ەرلان امىربەك:

ايدىن رىسبەكۇلى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ 2024 جىلعى 30 قازانداعى №503-نق بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارىنا 2026 جىلعى 8 شىلدەدەگى №330-نق بۇيرىعىمەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، قاعيدالار جاڭا رەداكتسيادا بەكىتىلدى.

الايدا وسى قۇجاتتا وڭىرلىك رامىزدەر ماسەلەسىنىڭ بارلىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيىن قامتىماي وتىرعانى الاڭداتادى.

بۇل جەردە ماسەلە جاي عانا قاعيدانىڭ تولىق نەمەسە تولىق ەمەستىگىندە ەمەس. ماسەلە – زاڭدا ناقتى بەرىلگەن وكىلەتتىك پەن سول وكىلەتتىكتى ىسكە اسىراتىن ءتارتىپتىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەۋىندە. ونىڭ ۇستىنە، قۇجاتتىڭ وزىندەگى «وڭىرلىك نىشان» اتاۋىنىڭ ءوزى عىلىمي جانە تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان كۇماندى.

ايدىن رىسبەكۇلى:

ءدال سولاي. بۇل جەردە كوز جۇما قارايتىن تەحنيكالىق ماسەلە جوق. قۇقىقتىق ءارى تەرمينولوگيالىق ماسەلە بار.

الدىمەن اتاۋدىڭ وزىنە توقتالايىق. «وڭىرلىك نىشان» دەگەن اتاۋ ۇعىمنىڭ مازمۇنىن دۇرىس اشپايدى. سەبەبى «نىشان» – بار قۇبىلىستى اڭعارتاتىن بەلگى. مىسالى، قارا ءتۇتىن – ءورتتىڭ نىشانى. بۇلتتىڭ قويۋلانۋى – جاڭبىردىڭ نىشانى. جاپىراقتىڭ سارعايۋى – كۇزدىڭ نىشانى. مۇندا الدىمەن قۇبىلىس بار، سودان كەيىن سول قۇبىلىستىڭ بەلگىسى بايقالادى.

ال وبلىسقا، قالاعا نەمەسە اۋدانعا ارنايى ازىرلەنىپ، كەيىن رەسمي تۇردە بەكىتىلەتىن تاڭبا مۇلدە باسقا سيپاتتا. مۇندا دايىن تۇرعان قۇبىلىستىڭ بەلگىسىن بايقاپ وتىرعان جوقپىز. ءبىز بەلگىلى ءبىر اۋماققا ارنايى ماعىنا جۇكتەلگەن رەسمي بەلگى جاساپ وتىرمىز. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا «نىشان» ەمەس، «ءرامىز» ۇعىمى الدەقايدا ءدال كەلەدى. بۇل – ءسوز تالاستىرۋ ءۇشىن ايتىلعان پىكىر ەمەس. بۇل – ۇعىمداردىڭ ماعىنالىق شەكاراسىن ساقتاۋ ماسەلەسى. «نىشان» – قۇبىلىستى اڭعارتاتىن بەلگى. «ءرامىز» – بەلگىلى ءبىر ماعىنا جۇكتەلگەن بەلگى. وسى ەكەۋىن ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرىن قولدانۋ – ولاردىڭ تابيعاتى مەن ءمانىن بۇرمالاۋ. سوندىقتان رەسمي تۇردە ازىرلەنىپ، بەكىتىلەتىن وبلىستىڭ، قالانىڭ نەمەسە اۋداننىڭ تاڭباسىن «وڭىرلىك ءرامىز» دەپ اتاۋ عىلىمي ءارى قۇقىقتىق تۇرعىدان قيسىندى.

ەرلان امىربەك:

ياعني قازىرگى نورماتيۆتىك قۇجاتتاعى «وڭىرلىك نىشان» اتاۋىنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ باسىنان دۇرىس قويىلماعانىن ايتىپ وتىرسىز با؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

