақша кәуап және қымыз ұсынылғанын көреміз. Бұл — XIX ғасырдың соңындағы қазақтың күнделікті тұрмысына сырт көзбен қараған маңызды этнографиялық дерек.

Семейдегі осы алғашқы таныстық экспедицияның кейінгі бағытын айқындады. Полторацкийлер отбасы неміс саяхатшыларына жергілікті жағдайды жақсы білетін адамдармен байланысуға, жол жүруге және аңшылық ұйымдастыруға көмектесті.

Семейден Арқатқа

Экспедиция Семейден шығысқа қарай жылжып, Арқат тауларына бет алды.

XIX ғасырда Арқат өңірі табиғаты қатал, бірақ аң-құсқа бай дала аймақтарының бірі ретінде белгілі еді. Әсіресе арқар аулау жергілікті қазақ аңшылық мәдениетінің маңызды салаларының бірі болатын.

Брем үшін бұл сапардың ғылыми мақсаты табиғатты бақылаумен ғана шектелмеді. Ол Сібір мен қазақ даласының жануарлар дүниесін өз көзімен зерттеп, аңшылық арқылы жергілікті табиғи ортаны тануға тырысты.

Финштің кейінгі еңбегіндегі «Semipalátinsk und die Arcatberge» тарауы осы кезеңді егжей-тегжейлі баяндайды.

Арқаттағы арқар аулауы

Экспедицияның ең есте қаларлық оқиғасы — Арқаттағы арқар аулауы.

Бұл аңшылыққа Брем бастаған неміс саяхатшылары ғана емес, жергілікті қазақтар да қатысты. Арқат маңындағы қазақтардың арасында аңшылық өнерімен танылған адамдар болды.

Солардың бірі — Әділ-хан Джамантейоф. Финш оны Арқат тауларының иесі әрі өте жақсы мерген ретінде сипаттайды. Немістер келгенге дейін ол ірі арқардың бірін атып үлгерген. Оның қолданған мылтығы да Финштің назарын аударған: қарапайым бір ұңғылы Тула мылтығын арнайы тірекке орналастырып атқан.

Бұл дерек сол кездегі қазақ аңшылығының өзіндік әдістерін де көрсетеді.

Алайда Әділ-хан Джамантейофтың рөліне қатысты бір нәрсені нақты ажырату қажет: ол — Бремге жыр айтқан ақын емес, Арқаттағы белгілі мерген.

Бремді жырлаған қазақ ақыны

Аңшылықтан кейін экспедиция мүшелері жергілікті қазақтардың қонақжайлығына бөленеді. Финштің жазуынша, даладағы беделді адамдар өздерінің сөздерімен ғана шектелмей, «өз халқының атақты бір бардын» шақырған.

Финш бұл адамды berühmter Barde — «атақты бард», ал кейін gewandter Improvisator — «шебер импровизатор» деп атайды.

Ақын сол күнгі аңшылықты жырлайды. Оның өлеңінде генерал Полторацкий мен оның әйелі, шетелдік қонақтар және әсіресе аңшылықта жолы болған Брем мадақталады.

Бремнің өз жазбасында бұл оқиға бұдан да қызықты сипатталады. Ол жыршының өлеңін тыңдап отырып, оның сөздерін жазып алғанын айтады. Жыр қазақшадан орысшаға аударылған, одан кейін генерал неміс тіліне аударған. Брем болса, осы аударма барысында жырдың негізгі мәтінін қағазға түсірген.

Осылайша 1876 жылғы Арқаттағы бір аңшылық оқиғасы қазақтың суырыпсалма поэзиясы туралы неміс зерттеушілерінің жазбасына енді. Брем кейін бұл жырды қазақ поэзиясының алғашқы үлгілерінің бірі ретінде қарастырғанын көрсетеді.

Бірақ мұнда зерттеуші үшін аса маңызды бір мәселе бар: Брем де, Финш те бұл ақынның есімін жарияламаған.

Сондықтан бүгінгі таңда оның атын нақты анықталған тарихи тұлға ретінде атауға негіз жоқ.

Қазақтың суырыпсалма өнері еуропалық саяхатшы көзімен

Финштің жазбасы қазақ поэзиясына қатысты тағы бір маңызды мәлімет береді. Ол қазақтардың поэзиясы жоғары деңгейде дамығанын және жырлардың ұрпақтан ұрпаққа берілетінін атап өтеді.

Еуропалық саяхатшы қазақ даласындағы ақынның тек дайын өлең орындаушы емес, оқиғаға байланысты сол жерде сөз құрайтын импровизатор болғанына назар аударады.

Бұл сипаттама қазақтың суырыпсалма ақындық дәстүрінің XIX ғасырда шетелдік бақылаушылардың өзіне де ерекше әсер қалдырғанын көрсетеді.

Арқаттағы жырдың тақырыбы да кездейсоқ емес. Ақын сол күнгі нақты оқиғаны — шетелдік қонақтың арқарды дәл атып алуын — поэзиялық сюжетке айналдырған.

Демек, бұл жерде табиғат, аңшылық, қонақжайлық және ақындық өнер бір оқиғаның ішінде тоғысады.

Лидия Полторацкаяның тарихи рөлі

Бремен экспедициясы туралы сөз болғанда Лидия Полторацкаяның еңбегін бөлек қарастырған жөн.

Ол тек губернатордың әйелі ретінде экспедиция мүшелерімен бірге жүрген жоқ. Полторацкая фотографиямен айналысып, Батыс Сібірдің табиғаты мен тұрғындарын суретке түсірді. Оның 1879 жылы жарық көрген «Альбом типов и видов Западной Сибири, снятых Л. К. Полторацкой» атты фотоальбомы Ресей ұлттық кітапханасының қорында сақталғаны туралы дерек бар.

Сондықтан Полторацкаяның мұрасы екі түрлі дерек қабатын біріктіреді:

біріншісі — жазбаша куәлік, яғни Бремен экспедициясы туралы очерк;

екіншісі — визуалды дерек, яғни қазақтардың, табиғаттың және экспедиция жүрген аймақтардың фотосуреттері.

Бұл материалдар Семей өңірінің XIX ғасырдағы тарихын зерттеу үшін аса құнды.

Экспедицияның ғылыми маңызы

Бремен экспедициясының негізгі мақсаты қазақ даласын саяхат ретінде тамашалау ғана болған жоқ. Экспедиция мүшелері табиғатты, жануарлар дүниесін, географияны және жергілікті халықтың тұрмысын зерттеді.

Финштің 1879 жылғы кітабы 663 беттен тұрады және экспедицияның бүкіл маршрутын, табиғат бақылауларын және этнографиялық материалдарын қамтиды. Семей мен Арқатқа арналған тарау кітаптың арнайы бөлімдерінің бірі болды.

Брем кейін бұл сапар туралы Die Gartenlaube журналына «Eine Reise nach Sibirien» атты мақалалар сериясын жариялады. 1888 жылғы жарияланымда Семейден Ертіс арқылы қазақ даласына өтуі, Арқат таулары және аңшылық оқиғалары баяндалады.

Осылайша 1876 жылғы сапардың деректері бірнеше басылымға тарады:

- Лидия Полторацкаяның 1879 жылғы орысша очеркі;

- Отто Финштің 1879 жылғы немісше ғылыми-саяхатнамасы;

- Альфред Бремнің кейінгі саяхат жазбалары;

- Полторацкаяның фотосуреттері.

Олардың барлығы бір экспедицияның әр қырын көрсетеді.

Қазақ даласы туралы еуропалық көзқарас

Бремен экспедициясының жазбалары арқылы XIX ғасырдағы Семей облысының табиғаты ғана емес, қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени өмірінің кейбір көріністері де Еуропа оқырманына жетті.

Еуропалық саяхатшылар қазақ ауылдарын, киіз үйлерді, қонақжайлықты, қымызды, ат пен ит баптауды, бүркітпен аң аулауды және арқаршылықты сипаттады.

Алайда бұл деректерді пайдаланғанда бір ерекшелікті ескеру қажет: олардың авторлары — сырттан келген еуропалық бақылаушылар. Сондықтан олардың жазбалары қазақ қоғамының толық бейнесі емес, XIX ғасырдағы шетелдік саяхатшылардың көзімен көрінген тарихи көрініс.

Сол себепті Брем мен Финштің жазбаларын қазақтың өз ішінен шыққан деректермен, архив құжаттарымен, ауызша тарихпен және жергілікті шежірелік материалдармен салыстыра пайдалану маңызды.