ءيا. مەن بۇل اتاۋدى عىلىمي-تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن اتاۋ دەپ سانايمىن. ويتكەنى «نىشان» بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ بەلگىسىن اڭعارتادى. ال ءوڭىردىڭ ارنايى ازىرلەنىپ، رەسمي بەكىتىلەتىن تاڭباسى بەلگىلى ءبىر اۋماقتى تانىتادى جانە وعان قوعامدىق، تاريحي، مادەني ماعىنا جۇكتەيدى. سوندىقتان تابيعي نىشان – ءبىر ۇعىم; رەسمي ءرامىز – ەكىنشى ۇعىم. ەكەۋىن ءبىر اتاۋعا بىرىكتىرۋ – ۇعىمدىق شەكارانى بۇزادى. بۇدان دا ماڭىزدىسى – بۇل تەرمين قاتە قولدانىلعان سايىن قاتە ۇعىم نورماتيۆتىك دەڭگەيدە بەكىپ بارادى. تەرميندى زاڭعا جانە ۆەدومستۆولىق قاعيداعا ەنگىزۋ ونىڭ عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس ەكەنىن اۆتوماتتى تۇردە بىلدىرمەيدى. قاتە تەرميندى نورماتيۆتىك قۇجاتقا ەنگىزۋ – ونى دۇرىس تەرمينگە اينالدىرمايدى. كەرىسىنشە، قاتەلىكتى رەسميلەندىرەدى.

ەرلان امىربەك:

قولدانىستاعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابى 1-تارماعىنىڭ 4-5) تارماقشاسىندا «وڭىرلىك نىشاندى بەكىتۋ» ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىنە تىكەلەي جاتقىزىلعان.

ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل نورما ءماسليحاتتاردىڭ دەڭگەيىن بولە-جارا كورسەتپەيدى. ياعني زاڭدا «تەك وبلىس ءماسليحاتى»، «تەك رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا ءماسليحاتى» نەمەسە «تەك استانا ءماسليحاتى» دەپ شەكتەۋ قويىلماعان. دەمەك، زاڭدا «وڭىرلىك ءرامىزدى بەكىتۋ» ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتى رەتىندە كورسەتىلگەن دەپ قاراۋعا بولادى.

ايدىن رىسبەكۇلى:

ءيا، بىراق مۇندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ەگەر زاڭداعى «وڭىرلىك نىشان» اتاۋىن عىلىمي جانە تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان «وڭىرلىك ءرامىز» دەپ تۇزەتۋ قاجەت دەپ وتىرساق، وندا زاڭنىڭ وزىندەگى وسى تەرميندى دە قايتا قاراۋ كەرەك. ويتكەنى قۇقىقتىق نورمادا قولدانىلعان تەرمين كەزدەيسوق ءسوز ەمەس. ول ناقتى ۇعىمدى بىلدىرۋگە ءتيىس. ءبىز ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە «ءرامىز» دەگەن قۇقىقتىق تەرميندى ورنىقتىردىق. ەكىنشى جاعىنان، ءوڭىر دەڭگەيىنە كەلگەندە ءدال سول سيپاتتاعى رەسمي تاڭبانى قايتادان «نىشان» دەپ اتاپ وتىرمىز.

بۇل جەردە تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىك جوق.

ەرلان امىربەك:

بىراق زاڭنىڭ باسقا بابىنا كەلگەندە جاعداي وزگەرەدى. زاڭنىڭ 27-بابى 1-17) تارماقشاسىندا وڭىرلىك ءرامىز جوباسىن ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن قاعيدالار نەگىزىندە ازىرلەۋ قۇزىرەتى تەك استانا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدىكتەرىنە بەرىلگەن.

سوندا زاڭنىڭ 6-بابى ماسليحاتتارعا وكىلەتتىك بەرەدى دە، 27-بابى جوبانى ازىرلەۋ قۇزىرەتىن باسقا دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەرمەن شەكتەيدى.

بۇل جەردە قاراپايىم سۇراق تۋىندايدى: وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مەن اۋدان ءماسليحاتتارىنىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن وڭىرلىك ءرامىزدى بەكىتۋ قۇزىرەتى بار بولعانىمەن، سول ءرامىز جوباسىن كىم جانە قانداي تارتىپپەن ازىرلەيدى؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

ماسەلەنىڭ وزەگى وسى. ەگەر وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مەن اۋدان ءماسليحاتتارىنىڭ بۇل قۇزىرەتى ساقتالسا، وندا ولاردىڭ وڭىرلىك ءرامىزىن ازىرلەۋ تەتىگى نەگە زاڭدا جانە №503-نق قاعيدالارىندا ناقتى ايقىندالماعان؟

بۇل سۇراققا ناقتى قۇقىقتىق جاۋاپ جوق بولسا، وندا زاڭدا بەرىلگەن وكىلەتتىكتىڭ قالاي ىسكە اساتىنى تۇسىنىكسىز بولىپ قالادى. ال ەگەر بۇل دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ وڭىرلىك ءرامىزدى بەكىتۋ قۇزىرەتى قولدانىلمايدى دەپ تۇسىندىرىلسە، وندا ودان دا وتكىر سۇراق تۋىندايدى: زاڭنىڭ 6-بابىنداعى تىكەلەي بەرىلگەن وكىلەتتىك قانداي قۇقىقتىق نەگىزدە شەكتەلەدى؟

ماسليحاتقا زاڭمەن بەرىلگەن وكىلەتتىكتى زاڭعا تاۋەلدى اكت ارقىلى ءۇنسىز تارىلتۋعا جول بەرىلە مە؟ ماسەلە وسى جەردەن باستالادى.