Белгісіз ақынның ізі

Бремен экспедициясының Семей облысындағы сапарының ең қызықты жұмбақтарының бірі — Бремнің құрметіне жыр айтқан қазақ ақынының есімі.

Біз оның болғанын бірнеше дерек арқылы білеміз. Брем оның жырын тыңдаған. Финш оны атақты бард және шебер импровизатор деп сипаттаған. Оның жырының тақырыбы да белгілі: сол күнгі аңшылық және Бремнің арқар атуы.

Бірақ оның есімі әзірге белгісіз.

Бұл жағдай XIX ғасырдағы қазақтың ауызша әдеби мұрасын зерттеудің күрделілігін көрсетеді. Еуропалық саяхатшылар кейде жырдың мазмұнын жазып алғанымен, орындаушының толық аты-жөнін тіркемеген.

Сондықтан Арқаттағы осы ақынның есімін анықтау үшін Полторацкаяның 1879 жылғы мақаласының түпнұсқа беттерін, Полторацкийлердің жеке архивін, 1876 жылғы экспедицияға қатысты орыс әкімшілік құжаттарын және сол кезеңдегі Семей өңірінің қазақтары туралы деректерді қатар қарастыру қажет.

Қорытынды: 1876 жылғы Бремен экспедициясы Семей облысының тарихында ерекше із қалдырған ғылыми сапарлардың бірі болды.

Экспедиция мүшелері Семейден Арқат тауларына дейін жүріп өтіп, қазақ даласының табиғатын, аңшылық мәдениетін және жергілікті халықтың тұрмысын өз еңбектеріне енгізді.

Бұл сапардың құндылығы тек табиғаттану ғылымы үшін емес. Оның жазбаларында XIX ғасырдағы қазақ қоғамының қонақжайлығы, аңшылық дәстүрі, жылқы мәдениеті, дала тұрмысы және ең бастысы — суырыпсалма поэзия өнері туралы деректер сақталды.

Арқаттағы Брем аңшылығы осының жарқын мысалы. Бір қарағанда бұл — шетелдік саяхатшының кезекті аңшылық оқиғасы. Ал тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл — қазақтың ауызша поэзиясы мен еуропалық ғылыми саяхатнаманың түйіскен сәті.

Брем арқарды атқан күнді қазақтың белгісіз ақыны суырыпсалып жырға қосты. Ақынның аты бізге әзірге жетпегенімен, оның дауысы неміс саяхатшыларының жазбалары арқылы XIX ғасырдан бүгінге дейін жетіп отыр.

Осы тұрғыдан алғанда, «Бремен экспедициясы Семей облысында» — тек шетелдік ғалымдардың саяхаты туралы тарих емес. Ол Семей даласының табиғаты мен мәдениеті Еуропаның ғылыми және әдеби кеңістігіне қалай енгенін көрсететін маңызды тарихи дерек.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz

1876 жылғы неміс ғалымдарының Семей өңіріне сапары және қазақ даласы туралы еуропалық жазбалар

1876 жылдың көктемі. Семей.

XIX ғасырдың екінші жартысында Семей қаласы Ресей империясының Шығыс Сібірдегі маңызды әкімшілік және сауда орталықтарының біріне айналды. Ертіс бойындағы бұл қала Еуропадан келген зерттеушілер үшін де қазақ даласына, Алтайға, Тарбағатайға және Орталық Азияға шығатын қақпа қызметін атқарды.

Дәл осы кезеңде Семей өңіріне Германиядан ұйымдастырылған ғылыми экспедиция келді. Экспедицияны ұйымдастырған — Бремендегі Германияның Солтүстік полярлық саяхаттар қоғамы.

Оның құрамында табиғат зерттеушісі, кейін бүкіл Еуропаға белгілі болған зоолог Альфред Эдмунд Брем, орнитолог және зерттеуші Отто Финш, сондай-ақ граф Карл фон Вальдбург-Цейль-Траухбург болды.

Экспедицияның 1876 жылғы сапары кейін бірнеше кітап пен мақалаға арқау болды. Финштің 1879 жылы шыққан Reise nach West-Sibirien im Jahre 1876 еңбегінің толық көлемі 663 бет болып, оның арнайы тарауларының бірі «Semipalátinsk und die Arcatberge» — «Семей және Арқат таулары» деп аталады.

Экспедицияның Семей облысындағы сапары кейін тек неміс ғалымдарының еңбектерінде ғана емес, осы өңірде тұрған орыс әкімшілік элитасының өкілдері тарапынан да жазылды. Солардың бірі — Семей облысының әскери губернаторы Владимир Полторацкийдің әйелі Лидия Константиновна Полторацкая. Ол экспедицияның сапарына отбасы мүшесі ретінде қатысып, кейін «Бременская экспедиция в Семипалатинской области» атты көлемді очерк жариялады. Мақала Природа и охота журналының 1879 жылғы 1-том, №3 санында, 23–52 беттерде жарық көрді.

Семейдегі алғашқы күндер

Полторацкаяның жазбасы экспедиция мүшелерінің Семейге келуінен басталады. Саяхатшыларды Полторацкийлер отбасы қарсы алады. Шетелдік қонақтарға қазақ даласының тұрмысымен танысуға мүмкіндік беріледі.

Полторацкаяның жазбасында қонақтарды киіз үйде қарсы алу көрінісі ерекше орын алады. Автор дала жағдайындағы қазақ қонақжайлығын, ұлттық тағамдарды және қымызды сипаттайды. Оның жазбасынан палау, қазақша кәуап және қымыз ұсынылғанын көреміз. Бұл — XIX ғасырдың соңындағы қазақтың күнделікті тұрмысына сырт көзбен қараған маңызды этнографиялық дерек.

Семейдегі осы алғашқы таныстық экспедицияның кейінгі бағытын айқындады. Полторацкийлер отбасы неміс саяхатшыларына жергілікті жағдайды жақсы білетін адамдармен байланысуға, жол жүруге және аңшылық ұйымдастыруға көмектесті.

Семейден Арқатқа

Экспедиция Семейден шығысқа қарай жылжып, Арқат тауларына бет алды.

XIX ғасырда Арқат өңірі табиғаты қатал, бірақ аң-құсқа бай дала аймақтарының бірі ретінде белгілі еді. Әсіресе арқар аулау жергілікті қазақ аңшылық мәдениетінің маңызды салаларының бірі болатын.

Брем үшін бұл сапардың ғылыми мақсаты табиғатты бақылаумен ғана шектелмеді. Ол Сібір мен қазақ даласының жануарлар дүниесін өз көзімен зерттеп, аңшылық арқылы жергілікті табиғи ортаны тануға тырысты.

Финштің кейінгі еңбегіндегі «Semipalátinsk und die Arcatberge» тарауы осы кезеңді егжей-тегжейлі баяндайды.

Арқаттағы арқар аулауы

Экспедицияның ең есте қаларлық оқиғасы — Арқаттағы арқар аулауы.

Бұл аңшылыққа Брем бастаған неміс саяхатшылары ғана емес, жергілікті қазақтар да қатысты. Арқат маңындағы қазақтардың арасында аңшылық өнерімен танылған адамдар болды.

Солардың бірі — Әділ-хан Джамантейоф. Финш оны Арқат тауларының иесі әрі өте жақсы мерген ретінде сипаттайды. Немістер келгенге дейін ол ірі арқардың бірін атып үлгерген. Оның қолданған мылтығы да Финштің назарын аударған: қарапайым бір ұңғылы Тула мылтығын арнайы тірекке орналастырып атқан.

Бұл дерек сол кездегі қазақ аңшылығының өзіндік әдістерін де көрсетеді.

Алайда Әділ-хан Джамантейофтың рөліне қатысты бір нәрсені нақты ажырату қажет: ол — Бремге жыр айтқан ақын емес, Арқаттағы белгілі мерген.

Бремді жырлаған қазақ ақыны

Аңшылықтан кейін экспедиция мүшелері жергілікті қазақтардың қонақжайлығына бөленеді. Финштің жазуынша, даладағы беделді адамдар өздерінің сөздерімен ғана шектелмей, «өз халқының атақты бір бардын» шақырған.

Финш бұл адамды berühmter Barde — «атақты бард», ал кейін gewandter Improvisator — «шебер импровизатор» деп атайды.