ەرلان امىربەك:

ياعني بۇل – جاي عانا قاعيدادا ءبىر تارماقتىڭ جوقتىعى ەمەس. بۇل – زاڭمەن بەرىلگەن وكىلەتتىك پەن ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق.

ايدىن رىسبەكۇلى:

ءدال سولاي. بۇل – جاي عانا تەحنيكالىق ماسەلە ەمەس. بۇل جەردە زاڭمەن بەرىلگەن وكىلەتتىك پەن ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگىنىڭ اراسىندا قۇقىقتىق الشاقتىق پايدا بولىپ وتىر.

زاڭ ماسليحاتقا وكىلەتتىك بەرەدى.

ال سول وكىلەتتىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى مەحانيزمى بارلىق دەڭگەي ءۇشىن كورسەتىلمەيدى. بۇل – قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ەڭ ءالسىز جەرى.

مەملەكەتتىك باسقارۋدا زاڭمەن بەرىلگەن وكىلەتتىكتى قاعاز جۇزىندە قالدىرۋعا بولمايدى. وكىلەتتىك بەرىلسە، ونى ىسكە اسىراتىن ناقتى ءراسىم دە بولۋى كەرەك.

ەرلان امىربەك:

ونىڭ ۇستىنە، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ 2023 جىلعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ، وسى سالادا ورتاق ۇستانىم ازىرلەۋ جانە وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ ءتارتىبىن بارلىق وڭىرگە بىردەي رەتتەۋ قاجەتتىگىن ناقتى ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇستانىمى قازىرگى قاعيدالاردا تولىق كورىنىس تاپتى دەپ ايتۋعا بولا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

ماسەلە ءدال وسى جەردە وتكىر تۇر. پرەزيدەنت بارلىق وڭىرگە بىردەي ءتارتىپ تۋرالى ايتتى. ال قازىرگى قاعيدالاردا ءرامىزدى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ ءتارتىبى استانا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا دەڭگەيىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. مىسالى، قاعيدالاردىڭ 17-تارماعىندا وڭ قورىتىندى العان جوبالاردى وسى دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار بەكىتەتىنى كورسەتىلگەن.

سوندا پرەزيدەنت ايتقان «بارلىق وڭىرگە بىردەي» ءتارتىپ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمنىڭ بارلىق دەڭگەيىن قامتىماي قالاي جۇزەگە اسپاق؟

وبلىستىق ماڭىزى بار قالا قايدا؟

اۋدان قايدا؟

ولاردىڭ ءماسليحاتتارى قايدا؟

ەگەر ولار زاڭدا كورسەتىلگەن ءماسليحاتتار جۇيەسىنىڭ قۇرامىندا بولسا، ولاردىڭ وڭىرلىك رامىزگە قاتىستى وكىلەتتىگى نەگە ناقتى راسىممەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن؟

ەرلان امىربەك:

ءبىر جاعىنان – بارلىق وڭىرگە ورتاق ءتارتىپ كەرەك دەلىنەدى. ەكىنشى جاعىنان – سول ءتارتىپ بارلىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيلەردى قامتىمايدى. بۇل جاعدايدا «بىرىڭعاي جۇيە» تۋرالى ايتۋ قانشالىقتى نەگىزدى؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

نەگىزدى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇيەنىڭ ءوزى تولىق بولۋى كەرەك. بىرىڭعاي جۇيە – تەك وبلىستاردىڭ جۇيەسى ەمەس.

ەگەر وبلىس، وبلىستىق ماڭىزى بار قالا جانە اۋدان قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا كىرسە، وندا ولاردىڭ رەسمي رامىزدەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ءتارتىپ تە بارلىق دەڭگەيگە ورتاق بولۋى كەرەك.

ءبىر دەڭگەيگە تولىق ءتارتىپ جاساپ، ەكىنشى دەڭگەيگە قۇقىقتىق مەحانيزم بەرمەۋ – بىرىڭعاي جۇيە ەمەس.

بۇل – قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ بولشەكتەنۋى.

ەرلان امىربەك:

وندا مىنا سۇراققا ناقتى جاۋاپ كەرەك:

وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار مەن اۋدانداردىڭ وڭىرلىك رامىزدەرىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ءتارتىبى نەگە №503-نق قاعيدالارىنا ەنگىزىلمەگەن؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

بۇل سۇراققا ۋاكىلەتتى ورگان ناقتى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.

ەكىنشىدەن، زاڭنىڭ 6-بابىندا ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىنە وڭىرلىك ءرامىزدى بەكىتۋ ناقتى جاتقىزىلعانىنا قاراماستان، وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مەن اۋدان ءماسليحاتتارىنىڭ وسى وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرۋ تەتىگى نەگە بەلگىلەنبەگەن؟

ۇشىنشىدەن، بۇل قۇقىقتىق ولقىلىقتى جويۋ ءۇشىن زاڭناماعا جانە №503-نق قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟

تورتىنشىدەن، مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋدىڭ بارلىق وڭىرگە ورتاق ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن تولىق ورىنداۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارالار قابىلدانۋدا؟

بەسىنشىدەن، وبلىس، اۋدان جانە قالا دەڭگەيلەرىنىڭ بارلىعىن قامتيتىن بىرىڭعاي گەرالديكالىق تالاپتار مەن ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ماسەلەسى قاشان جانە قانداي فورماتتا شەشىلەدى؟

بۇل سۇراقتاردىڭ بارىنە ناقتى جاۋاپ كەرەك. جالپى سيپاتتاعى جاۋاپ جەتكىلىكسىز.

ەرلان امىربەك:

نەلىكتەن بۇل ماسەلەنى جاي عانا اكىمشىلىك ءراسىم دەپ قاراۋعا بولمايدى؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

ويتكەنى وڭىرلىك ءرامىز – جاي عانا بەينەلىك بەلگى ەمەس. ول بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن، گەوگرافياسىن، رۋحاني قۇندىلىقتارىن جانە جەرگىلىكتى بىرەگەيلىگىن تانىتاتىن ماڭىزدى ەلەمەنت. سوندىقتان ماسەلەنى ءبىر ءرامىزدى بەكىتۋ دەڭگەيىنە ءتۇسىرۋ – ونىڭ مازمۇنىن تارىلتۋ. مۇندا قازاقستاننىڭ بارلىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىنە ورتاق قۇقىقتىق جانە گەرالديكالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۇر.

ەرلان امىربەك:

وندا بۇگىنگى جاعدايدى ءبىر سويلەممەن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

ايدىن رىسبەكۇلى:

قازىرگى جاعدايدا زاڭداعى ءماسليحات قۇزىرەتى مەن ونى ىسكە اسىرۋ ءتارتىبىنىڭ اراسىندا انىق الشاقتىق بار. مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان بىرىڭعاي ۇستانىم ناقتى قۇقىقتىق تەتىككە اينالۋعا ءتيىس.

ەگەر زاڭ ماسليحاتقا وكىلەتتىك بەرسە، سول وكىلەتتىكتى ىسكە اسىراتىن مەحانيزم دە بولۋى كەرەك. ەگەر پرەزيدەنت بارلىق وڭىرگە بىردەي ءتارتىپ قالىپتاستىرۋدى تاپسىرسا، وندا ول بارلىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيلەردى قامتۋعا ءتيىس.

ال وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مەن اۋدان وسى جۇيەدەن تىس قالسا، وندا «بارلىق وڭىرگە ورتاق ءتارتىپ» تۋرالى تالاپ تولىق ورىندالدى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق.

بۇل ماسەلەنى ءارى قاراي سوزا بەرۋگە بولمايدى.

زاڭداعى وكىلەتتىك – ناقتى تەتىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. بىرىڭعاي ءتارتىپ – بارلىق دەڭگەيگە بىردەي قولدانىلۋى كەرەك. ال وڭىرلىك رامىزدەر جۇيەسى – قۇقىقتىق تۇرعىدان تولىق ءارى تۇتاس بولۋى كەرەك.

سۇحبات الۋشى: ەرلان امىربەك – سەمەي قالاسى گەربىنىڭ اۆتورى

سۇحبات بەرۋشى: ايدىن رىسبەكۇلى – گەرالديست

Abai.kz