Ақын сол күнгі аңшылықты жырлайды. Оның өлеңінде генерал Полторацкий мен оның әйелі, шетелдік қонақтар және әсіресе аңшылықта жолы болған Брем мадақталады.

Бремнің өз жазбасында бұл оқиға бұдан да қызықты сипатталады. Ол жыршының өлеңін тыңдап отырып, оның сөздерін жазып алғанын айтады. Жыр қазақшадан орысшаға аударылған, одан кейін генерал неміс тіліне аударған. Брем болса, осы аударма барысында жырдың негізгі мәтінін қағазға түсірген.

Осылайша 1876 жылғы Арқаттағы бір аңшылық оқиғасы қазақтың суырыпсалма поэзиясы туралы неміс зерттеушілерінің жазбасына енді. Брем кейін бұл жырды қазақ поэзиясының алғашқы үлгілерінің бірі ретінде қарастырғанын көрсетеді.

Бірақ мұнда зерттеуші үшін аса маңызды бір мәселе бар: Брем де, Финш те бұл ақынның есімін жарияламаған.

Сондықтан бүгінгі таңда оның атын нақты анықталған тарихи тұлға ретінде атауға негіз жоқ.

Қазақтың суырыпсалма өнері еуропалық саяхатшы көзімен

Финштің жазбасы қазақ поэзиясына қатысты тағы бір маңызды мәлімет береді. Ол қазақтардың поэзиясы жоғары деңгейде дамығанын және жырлардың ұрпақтан ұрпаққа берілетінін атап өтеді.

Еуропалық саяхатшы қазақ даласындағы ақынның тек дайын өлең орындаушы емес, оқиғаға байланысты сол жерде сөз құрайтын импровизатор болғанына назар аударады.

Бұл сипаттама қазақтың суырыпсалма ақындық дәстүрінің XIX ғасырда шетелдік бақылаушылардың өзіне де ерекше әсер қалдырғанын көрсетеді.

Арқаттағы жырдың тақырыбы да кездейсоқ емес. Ақын сол күнгі нақты оқиғаны — шетелдік қонақтың арқарды дәл атып алуын — поэзиялық сюжетке айналдырған.

Демек, бұл жерде табиғат, аңшылық, қонақжайлық және ақындық өнер бір оқиғаның ішінде тоғысады.

Лидия Полторацкаяның тарихи рөлі

Бремен экспедициясы туралы сөз болғанда Лидия Полторацкаяның еңбегін бөлек қарастырған жөн.

Ол тек губернатордың әйелі ретінде экспедиция мүшелерімен бірге жүрген жоқ. Полторацкая фотографиямен айналысып, Батыс Сібірдің табиғаты мен тұрғындарын суретке түсірді. Оның 1879 жылы жарық көрген «Альбом типов и видов Западной Сибири, снятых Л. К. Полторацкой» атты фотоальбомы Ресей ұлттық кітапханасының қорында сақталғаны туралы дерек бар.

Сондықтан Полторацкаяның мұрасы екі түрлі дерек қабатын біріктіреді:

біріншісі — жазбаша куәлік, яғни Бремен экспедициясы туралы очерк;

екіншісі — визуалды дерек, яғни қазақтардың, табиғаттың және экспедиция жүрген аймақтардың фотосуреттері.

Бұл материалдар Семей өңірінің XIX ғасырдағы тарихын зерттеу үшін аса құнды.

Экспедицияның ғылыми маңызы

Бремен экспедициясының негізгі мақсаты қазақ даласын саяхат ретінде тамашалау ғана болған жоқ. Экспедиция мүшелері табиғатты, жануарлар дүниесін, географияны және жергілікті халықтың тұрмысын зерттеді.

Финштің 1879 жылғы кітабы 663 беттен тұрады және экспедицияның бүкіл маршрутын, табиғат бақылауларын және этнографиялық материалдарын қамтиды. Семей мен Арқатқа арналған тарау кітаптың арнайы бөлімдерінің бірі болды.

Брем кейін бұл сапар туралы Die Gartenlaube журналына «Eine Reise nach Sibirien» атты мақалалар сериясын жариялады. 1888 жылғы жарияланымда Семейден Ертіс арқылы қазақ даласына өтуі, Арқат таулары және аңшылық оқиғалары баяндалады.

Осылайша 1876 жылғы сапардың деректері бірнеше басылымға тарады:

- Лидия Полторацкаяның 1879 жылғы орысша очеркі;

- Отто Финштің 1879 жылғы немісше ғылыми-саяхатнамасы;

- Альфред Бремнің кейінгі саяхат жазбалары;

- Полторацкаяның фотосуреттері.

Олардың барлығы бір экспедицияның әр қырын көрсетеді.

Қазақ даласы туралы еуропалық көзқарас

Бремен экспедициясының жазбалары арқылы XIX ғасырдағы Семей облысының табиғаты ғана емес, қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени өмірінің кейбір көріністері де Еуропа оқырманына жетті.

Еуропалық саяхатшылар қазақ ауылдарын, киіз үйлерді, қонақжайлықты, қымызды, ат пен ит баптауды, бүркітпен аң аулауды және арқаршылықты сипаттады.

Алайда бұл деректерді пайдаланғанда бір ерекшелікті ескеру қажет: олардың авторлары — сырттан келген еуропалық бақылаушылар. Сондықтан олардың жазбалары қазақ қоғамының толық бейнесі емес, XIX ғасырдағы шетелдік саяхатшылардың көзімен көрінген тарихи көрініс.

Сол себепті Брем мен Финштің жазбаларын қазақтың өз ішінен шыққан деректермен, архив құжаттарымен, ауызша тарихпен және жергілікті шежірелік материалдармен салыстыра пайдалану маңызды.

Белгісіз ақынның ізі

Бремен экспедициясының Семей облысындағы сапарының ең қызықты жұмбақтарының бірі — Бремнің құрметіне жыр айтқан қазақ ақынының есімі.

Біз оның болғанын бірнеше дерек арқылы білеміз. Брем оның жырын тыңдаған. Финш оны атақты бард және шебер импровизатор деп сипаттаған. Оның жырының тақырыбы да белгілі: сол күнгі аңшылық және Бремнің арқар атуы.

Бірақ оның есімі әзірге белгісіз.

Бұл жағдай XIX ғасырдағы қазақтың ауызша әдеби мұрасын зерттеудің күрделілігін көрсетеді. Еуропалық саяхатшылар кейде жырдың мазмұнын жазып алғанымен, орындаушының толық аты-жөнін тіркемеген.

Сондықтан Арқаттағы осы ақынның есімін анықтау үшін Полторацкаяның 1879 жылғы мақаласының түпнұсқа беттерін, Полторацкийлердің жеке архивін, 1876 жылғы экспедицияға қатысты орыс әкімшілік құжаттарын және сол кезеңдегі Семей өңірінің қазақтары туралы деректерді қатар қарастыру қажет.

Қорытынды: 1876 жылғы Бремен экспедициясы Семей облысының тарихында ерекше із қалдырған ғылыми сапарлардың бірі болды.

Экспедиция мүшелері Семейден Арқат тауларына дейін жүріп өтіп, қазақ даласының табиғатын, аңшылық мәдениетін және жергілікті халықтың тұрмысын өз еңбектеріне енгізді.

Бұл сапардың құндылығы тек табиғаттану ғылымы үшін емес. Оның жазбаларында XIX ғасырдағы қазақ қоғамының қонақжайлығы, аңшылық дәстүрі, жылқы мәдениеті, дала тұрмысы және ең бастысы — суырыпсалма поэзия өнері туралы деректер сақталды.

Арқаттағы Брем аңшылығы осының жарқын мысалы. Бір қарағанда бұл — шетелдік саяхатшының кезекті аңшылық оқиғасы. Ал тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл — қазақтың ауызша поэзиясы мен еуропалық ғылыми саяхатнаманың түйіскен сәті.

Брем арқарды атқан күнді қазақтың белгісіз ақыны суырыпсалып жырға қосты. Ақынның аты бізге әзірге жетпегенімен, оның дауысы неміс саяхатшыларының жазбалары арқылы XIX ғасырдан бүгінге дейін жетіп отыр.

Осы тұрғыдан алғанда, «Бремен экспедициясы Семей облысында» — тек шетелдік ғалымдардың саяхаты туралы тарих емес. Ол Семей даласының табиғаты мен мәдениеті Еуропаның ғылыми және әдеби кеңістігіне қалай енгенін көрсететін маңызды тарихи дерек.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz